સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.28-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
કોટિતીર્થં મહાપુણ્યં સેવિત્વા કેવલં નરઃ ॥
સ્નાતું જિતેંદ્રિયસ્તીર્થં તતઃ સાધ્યામૃતં વ્રજેત્

સાધ્યામૃતં મહાતીર્થ મહાપુણ્યફલપ્રદમ્ ॥
મહાદુઃખપ્રશમનં ગન્ધમાદનપર્વતે

અસ્તિ પાપહરં પુંસાં સર્વાભીષ્ટપ્રદાયકમ્ ॥
યત્ર સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ યજ્ઞૈર્દાનેન વા પુનઃ ॥
ગતિં તાં ન લભેન્મર્ત્યો યાં સાધ્યામૃતમજ્જનાત્

સ્પૃષ્ટાનિ યેષામંગાનિ સાધ્યામૃતજલૈઃ શુભૈઃ ॥
તેષાં દેહગતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

સાધ્યામૃતજલે યસ્તુ સાઘમર્ષણકૃન્નરઃ ॥
સ વિધૂયેહ પાપાનિ વિષ્ણુલોકે મહીયતે

પૂર્વે વયસિ પાપાનિ કૃત્વા કર્માણિ યો નરઃ ॥
પશ્ચાત્સાધ્યામૃતં સેવેત્પશ્ચાત્તાપસમન્વિતઃ

અન્તે વયસિ મુક્તઃ સ્યાત્સ નરો નાત્ર સંશયઃ ॥
સાધ્યામૃતે નરઃ સ્નાત્વા દેહબંધાદ્વિમુચ્યતે

સાધ્યામૃતજલે સ્નાતા મનુષ્યાઃ પાપક ર્મિણઃ ॥
અનેકક્લેશઘોરાણિ નરકાણિ ન યાંતિ હિ

સાધ્યામૃતજલે સ્નાનાત્પુંસાં યા સ્યાદ્ગતિર્દ્વિજાઃ ॥
ન સા ગતિર્ભવેદ્યજ્ઞૈર્ન વેદૈઃ પુણ્યકર્મભિઃ

યાવદસ્થિ મનુષ્યાણાં સાધ્યામૃતજલે સ્થિતમ્ ॥
તાવદ્વર્ષાણિ તિષ્ઠંતિ શિવલોકે સુપૂજિતાઃ

અપહત્ય તમસ્તીવ્રં યથા ભાત્યુદયે રવિઃ ॥
તથા સાધ્યામૃતસ્નાયી ભિત્ત્વા પાપાનિ રાજતે

વાંછિતાઁલ્લભતે કામાનત્ર સ્નાતો નરઃ સદા ॥
યત્ર સ્નાત્વા મહાપુણ્યે પુરા રાજા પુરૂરવાઃ ॥
વિપ્રયોગં સહોર્વશ્યા જહૌ તુંબુરુશાપજમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં સૂત મહાભાગ સહોર્વશ્યામરસ્ત્રિયા

પ્રથમં લબ્ધવાન્યોગં મર્ત્યો રાજા પુરૂરવાઃ ॥
વિપ્રયોગં સહોર્વશ્યા જહૌ તુંબુરુશાપજમ્

હેતુના કેન રાજાનં શશાપ તુંબુરુર્મુનિઃ ॥
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરાન્મુનિપુંગવ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીત્પુરૂરવાનામ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ॥
રાજરાજસમો રાજા પુરા હ્યમરપૂજિતઃ

ધર્મતઃ પાલયામાસ મેદિનીં સ નૃપોત્તમઃ ॥
ઈજે ચ બહુભિર્યજ્ઞૈર્દદૌ દાનાનિ સર્વદા

પ્રશાસતિ મહીં સર્વાં રાજ્ઞિ તસ્મિન્મહામતૌ ॥
મિત્રાવરુણશાપેન ભુવં પ્રાપોર્વશી દ્વિજાઃ

સા ચચારોર્વશી તત્ર રાજ્ઞસ્તસ્ય પુરાંતિકે ॥
કોકિલાલાપમધુરવીણયોપવને જગૌ

સ રાજોપવને રંતું કદાચિદ્ધૃતકૌતુકઃ ॥
આરૂઢતુરગઃ પ્રાયાલ્લલનાશતસંવૃતઃ

તાદૃશીમુર્વશીં તત્ર કરસમ્મિતમધ્યમામ્ ॥
ઉવાચ ચૈનાં રાજાસૌ ભાર્યા મમ ભવેતિ વૈ

સાપિ કામાતુરા તત્ર રાજાનં પ્રત્યભાષત ॥
ભવત્વેવં નરશ્રેષ્ઠ સમયં યદિ મે ભવાન્

કરિષ્યતિ તવાભ્યાશે વત્સ્યામિ ધૃતકૌતુકા ॥
કરિષ્યે સમયં સુભ્રુ તવાહમિતિ સોઽબ્રવીત્

અથોર્વશી બભાષે તં પુરૂરવસમુત્સુકા ॥
પુત્રભૂતં મમ યદિ રક્ષસ્યુરણકદ્વયમ્

ન નગ્નો દૃશ્યસે રાજન્કદાપિ યદિ વૈ તથા ॥
નોચ્છિષ્ટં મમ દદ્યાશ્ચેત્તદા વત્સ્યે તવાંતિકે

ઘૃતમાત્રાશના ચાહં ભવિષ્યામિ નૃપોત્તમ ॥
એવમસ્ત્વિતિ રાજોક્તાં તાં નિનાય નિજં ગૃહમ્

અલકાયાં સ ભૂપાલસ્તથા ચૈત્રરથે વને ॥
રેમે સરસ્વતીતીરે પદ્મખણ્ડમનોરમે

એકષષ્ટિં સ વર્ષાણિ રમમાણસ્તયાનયત્ ॥
તેનોર્વશી પ્રતિદિનં વર્ધમાનાનુરાગિણી

સ્પૃહાં ન દેવલોકેઽપિ ચકાર તનુમધ્યમા ॥
નાભવદ્રમણીયોઽસૌ દેવલોકસ્તયા વિના

અતસ્તામાનયિષ્યામિ દેવલોકમિતિ દ્વિજાઃ ॥
વિશ્વાવસુર્વિચાર્યૈવં ભૂર્લોકમગમત્ક્ષણાત્

ઉર્વશ્યાઃ સમયં રાજ્ઞા વિશ્વાવસુરયં સહ ॥
વિદિત્વા સહ ગન્ધર્વૈઃ સમવેતો નિશાંતરે

ઉર્વશ્યાઃ શયનાભ્યાશાજ્જગ્રાહોરણકં જવાત્ ॥
આકાશે નીયમાનસ્ય તસ્ય શ્રુત્વોર્વશી પતિમ્

અબ્રવીન્મત્સુતઃ કેન ગૃહ્યતે ત્યજ્યતામયમ્ ॥
અનાથા શરણં યામિ કં નરં ગતચેતના

પુરૂરવાઃ સમાકર્ણ્ય વાક્યં તસ્યા નિશાંતરે ॥
માં ન નગ્નં નિરીક્ષેત દેવીતિ ન યયૌ તદા

અથાન્યમપ્યુરણકં ગન્ધર્વાઃ પ્રતિગૃહ્ય તે ॥
યયુસ્તસ્યોરણસ્યાપિ શબ્દં શુશ્રાવ ચોર્વશી

અનાથાયા મમ સુતો ગૃહ્યતે તસ્કરૈરિતિ ॥
ચુક્રોશ દેવી પરુષં કં યામિ શરણં નરમ્

અમર્ષવશમાપન્નઃ શ્રુત્વા તદ્વચનં નૃપઃ ॥
તિમિરેણાવૃતં સર્વમિતિ મત્ત્વા સ ખઙ્ગધૃક્

દુષ્ટદુષ્ટ કુતો યાસીત્યભ્યધાવદ્વચો વદન્ ॥
તાવત્સૌદામિની દીપ્તા ગન્ધ ર્વૈર્જનિતા ભૃશમ્

તત્પ્રભામંડલૈર્દેવી રાજાનં વિગતાંબરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તસમયા તત્ક્ષણાદેવ નિર્યયૌ

ત્યક્ત્વા હ્યુરણકૌ તત્ર ગંધર્વા અપિ નિર્યયુઃ ॥
રાજા મેષૌ સમાદાય હૃષ્ટઃ સ્વશયનાંતિકમ્

આગતો નોર્વશીં તત્ર દદર્શાયતલોચનામ્ ॥
તાં ચાપશ્યન્વિવસ્ત્રશ્ચ બભ્રામોન્મત્તવદ્ભુવિ

કુરુક્ષેત્રં ગતો રાજા તટાકે પદ્મસંકુલે ॥
ચતુર્ભિરપ્સરસ્ત્રીભિઃ ક્રીડમાના દદર્શ તામ્

હે જાયે તિષ્ઠ મનસા ઘોરેતિ વ્યાહરન્મુહુઃ ॥
એવં બહુપ્રકારં વૈ સ સૂક્તં પ્રાલપન્નૃપઃ

અબ્રવીદુર્વશી તં ચ ક્રીડતી સાપ્સરોગણૈઃ ॥
મહારાજાલમેતેન ચેષ્ટિતેન તવાનઘ

ત્વત્તો ગર્ભિણ્યહં પૂર્વમબ્દાંતે ભવતાત્ર વૈ ॥
આગંતવ્યં કુમારસ્તે ભવિષ્યત્યતિધાર્મિકઃ

એકાં વિભાવરીં રાજંસ્ત્વયા વત્સ્યામિ વૈ તદા ॥
ઇત્યુક્તો નૃપતિર્હૃષ્ટઃ સ્વપુરીં પ્રાવિશદ્દ્વિજાઃ

તાસામપ્સરસાં સા તુ કથયામાસ તં નૃપમ્ ॥
અયં સ પુરુષશ્રેષ્ઠો યેનાહં કામરૂપિણા

એતાવંતં મહાકાલમનુરાગવશાતુરા ॥
ઉષિતાસ્મિ સહાનેન સખ્યો નૃપતિના ચિરમ્

એવમુક્તાસ્તતઃ સખ્યસ્તામૂચુઃ સાધુસાધ્વિતિ ॥
અનેન સાકમાસ્યામઃ સર્વકાલં વયં સખિ

ઇત્યૂચુરુર્વશીં તત્ર સખીમપ્સરસસ્તદા ॥
અબ્દેઽથ પૂર્ણે રાજાપિ તટાકાંતિ કમાયયૌ

આગતં નૃપતિં દૃષ્ટ્વા પુરૂરવસમુર્વશી ॥
કુમારમાયુષં તસ્મૈ દદૌ સંપ્રીતમાનસા

તેન સાકં નિશામેકામુષિતા સાનુ રાગિણી ॥
પંચપુત્રપ્રદં ગર્ભં તસ્માદાપાશુ સોર્વશી

ઉવાચ ચૈનં રાજાનમુર્વશી પરમાંગના ॥
વરં દાસ્યંતિ ગન્ધર્વા મત્પ્રીત્યા તવ ભૂપતે

ભવતાં પ્રાર્થ્યતાં તેભ્યો વરો રાજર્ષિસત્તમ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તયા રાજા પ્રાહ ગન્ધર્વસત્તમાન્

અહં સંપૂર્ણકોશશ્ચ વિજિતારાતિ મંડલઃ ॥
સલોકતાં વિનોર્વશ્યાઃ પ્રાપ્તવ્યં નાન્યદસ્તિ મે

અતસ્તયા સહોર્વશ્યા કાલં નેતુમહં વૃણે ॥
એવમુક્તે નૃપેણાથ ગન્ધર્વાસ્તુષ્ટ માનસાઃ ॥
અગ્નિસ્થાલીં પ્રદાયાસ્મૈ પ્રોચુશ્ચૈનં નૃપં તદા

॥ ગન્ધર્વા ઊચુઃ ॥ ॥
અગ્નિં વેદાનુસારી ત્વં ત્રિધા કૃત્વા નૃપોત્તમ

ઇષ્ટ્વા યજ્ઞેન ચોર્વશ્યાઃ સાલોક્યં યાહિ ભૂપતે ॥
ઇતીરિતસ્તૈરાદાય સ્થાલીમગ્નેર્યયૌ નૃપઃ

અહો બતાતિમૂઢોહમિતિ મધ્યે વનં નૃપઃ ॥
ઉર્વશી ન મયા લબ્ધા વહ્નિસ્થાલ્યા તુ કિં ફલમ્

નિધાયૈવ વને સ્થાલીં સ્વપુરં પ્રયયૌ નૃપઃ ॥
અર્ધરાત્રે વ્યતીતેઽસૌ વિનિદ્રોઽચિંતયત્સ્વયમ્

ઉર્વશીલોકસિદ્ધ્યર્થં મમ ગન્ધર્વપુંગવૈઃ ॥
અગ્નિસ્થાલી સંપ્રદત્તા સા ચ ત્યક્તા મયા વને

આહરિષ્યે પુનઃ સ્થાલીમિત્યુત્થાય યયૌ વનમ્ ॥
નાગ્નિસ્થાલીં દદર્શાસૌ વને તત્ર પુરૂરવાઃ

શમીગર્ભમથાશ્વત્થમગ્નિસ્થાને વિલોક્ય સઃ ॥
વ્યચિંતયન્મયા સ્થાલી નિક્ષિપ્તાત્ર વને પુરા

સા ચાશ્વત્થઃ શમીગર્ભઃ સમભૂદધુના ત્વિહ ॥
તસ્માદેનં સમાદાય વહ્નિરૂપમહં પુરમ્॥

ગત્વા કૃત્વારણીં સમ્યક્તદુત્પન્નાગ્નિમાદરાત્ ॥
ઉપાસ્યામીતિ નિશ્ચિત્ય સ્વપુરં ગતવાન્નૃપઃ

રમણીયારણીં ચક્રે સ્વાંગુલૈઃ પ્રમિતા મસૌ ॥
નિર્માણસમયે રાજા ગાયત્રીમજપદ્દ્વિજાઃ

ગાયત્ર્યાઃ પઠ્યમાનાયા યાનિ સંત્યક્ષરાણિ હિ ॥
તાવદંગુલિમર્યાદામકરોદરણીં નૃપઃ

તત્ર નિર્મથનાદગ્નિત્રયમુત્પાદ્ય ભૂપતિઃ ॥
ઉર્વશીલોકસંપ્રાપ્તિફલમુદ્દિશ્ય કાંક્ષિતમ્

વેદાનુસારી નૃપતિર્જુહાવાગ્નિત્રયં મુદા ॥
તેનૈવ ચાગ્નિવિધિના બહૂન્યજ્ઞાનથાતનોત્

।
તેન ગન્ધર્વલોકાંશ્ચ સંપ્રાપ્ય જગતીપતિઃ॥
સહોર્વશ્યા ચિરં રેમે દેવલોકે દ્વિજોત્તમાઃ

અથ સર્વામરોપેતઃ કદાચિદ્બલવૃત્રહા॥
નૃત્યં સુરાંગનાનાં વૈ વ્યલોકયત સંસદિ

પુરૂરવા નૃપોપ્યાયાત્તદા દેવેંદ્રસંસદમ્ ॥
દ્રષ્ટું સુરાંગનાનૃત્યં મનોહારિ દિવૌકસામ્

એકૈકશસ્તાઃ શક્રસ્ય નનૃતુઃ પુરતોંઽગનાઃ ॥
અથોર્વશી સમાગત્ય નનર્ત પુરતો હરેઃ

નૃત્તાભિનયસામર્થ્યગર્વયુક્તા તદોર્વશી ॥
તં પુરૂરવસં દૃષ્ટ્વા જહાસાતિમનોહરા

જહાસ તત્ર રાજાપિ તાં વિલોક્ય તદોર્વશીમ્ ॥
હાસસંકુપિતસ્તત્ર નાટ્યાચાર્યોઽથ તુંબુરુઃ ॥
શશાપ તાવુભૌ કોપાદુર્વશીં ચ નૃપોત્તમમ્

॥
॥ તુંબુરુરુવાચ ॥ ॥
અનેકદેવસંપૂર્ણસભાયામત્ર યત્કૃતમ્

યુવાભ્યાં હસિતં નૃત્તમધ્યે નિષ્કારણં વૃથા ॥
તસ્માજ્ઝટિતિ રાજેંદ્ર વિયોગો યુવયોઃ ક્ષણાત્

ભૂયાદિતિ શશાપૈનં સર્વદૈવતસંનિધૌ ॥
અથ શપ્તો નૃપસ્તત્ર નાટ્યાચાર્યેણ દુઃખિતઃ

જગામ શરણં તત્ર પાહિપાહીતિ વજ્રિણમ્ ॥
ઉવાચ દીનયા વાચા પુરુહૂતં પુરૂરવાઃ

ઉર્વશ્યા સહ સાલોક્યસિદ્ધ્યર્થમહમિષ્ટવાન્ ॥
અતસ્તસ્મા વિયોગો મેઽસહ્યઃ સ્યાત્પાકશાસન

ઇત્યુક્તવંતં તં પ્રાહ સહસ્રાક્ષઃ શચીપતિઃ ॥
શાપમોક્ષં પ્રવક્ષ્યામિ મા ભૈષીસ્ત્વં નૃપોત્તમ

દક્ષિણાંભોનિધૌ પુણ્યે ગંધમાદનપર્વતે ॥
સાધ્યામૃતમિતિ ખ્યાતં તીર્થમસ્તિ મહત્તરમ્

સેવિતં સર્વદેવૈશ્ચ સિદ્ધચારણકિન્નરૈઃ ॥
સનકાદિ મહાયોગિમુનિવૃંદનિષેવિતમ્

ભુક્તિમુક્તિપ્રદં પુંસાં સર્વશાપવિમોક્ષદમ્ ॥
અસ્તિ તીર્થં ભવાંસ્તત્ર ગચ્છસ્વ ત્વરયા નૃપ

સર્વેષામમૃતં સ્નાનાદત્ર સાધ્યં યતસ્તતઃ ॥
સાધ્યામૃતમિતિ ખ્યાતં સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્

તત્ર સ્નાનાત્તવોર્વશ્યાઃ પુનર્યોગો ભવિષ્યતિ ॥
મમ લોકે નિવાસશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઇતિ પ્રતિસમાદિષ્ટો નૃપઃ સંપ્રીતમાનસઃ ॥
સાધ્યામૃતં મહાતીર્થં સમુદ્દિશ્ય યયૌ ક્ષણાત્

સસ્નૌ સાધ્યામૃતે તત્ર મહાપાતકનાશને ॥
તત્ર સ્નાનાન્નૃપો વિપ્રાઃ સદ્યઃ શાપેન મોચિતઃ

સ્નાનાનંતરમેવાસાવુર્વશ્યા સહ સંગતઃ ॥
તયા સહ વિમાનસ્થઃ પ્રયયાવમરાવતીમ્

રેમે પુનસ્તયા સાર્ધં દેવવદ્દેવમંદિરે ॥
એવંપ્રભાવં તત્તીર્થં સાધ્યામૃતમનુત્તમમ્

પુરૂરવા સહોર્વશ્યા યત્ર સ્નાનેન સંગતઃ ॥
અતોઽત્ર તીર્થે યઃ સ્નાયાન્મહાપાતકનાશને

વાંછિતાઁલ્લભતે કામાન્યાસ્યતિ સ્વર્ગમુત્તમમ્ ॥
નિષ્કામઃ સ્નાતિ ચેદ્વિ પ્રા મોક્ષમાપ્નોતિ માનવઃ

ઇમં પવિત્રં પાપઘ્નમધ્યાયં પઠતે તુ યઃ॥
શૃણુયાદ્વા મનુષ્યોઽસૌ વૈકુંઠે લભતે સ્થિતિમ્

એવં વઃ કથિતં વિપ્રા વૈભવં પાપનાશનમ્ ॥
સાધ્યામૃતસ્ય તીર્થસ્ય વિસ્તરાચ્છ્રદ્ધયા મયા

યત્પુરા સનકાદિભ્યઃ પ્રોક્તવાંશ્ચતુરાનનઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે સાધ્યામૃતતીર્થપ્રશંસાયાં પુરૂરવઃશાપવિમોક્ષણવર્ણનંનામાષ્ટાવિંશો અધ્યાયઃ