સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.27-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
યમુનાયાં ચ ગંગાયાં ગયાયાં ચ નરો મુદા ॥
સ્નાનં વિધાય વિધિવત્કોટિતીર્થં તતો વ્રજેત્

કોટિતીર્થં મહાપુણ્યં સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
સર્વસંપત્કરં શુદ્ધં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

દુઃસ્વપ્નનાશનં હ્યેતન્મહાપાતકનાશનમ્ ॥
મહાવિઘ્નપ્રશમનં મહાશાંતિકરં નૃણામ્

સ્મૃતિમાત્રેણ યત્પુંસાં સર્વપાપનિષૂદનમ્ ॥
લીલયા ધનુષઃ કોટ્યા સ્વયં રામેણ નિર્મિતમ્

પુરા દાશરથી રામો નિહત્ય યુધિ રાવણમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાવિમોક્ષાય ગંધમાદનપર્વતે

પ્રાતિષ્ઠિપલ્લિંગમેકં લોકાનુગ્રહકામ્યયા ॥
લિંગસ્યાસ્યાભિષેકાય શુદ્ધં વારિ ગવેષયન્

નાવિંદત જલં તત્ર પાર્શ્વે દશરથાત્મજઃ ॥
લિંગાભિષેકયોગ્યં ચ જલં કિમિતિ ચિંતયન્

નવેન વારિણા લિંગં સ્નાપનીયં મયેતિ સઃ ॥
નિશ્ચિત્ય મનસા તત્ર ધનુષ્કોટ્યા રઘૂદ્વહઃ

બિભેદ ધરણીં શીઘ્રં મનસા જાહ્નવીં સ્મરન્ ॥
રામકાર્મુકકોટિઃ સા તદા પ્રાપ રસાતલમ્

તત ઉદ્ધારયામાસ તદ્ધનુર્ધન્વિનાં વરઃ ॥
ધનુષ્યુદ્ધ્રિયમાણે તુ રાઘવેણ મહીતલાત્

કાકુત્સ્થેન સ્મૃતા ગંગા નિર્યયૌ વિવરાત્તતઃ ॥
વારિણા તેન તલ્લિંગમભ્યષિંચદ્રઘૂદ્વહઃ

રામકાર્મુ કકોટ્યૈવ યતસ્તન્નિર્મિતં પુરા ॥
અતઃ કોટિરિતિ ખ્યાતં તત્તીર્થં ભુવનત્રયે

યાનિ યાનીહ તીર્થાનિ સંતિ વૈ ગંધમાદને ॥
પ્રથમં તેષુ તીર્થેષુ સ્નાત્વા વિગતકલ્મષઃ

શેષપાપવિમોક્ષાય સ્નાયાત્કોટૌ નરસ્તતઃ ॥
તીર્થાંતરેષુ સ્નાનેન યઃ પાપૌઘો ન નશ્યતિ

અનેકજન્મકોટીભિરર્જિતો હ્યસ્થિસંસ્થિતઃ ॥
વિનશ્યતિ સ સર્વોઽપિ કોટિસ્નાનાન્ન સંશયઃ

યદિ હિ પ્રથમં સ્નાયાદત્ર કોટૌ નરો દ્વિજાઃ ॥
તસ્ય મુક્તસ્ય તીર્થાનિ વ્યર્થાન્યેવાપરાણિ હિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત સર્વાર્થતત્ત્વજ્ઞ વ્યાસશિષ્ય મુનીશ્વર ॥
અસ્માકં સંશયં કંચિચ્છિંધિ પૌરાણિકોત્તમ

કોટૌ સ્નાતસ્ય મર્ત્યસ્ય યદિ તીર્થાંતરં વૃથા ॥
કિમર્થં ધર્મતીર્થાદિ તીર્થેષુ સ્નાંતિ માનવાઃ

તીર્થાનિ તાનિ સર્વાણિ સમતિક્રમ્ય માનવાઃ॥
અત્રૈવ કોટૌ કિં સ્નાનં ન કુર્વંતિ હિ તદ્વદ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહો રહસ્યં યુષ્માભિઃ પૃષ્ટમેતન્મુનીશ્વરાઃ ॥
નારદાય પુરા શંભુઃ પૃચ્છતે યત્કિલાબ્રવીત્

તદ્બ્રવીમિ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શૃણુધ્વં શ્રદ્ધયા સહ ॥
ગચ્છન્યદૃચ્છયા વાપિ તીર્થયાત્રાપરોઽપિ વા

માર્ગમધ્યે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તીર્થં દેવાલયં તથા ॥
દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વાપિ વા મોહાન્ન સેવેત નરાધમઃ

નિષ્કૃતિસ્તસ્ય નાસ્તીતિ પ્રાબ્રુવન્પરમર્ષયઃ ॥
સેતું ગચ્છંસ્તતોઽન્યેષુ ન સ્નાયાદ્યદિ માનવઃ

તીર્થાતિક્રમદોષૈઃ સ બહિષ્કાર્યોઽત્યવદ્દ્વિજૈઃ ॥
અતઃ સ્નાતવ્યમેવૈષુ ચક્રતીર્થાદિષુ દ્વિજાઃ

સ્નાત્વા ચૈતેષુ તીર્થેષુ શેષપાપવિમુક્તયે ॥
પ્રયતૈર્મનુજૈરત્ર સ્નાતવ્યં કોટિતીર્થકે

કોટૌ ચાભિ ષવં કૃત્વા ન તિષ્ઠેદ્ગન્ધમાદને ॥
નિવર્તેત્તત્ક્ષણાદેવ નિષ્પાપો ગંધમાદનાત્

રામોઽપિ હિ પુરા કોટિતીર્થસંભૂતવારિણા ॥
રામનાથેઽભિષિક્તે તુ સ્વયં સ્નાત્વા ચ તત્ર વૈ

બ્રહ્મહત્યાવિમુક્તઃ સંસ્તત્ક્ષણાદેવ સાનુજઃ ॥
આરૂઢપુષ્પકોઽયોધ્યાં પ્રયયૌ કપિભિર્વૃતઃ

અતઃ કોટૌ નરઃ સ્નાત્વા પાપશેષવિમોચિતઃ ॥
નિવર્તેત્તત્ક્ષણાદેવ રામો દાશરથિર્યથા

એતદ્ધિ તીર્થપ્રવરં સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
રામનાથાભિષેકાય નિર્મિતં રાઘવેણ યત્

સ્વયં ભગવતી યત્ર સન્નિધત્તે ચ જાહ્નવી ॥
તારકબ્રહ્મણા યત્ર રામેણ સ્નાતમાદરાત્

તસ્ય વૈ કોટિતીર્થસ્ય મહિમા કેન કથ્યતામ્ ॥
યત્ર સ્નાત્વા પુરા કૃષ્ણો લોકસંગ્રહણેચ્છયા

માતુલસ્ય તુ કંસસ્ય વધદોષાદ્વિમોચિતઃ ॥
તસ્ય વૈ કોટિતીર્થસ્ય મહિમા કેન કથ્યતે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કિમર્થમવધીત્કંસં માતુલં યદુનંદનઃ ॥
યદ્દોષશાંતયે સૂત સસ્નૌ કોટૌ મહા મનાઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
વસુદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ શૂરપુત્રો યદોઃ કુલે ॥
આસીત્સ દેવકસુતાં દેવકીમિતિ વિશ્રુતામ્

ઉદ્વાહ્ય રથમારૂઢઃ સ્વપુરં પ્રસ્થિતઃ પુરા ॥
અથ સૂતો બભૂવાથ કંસો હ્યાનકદુન્દુભેઃ

અશરીરા તદા વાણી કંસં સારથિમબ્રવીત્ ॥
ભગિનીં ચ તથા ભામં વાહયંતં રથોત્તમે

યામિમાં વાહયસ્યત્ર રથેન ત્વમરિંદમ ॥
અસ્યાસ્ત્વામષ્ટમો ગર્ભો વધિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય વચો દિવ્યં કંસઃ ખઙ્ગં પ્રગૃહ્ય ચ ॥
સ્વસારં હંતુમુદ્યોગં ચકાર દ્વિજપુંગવાઃ

તતઃ પ્રોવાચ તં કંસં વસુદેવઃ સ સાંત્વયન્ ॥ ॥
॥ વસુદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અસ્યાં પ્રસૂતાન્દાસ્યામિ તુભ્યં કંસ સુતાનહમ્

એનાં સ્વસારં મા હિંસીર્નાસ્યાસ્તે ભીતિરસ્તિ હિ ॥
શ્રુત્વા તદ્વચનં કંસો નિવૃત્તસ્તદ્વધાત્તદા

દેવકીવસુદેવાભ્યાં સહિતઃ સ્વપુરં યયૌ ॥
પાદાવસક્તનિગડૌ દેવકીવસુદેવકૌ

સ્થાપયામાસ દુષ્ટાત્મા કંસઃ કારાગૃહે તદા ॥
તતઃ કાલેન મહતા વસુદેવાદ્ધિ દેવકી

ષટ્પુત્રાઞ્જનયામાસ ક્રમેણ મુનિપુંગવાઃ ॥
જાતાંસ્તાન્વસુદેવેન દત્તાન્કંસોઽપિ સોઽવધીત્

હતેષુ ષટસુ પુત્રેષુ દેવક્યુદરજન્મસુ ॥
કંસેન ક્રૂરમતિના નિષ્કૃપેણ દ્વિજોત્તમાઃ

શેષોઽભૂત્સપ્તમો ગર્ભો દેવક્યા જઠરે તદા ॥
માયાદેવી તતો ગર્ભં તં વૈ વિષ્ણુપ્રચોદિતા

નંદગોપગૃહસ્થાયાં રોહિણ્યાં સમવેશયત્ ॥
દેવક્યાઃ સપ્તમો ગર્ભઃ પતિતો જઠરાદિતિ

લોકે પ્રસિદ્ધિરભવન્મહતી વિષ્ણુલીલયા ॥
દેવકીજઠરે પશ્ચાદ્વિષ્ણુર્ગર્ભત્વમાપ્તવાન્

તતો દશસુ માસેષુ ગતેષુ હરિરવ્યયઃ ॥
દેવકીજઠરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ

શંખચક્રગદાખઙ્ગવિરાજિતચતુર્ભુજઃ ॥
કિરીટી વનમાલી ચ પિત્રોઃ શોકવિનાશનઃ

તં દૃષ્ટ્વા હરિમીશાનં તુષ્ટાવાનકદુંદુભિઃ

॥ વસુદેવ ઉવાચ ॥ ॥
વિશ્વં ભવા ન્વિશ્વપતિસ્ત્વમેવ વિશ્વસ્ય યોનિસ્ત્વયિ વિશ્વમાસ્તે ॥
મહાન્પ્રધાનશ્ચ વિરાટ સ્વરાડ્ ચ સમ્રાડસિ ત્વં ભગવન્સમસ્તમ્

એવં જગત્કારણભૂતધામ્ને નારાયણાયામિતવિક્રમાય ॥
શ્રીશાર્ઙ્ગચક્રાસિગદાધરાય નમોનમઃ કૃત્રિમમાનુષાય

સ્તુવન્તમેવં શૌરિં તં વસુદેવં હરિસ્તદા ॥
અવોચત્પ્રીણયંસ્તં ચ દેવકીં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ હરિરુવાચ ॥ ॥
અહં કંસં વધિષ્યામિ મા ભીર્વાં પિતરાવિતિ ॥
નન્દગોપસ્ય ગૃહિણી યશોદાઽજનયત્સુતામ્ ॥
મમ માયાં પૂર્વદિને સર્વલોકવિમોહિનીમ્

માં તસ્યાઃ શયને ન્યસ્ય યશોદાયાઃ સુતા તુ તામ્॥
આદાય દેવકીશય્યાં પ્રાપયસ્વ યદૂત્તમ

એવમુક્તઃ સ કૃષ્ણેન તથૈવ હ્યકરોદ્દ્વિજાઃ ॥
રુરોદ માયા તનયા દેવકીશયનેસ્થિતા

અથ બાલધ્વનિં શ્રુત્વા કંસઃ સંકુલમાનસઃ ॥
સૂતિકાગૃહમાગમ્ય તામાદાય ચ દારિકામ્

શિલાયાં પોથયામાસ નિર્દયો નિરપત્રપઃ ॥
અથ તદ્ધસ્તમાચ્છિદ્ય સાયુધાષ્ટમહાભુજા ॥
મહાદેવ્યબ્રવીત્કંસં સમાહૂયાતિકોપના

॥ માયોવાચ ॥ ॥
અરે રે કંસ પાપાત્મન્દુર્બુદ્ધે મૂઢચેતન

યત્ર કુત્રાપિ શત્રુસ્તે વર્તતે પ્રાણહારકઃ ॥
માર્ગયસ્વાત્મનો મૃત્યું તં શત્રું કંસ મા ચિરમ્

ઇતીરયિત્વા સા દેવી દિવ્યસ્થાનાન્યવાપ્ય ચ ॥
લબ્ધપૂજા મનુષ્યેભ્યો બભૂવાભીષ્ટદાયિની

શ્રુત્વા સ દેવીવચનં કંસો ઽપિ ભૃશમાકુલઃ ॥
બાલગ્રહાન્પૂતનાદીન્સ્વાંતકં બાધિતું રિપુમ્

પ્રેષયામાસ દેશેષુ શિશૂનન્યાંશ્ચ બાધિતુમ્॥
તે ચ બાલગ્રહાઃ સર્વે પ્રયયુ ર્નંદગોકુલમ્

હતાશ્ચ કૃષ્ણેન તદા પ્રયયુર્યમસાદનમ્ ॥
તતઃ કતિપયાહસ્સુ ગતેષુ દ્વિજપુંગવાઃ

રામકૃષ્ણૌ વ્યવર્દ્ધેતાં ગોકુલે બાલકૌ તદા ॥
અનેકબાલક્રીડાભિશ્ચિક્રીડતુરરિંદમૌ

કંચિત્કાલં વત્સપાલૌ વેણુનાદમકુર્વતામ્ ॥
કંચિત્કાલં ચ ગોપાલૌ ગુંજાતાપિ ચ્છભૂષિતૌ

રેમાતે બહુકાલં તૌ ગોકુલે રામકેશવૌ ॥
કંસઃ કદાચિદક્રૂરં ગોકુલે રામકેશવૌ

પ્રેષયામાસ વિપ્રેંદ્રાઃ સમાનયિતુમં જસા ॥
આનયામાસ ચાક્રૂરો રામકૃષ્ણૌ સ ગોકુલાત્

મથુરાં કંસનિર્દેશાત્સ્વર્ણતોરણરાજિતામ્

તતઃ સમાનીય સ રામકેશવૌ યયૌ પુરીં ગાંદિનિજસ્તદગ્રે ॥
દૃષ્ટ્વા ચ કંસં વિનિવેદ્ય કાર્યં તસ્મૈ સ્વગેહં પ્રવિવેશ પશ્ચાત્

અથાપરાહ્ણે વસુદેવપુત્રાવન્યેદ્યુરિષ્ટૈઃ સહ ગોપપુત્રૈઃ ॥
ઉપેયતુઃ સાલનિખાતયુક્તાં સંગોપુરાટ્ટાં મધુરાપુરીં તૌ

સ્તોત્રાણિ શૃણ્વન્પુરયૌવતાનાં કૃષ્ણસ્તુ રામેણ સહૈવ ગત્વા ॥
ધનુર્નિવેશં સહ સૈવ તત્ર દદર્શ ચાપં ચ મહદૃઢજ્યમ્

વિદ્રાવ્ય સર્વાનપિ ચાપપાલાન્ધનુઃ સમાદાય સ લીલયાઽઽશુ ॥
મૌર્વ્યાં નિયોક્તું નમયાંચકાર તદં તરે ભગ્નમભૂદ્વિધૈવ

કોદંડભંગોત્થિતશબ્દમાશુ શ્રુત્વાભિયાતાન્બલિનો નિહંતુમ્ ॥
નિજઘ્નતુસ્તૌ પ્રતિગૃહ્ય ખંડૌ ચાપસ્ય પાલાન્બલિનૌ દ્વિજેંદ્રા

તતઃ કુવલયાપીડં ગજં દ્વારિ સ્થિતં ક્ષણાત્ ॥
નિહત્ય રામકૃષ્ણૌ તૌ મહાબલપરાક્રમૌ

તસ્ય દંતૌ સમુત્પાટ્ય દધાનૌ કરયોર્દ્વયોઃ ॥
અંસે નિધાય તૌ દંતૌ રંગં પ્રયયતુઃ ક્ષણાત્

નિહત્ય મલ્લં ચાણૂરં મુષ્ટિકં તોશલં તથા ॥
અન્યાંશ્ચ મલ્લપ્રવરાન્નિન્યતુર્યમસા દનમ્

સમારુરુહતુસ્તૂર્ણં તુંગં મંચં ચ તૌ તદા ॥
તત્ર તુંગે સમાસીનમાસને કંસમેત્ય તૌ ॥
તસ્થતુસ્તં તૃણીકૃત્ય સિંહૌ ક્ષુદ્રમૃગં યથા

તતઃ કંસં સમાકૃષ્ય કૃષ્ણો મંચોપરિ સ્થિતમ્ ॥
પાદૌ ગૃહીત્વા વેગેન ભ્રામયામાસ ચાંબરે

તતસ્તં પોથયામાસ સ ભૂમૌ ગત જીવિતમ્ ॥
કંસભ્રાતૄન્બલોઽપ્યષ્ટૌ નિજઘ્ને મુષ્ટિના દ્વિજાઃ

એવં નિહત્ય તં કંસં કૃષ્ણઃ પરબલાર્દનઃ ॥
પિતરૌ મોચયામાસ નિગડાદતિ દુઃખિતૌ

સર્વાનાસ્થાપયામાસ બલેન સહ માધવઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણેન હતં કંસં શ્રુત્વા પ્રાપુઃ પુરીં તદા

બાંધવા મથુરાયાં યે પૂર્વં કંસે ન બાધિતાઃ ॥
ઉગ્રસેનં તથા રાજ્યે સ્થાપયામાસ કેશવઃ

અસહિષ્ણુર્દ્વિજાઃ પિત્રોરેવં કંસકૃતાગસમ્ ॥
જઘાન માતુલં કંસં દેવબ્રાહ્મણકંટ કમ્

તતઃ કદાચિકૃષ્ણોઽયમાત્માનં દ્રષ્ટુમાગતાન્ ॥
નારદાદીન્મુનીન્સર્વાનિદં પપ્રચ્છ સત્તમઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
મયાઽયં માતુલો વિપ્રા હતઃ કંસોઽતિપાપકૃત્ ॥
માતુલસ્ય વધે દોષઃ પ્રોચ્યતે શાસ્ત્રવિત્તમૈઃ

પ્રાયશ્ચિત્તમતો બ્રૂત તદ્દોષવિનિવૃત્તયે ॥
અવોચન્નારદસ્તત્ર કૃષ્ણમદ્ભુતવિક્રમમ્ ॥
વાચા મધુરયા વિપ્રા ભક્તિપ્રણયપૂર્વકમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
નિત્યશુદ્ધશ્ચ મુક્તશ્ચ ભદ્રશ્ચૈવ ભવા ન્સદા

સચ્ચિદાનંદરૂપશ્ચ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥
પુણ્યં પાપં ચ તે નાસ્તિ કૃષ્ણ યાદવનંદન

તથાપિ લોકશિક્ષાર્થં ભવતા ગરુ ડધ્વજ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ કર્તવ્યં વિધિનાનેન માધવ

લોકસંગ્રહણં તાવત્કર્તવ્યં ભવતાધુના ॥
રામસેતૌ મહાપુણ્યે ગંધમાદનપર્વતે

રામેણ સ્થાપિતં લિંગં રામનાથાભિધં પુરા ॥
તસ્યાભિષેકતોયાર્થં ધનુષ્કોટ્યા રઘૂદ્વહઃ

ગાં ભિત્ત્વોત્પાદયામાસ તીર્થં કોટીતિ વિશ્રુતમ્ ॥
તવ પૂર્વાવતારેણ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા

બ્રહ્મહત્યાવિશુદ્ધ્યર્થં નિર્મિતં સ્વયમેવ યત્ ॥
તત્ર સ્નાનં કુરુષ્વ ત્વં ધર્મ્યે પાપવિનાશને

તેન તે માતુલવધાદ્દોષઃ શીઘ્રં વિનંક્ષ્યતિ ॥
કોટિતીર્થે હરેઃ સ્નાનં બ્રહ્મહત્યાદિશોધકમ્

સ્વર્ગમોક્ષપ્રદં પુંસામાયુરારોગ્યવર્ધનમ્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં નારદસ્ય સ માધવઃ

વિસૃજ્ય તાનૃષીન્સર્વાંસ્તસ્મિન્નેવ ક્ષણે દ્વિજાઃ ॥
રામસેતૌ યયૌ તૂર્ણં સ્વદોષપરિ શુદ્ધયે

દિનૈઃ કતિપયૈર્ગત્વા કોટિતીર્થં યદૂદ્વહઃ ॥
સ્નાત્વા સંકલ્પપૂર્વં ચ દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ

સ માતુલવધોત્પન્નદોષેભ્યો મુમુ ચે ક્ષણાત્ ॥
નિષેવ્ય રામનાથં ચ સ્વપુરં મથુરાં યયૌ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રભાવં પુણ્યં ચ કોટિતીર્થં મુનીશ્વરાઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈઃ સદ્યો મુચ્યેત માનવઃ ॥
નાનેન સદૃશં તીર્થમન્યદસ્તિ મહીતલે

અત્ર સ્નાનાત્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવા દ્વિજાઃ ॥
પ્રીતાઃ સ્યુરન્યે દેવાશ્ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

એવં વઃ કથિતં ચિત્રં કોટિતીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે માનવો ભુવિ

શ્રુત્વેમં પુણ્યમધ્યાયં પઠિત્વા ચ મુનીશ્વરાઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ સત્યં મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે કોટિતીર્થપ્રશંસાયાં કૃષ્ણસ્ય માતુલવધદોષશાંતિવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ