સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.25-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
શિવતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાવિમોક્ષણે ॥
સ્વપાપજાલશાંત્યર્થં શંખતીર્થં તતો વ્રજેત્

યત્ર મજ્જનમાત્રેણ કૃતઘ્નોઽપિ વિમુચ્યતે ॥
માતૄઃ પિતૄન્ગુરૂંશ્ચાપિ યે ન મન્યંતિ મોહિતાઃ

યે ચાપ્યન્યે દુરાત્માનઃ કૃતઘ્ના નિરપત્રપાઃ ॥
તે સર્વે શંખતીર્થે સ્મિઞ્છુદ્ધ્યંતિ સ્નાનમાત્રતઃ

શંખનામા મુનિઃ પૂર્વં ગંધમાદનપર્વતે ॥
અવર્તત તપઃ કુર્વન્વિષ્ણું ધ્યાયન્સમાહિતઃ

સ તત્ર કલ્પયામાસ સ્નાનાર્થં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
શંખેન નિર્મિતં તીર્થં શંખતીર્થમિતીર્યતે

તત્ર સ્નાત્વા સકૃન્મર્ત્યઃ કૃતઘ્નોઽપિવિમુચ્યતે ૧।
અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ પુરાણં પાપનાશનમ્

યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ નરો મુક્તિમવાપ્નુયાત્॥
પુરા બભૂવ વિપ્રેંદ્રો વત્સનાભો મહામુનિઃ

સત્યવાઞ્છીલવાન્વાગ્મી સર્વભૂતદયાપરઃ॥
શત્રુમિત્રસમો દાંતસ્તપસ્વી વિજિતેંદ્રિયઃ

પરબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતસ્તત્ત્વબ્રહ્મૈકસંશ્રયઃ॥
એવં પ્રભાવઃ સ મુનિસ્તપસ્તેપે નિજાશ્રમે

સ વૈ નિશ્ચલસર્વાંગસ્તિષ્ઠંસ્તત્રૈવ ભૂતલે ॥
પરમાણ્વંતરં વાપિ ન સ્વસ્થાનાચ્ચચાલ સઃ

સ્થિત્વૈકત્ર તપસ્યંતમનેકશતવત્સરાન્ ॥
તમાચકામ વલ્મીકં છાદિતાંગં ચકાર ચ

વલ્મીકાક્રાંતદેહોપિ વત્સનાભો મહામુનિઃ ॥
અકરોત્તપ એવાસૌ વલ્મીકં ન ત્વબુદ્ધ્યત ॥

તસ્મિંશ્ચ તપ્યતિ તપો વાસવો મુનિપુંગવાઃ ।૧
વિસૃજ્ય મેઘજાલાનિ વર્ષયામાસ વેગવાન્

એવં દિનાનિ સપ્તાયં સ વવર્ષ નિરં તરમ્ ॥
આસારેણાતિમહતા વૃષ્યમાણોપિ વૈ મુનિઃ

તં વર્ષં પ્રતિજગ્રાહ નિમીલિતવિલોચનઃ ॥
મહતા સ્તનિતેનાશુ તદા બધિરયઞ્છ્રુતી ॥

વલ્મીકસ્યોપરિષ્ટાદ્વૈ નિપપાત મહાશનિઃ ॥
તસ્મિન્વર્ષતિ પર્જન્યે શીતવાતાતિદુઃસહે

વલ્મીકશિખરં ધ્વસ્તં બભૂવાશનિતાડિ તમ્ ॥
વિશીર્ણશિખરે તસ્મિન્વલ્મીકેઽશનિતાડિતે

સેહેતિદુઃસહાં વૃષ્ટિં વત્સનાભો વિચિંતયન્ ॥
મહર્ષૌ વર્ષધારાભિઃ પીડ્યમાને દિવાનિ શમ્

ધર્મસ્ય ચેતસિ કૃપા સંબભૂવાતિભૂયસી ॥
સ ધર્મશ્ચિંતયામાસ વત્સનાભે તપસ્યતિ

પતત્યપ્યતિવર્ષેઽયં તપસો ન નિવર્તતે ॥
અહોઽસ્ય વત્સનાભસ્ય ધર્મૈકાયત્તચિત્તતા

ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય માતિરેવમજાયત ॥
અહં વૈ માહિષં રૂપં સુમહાંતં મનોહરમ્

વર્ષધારાનિપાતાનાં સોઢારં કઠિનત્વચમ્ ॥
સ્વીકૃત્ય માહિષં રૂપં સ્થાસ્યામ્યુપરિ યોગિનઃ

ન હિ બાધિષ્યતે વર્ષં મહાવેગયુતં ત્વપિ ॥
ધર્મ એવં વિનિશ્ચિત્ય ધારાઃ પૃષ્ઠેન ધારયન્

વત્સનાભોપરિ તદા ગાત્રમાચ્છાદ્ય તસ્થિવાન્ ॥
તતઃ સપ્તદિનાંતે તુ તદ્વૈ વર્ષમુપારમત્

તતો મહિષરૂપી સ ધર્મોઽતિકૃપયા યુતઃ ॥
તદ્વૈ વલ્મીકમુત્સૃજ્ય નાતિદૂરે હ્યવર્ત્તત

તતો નિવૃતે વર્ષે તુ વત્સનાભો મહામુનિઃ॥
નિવૃત્તસ્તપસસ્તૂ ર્ણં દિશઃ સર્વા વ્યલોકયન્

સ્થિતોઽહં વૃષ્ટિસંપાતે કુર્વન્નદ્ય મહત્તપઃ॥
પૃથિવી સલિલાક્લિન્ના દૃશ્યતે સર્વતોદિશમ્

શિખરાણિ ગિરીણાં ચ વના ન્યુપવનાનિ ચ ॥
આશ્રમાણિ મહર્ષીણામાપ્લુતાનિ જલૈર્નવૈઃ

એવમાદીનિ સર્વાણિ દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતોઽભવત્ ॥
ચિંતયામાસ ધર્માત્મા વત્સના ભો મહામુનિઃ

અહમસ્મિન્મહાવર્ષે નૂનં કેનાપિ રક્ષિતઃ ॥
વર્ષત્યસ્મિન્મહાવર્ષે જીવિતં ત્વન્યથા કુતઃ

વિચિંત્યૈવં મુનિશ્રેષ્ઠઃ સર્વત્ર સમલોકયત્ ॥
તતોઽપશ્યન્મહાકાયમદૂરાદગ્રતઃ સ્થિતમ્

મહિષં નીલવર્ણં ચ વત્સનાભસ્તપોધનઃ ॥
મહિષં તં સમુદ્દિશ્ય મનસા સમચિંતયત્

તિર્યગ્યોનિષ્વપિ કથં દૃશ્યતે ધર્મશીલતા ॥
યતો હ્યહં મહાવર્ષાન્મહિષેણાભિરક્ષિતઃ

દીર્ઘમાયુરમુષ્યાસ્તુ યન્માં રક્ષિતવાનિહ ॥
ઇત્યાદિ સ વિચિંત્યૈવં તપસે પુનરુદ્યયૌ

તં પુનશ્ચ તપસ્યંતં દૃષ્ટ્વા મહિષરૂપધૃક્ ॥
રોમાંચાવૃતસર્વાંગઃ પ્રમોદમગમદ્ભૃશમ્ ॥

વત્સનાભસ્ય હિ મુનેઃ પુનશ્ચૈવ તપસ્યતઃ ॥
મનઃ પૂર્વવદેકાગ્રં પરબ્રહ્મણિ નાભવત્

સ વિષણ્ણમના ભૂત્વા વત્સનાભો વ્યચિંતયત્ ॥
ન ભવેદ્યદિ નૈર્મલ્યં તદા સ્યાચ્ચંચલં મનઃ

મનશ્ચ પાપબાહુલ્યે નિર્મલં નૈવ જાયતે ॥
પાપલેશોપિ મે નાસ્તિ કથં લોલા યતે મનઃ

અચિંતયદ્દોષહેતું વત્સનાભઃ પુનઃપુનઃ ॥
સ વિચિંત્ય વિનિશ્ચિત્ય નિનિંદાત્માનમંજસા

ધિઙ્મામદ્ય દુરાત્માનમહો મૂઢોસ્મ્યહં ભૃશમ્ ॥
કૃતઘ્નતા મહાદોષો મામદ્ય સમુપાગતઃ

યદીદૃશાન્મહાવર્ષાત્ત્રાતારં મહિષોત્તમમ્ ॥
તિષ્ઠામ્યપૂજયન્નેવ તતો મે ભૂત્કૃતઘ્નતા

કૃતઘ્નતા મહાન્દોષઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥
કૃતઘ્નસ્ય ન વૈ લોકાઃ કૃતઘ્નસ્ય ન બાંધવાઃ

કૃતઘ્નતાદોષ વલાન્મમ ચિત્તં મલીમસમ્ ॥
કૃતઘ્ના નરકં યાંતિ યે ચ વિશ્વસ્તઘાતિનઃ

નિષ્કૃતિં નૈવ પશ્યામિ કૃતઘ્નાનાં કથંચન ॥
ઋતે પ્રાણપરિત્યાગાદ્ધર્મજ્ઞાનાં વચો યથા

પિત્રોરભરણં કૃત્વા હ્યદત્ત્વા ગુરુદક્ષિણામ્ ॥
કૃતઘ્નતાં ચ સંપ્રાપ્ય મરણાંતા હિ નિષ્કૃતિઃ

તસ્માત્પ્રાણાન્પરિત્યજ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં ચરામ્યહમ્ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા વત્સનાભો મહામુનિઃ

તૃણીકૃત્ય નિજાન્પ્રાણાન્નિઃસંગેનાંતરા ત્મના ॥
મેરોઃ શિખરમારૂઢઃ પ્રાયશ્ચિત્તચિકીર્ષયા

સુમેરુશિખરાત્તસ્માદિયેષ પતિતું મુનિઃ ॥
તસ્મિન્પતિતુમારબ્ધે મા ત્વરિષ્ઠા ઇતિ બ્રુવન્ ॥
ત્યક્તમાહિષરૂપઃ સન્ધર્મ એવ ન્યવારયત્

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
વત્સનાભ મહાપ્રાજ્ઞ જીવસ્વ બહુવત્સરાન્

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે દેહત્યાગચિકીર્ષયા ॥
ન હિ ત્વદ્ધર્મકક્ષાયાં લોકે કશ્ચિત્સમોઽસ્તિ વૈ

યદ્યપિ પ્રાણસંત્યાગઃ કૃતઘ્ને નિષ્કૃતિર્ભવેત્ ॥
તથાપિ ધર્મશીલત્વાત્તવાન્યાં નિષ્કૃતિં વદે

શંખતીર્થાભિધં તીર્થમસ્તિ વૈ ગંધમાદને ॥
શાંત્યર્થમસ્ય પાપસ્ય તત્ર સ્નાહિ સમાહિતઃ ॥

પ્રાપ્સ્યસે ચિત્તશુદ્ધિં ત્વમતો વિગતકલ્મષઃ॥
તતશ્ચ લબ્ધવિજ્ઞાનઃ પ્રાપ્સ્યસે શાશ્વતં પદમ્

અહં ધર્મોસ્મિ યોગીન્દ્ર સત્યમેવ બ્રવીમિ તે ॥
ઇતિ ધર્મવચઃ શ્રુત્વા વત્સનાભો મહામુનિઃ

સ્નાતુકામઃ શંખતીર્થે ગંધમાદનમન્વગાત્ ॥
શંખતીર્થં ચ સંપ્રાપ્ય તત્ર સસ્નૌ મહામુનિઃ

તતો વિગતપાપસ્ય મનો નિર્મલતાં ગતમ્ ॥
તતોઽચિરેણ કાલેન બ્રહ્મભૂયમગાન્મુનિઃ

એવં વઃ કથિતં વિપ્રાઃ શંખતીર્થસ્ય વૈભવમ્॥
યત્ર હિ સ્નાનમાત્રેણ કૃતઘ્નોઽપિ વિમુચ્યતે

માતૃદ્રોહી પિતૃદ્રોહી ગુરુદ્રોહી તથૈવ ચ ॥
અન્યે કૃતઘ્નનિવહા મુચ્યંતેઽત્ર નિમજ્જનાત્

અતઃ કૃતઘ્નૈર્મનુજૈઃ સેવનીયમિદં સદા ॥
અહો તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં યત્કૃતઘ્નોપિ મુચ્યતે

અકૃત્વા ભરણં પિત્રોરદત્ત્વા ગુરુદક્ષિણામ્॥
કૃતઘ્નતાં ચ સંપ્રાપ્ય મરણાંતા હિ નિષ્કૃતિઃ

ઇહ તુ સ્નાનમાત્રેણ કૃતઘ્નસ્યાપિ નિષ્કૃતિઃ ॥
કૃતઘ્નતાપિ તત્તીર્થે સ્નાનમાત્રાદ્વિનશ્યતિ

અન્યેષાં તુચ્છપાપાનાં સર્વેષાં કિમુતાધુના

અધ્યાયમેનં પઠેદ્ભક્તિયુક્તઃ કૃતઘ્નોપિ મર્ત્યાઃ સ પાપાદ્વિમુક્તઃ ॥
વિશુદ્ધાંતરાત્મા ગતઃ સત્યલોકં સમં બ્રહ્મણા મોક્ષમપ્યાશુ ગચ્છેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે શંખતીર્થપ્રશંસાયાં વત્સનાભકૃતઘ્નદોષશાંતિવર્ણનંનામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ