સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.21-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં બ્રહ્મર્ષિણા પ્રોક્તાં વાણીં પીયૂષસન્નિભામ્ ॥
આકર્ણ્ય મુદિતો રાજા પ્રાંજલિઃ પુનરબ્રવીત્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અહો સત્સંગમઃ પુંસામશેષાઘપ્રશોધનઃ ॥
કામક્રોધનિહંતા ચ ઇષ્ટદોગ્ધા જનસ્ય હિ

મમ માયાતમો નષ્ટં જ્ઞાનદૃષ્ટિઃ પ્રકાશિતા ॥
તવ દર્શનમાત્રેણ પ્રાયોહમમરોત્તમઃ ॥

શ્રુતં ચ પૂર્વચરિતં બાલયોઃ સમ્યગેતયોઃ ॥
ભવિષ્યદપિ પૃચ્છામિ મત્પુત્રાચરણં મુને

અસ્યાયુઃ કતિ વર્ષાણિ ભાગ્યં વદ ચ કીદૃશમ્ ॥
વિદ્યા કીર્તિશ્ચ શક્તિશ્ચ શ્રદ્ધા ભક્તિશ્ચ કીદૃશી

એતત્સર્વમશેષેણ મુને ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥
તવ શિષ્યોસ્મિ ભૃત્યોસ્મિ શરણં ત્વાં ગતોસ્મયહમ્

॥ પરાશર ઉવાચ ॥ ॥
અત્રાવાચ્યં હિ યત્કિંચિત્કથં શક્તોસ્મિ શંસિતુમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા ધૃતિમંતોપિ વિષાદં પ્રાપ્નુયુર્જનાઃ ॥

તથાપિ નિર્વ્યલીકેન ભાવેન પરિપૃચ્છતઃ ॥
અવાચ્યમપિ વક્ષ્યામિ તવ સ્નેહાન્મહીપતે

અમુષ્ય ત્વત્કુમારસ્ય વર્ષાણિ દ્વાદશાત્યયુઃ ॥
ઇતઃ પરં પ્રપદ્યેત સપ્તમે દિવસે મૃતિમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કાલકૂટમિવોદિતમ્ ॥
મૂર્ચ્છિતઃ સહસા ભૂમૌ પતિતો નૃપતિઃ શુચા

તમુત્થાપ્ય સમાશ્વાસ્ય સ મુનિઃ કરુણાર્દ્રધીઃ ॥
ઉવાચ મા ભૈર્નૃપતે પુનર્વક્ષ્યામિ તે હિતમ્

સર્ગાત્પુરા નિરાલોકં યદેકં નિષ્કલં પરમ્ ॥
ચિદાનંદમયં જ્યોતિઃ સ આદ્યઃ કેવલઃ શિવઃ

સ એવાદૌ રજોરૂપં સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમાત્મના ॥
સૃષ્ટિકર્મનિયુક્તાય તસ્મૈ વેદાંશ્ચ દત્તવાન્

પુનશ્ચ દત્તવાનીશ આત્મતત્ત્વૈકસંગ્રહમ્ ॥
સર્વોપનિષદાં સારં રુદ્રાધ્યાયં ચ દત્તવાન્

યદેકમવ્યયં સાક્ષાદ્બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્ ॥
શિવાત્મકં પરં તત્ત્વં રુદ્રાધ્યાયે પ્રતિષ્ઠિતમ્

સ આત્મભૂઃ સૃજદ્વિશ્વં ચતુર્ભિર્વદનૈર્વિરાટ્ ॥
સસર્જ વેદાંશ્ચતુરો લોકાનાં સ્થિતિહેતવે

તત્રાયં યજુષાં મધ્યે બ્રહ્મણો દક્ષિણાન્મુખાત્ ॥
અશેષોપનિષત્સારો રુદ્રાધ્યાયઃ સમુદ્ગતઃ

સ એષ મુનિભિઃ સર્વૈર્મરીચ્યત્રિપુરોગમૈઃ ॥
સહ દેવૈર્ધૃતસ્તેભ્યસ્તચ્છિષ્યા જગૃહુશ્ચ તમ્

તચ્છિષ્યશિષ્યૈસ્તત્પુત્રૈસ્તત્પુત્રૈશ્ચ ક્રમાગતૈઃ ॥
ધૃતો રુદ્રાત્મકઃ સોઽયં વેદસારઃ પ્રસાદિતઃ

એષ એવ પરો મન્ત્ર એષ એવ પરં તપઃ ॥
રુદ્રાધ્યાયજપઃ પુંસાં પરં કૈવલ્યસાધનમ્

મહાપાતકિનઃ પ્રોક્તા ઉપપાતકિનશ્ચ યે ॥
રુદ્રાધ્યાયજપાત્સદ્યસ્તેઽપિ યાંતિ પરાં ગતિમ્

ભૂયોપિ બ્રહ્મણા સૃષ્ટાઃ સદસન્મિશ્રયોનયઃ ॥
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદ્યાસ્તતઃ સંપૂરિતં જગત્

તેષાં કર્માણિ સૃષ્ટાનિ સ્વજન્માનુગુણાનિ ચ ॥
લોકાસ્તેષુ પ્રવર્તંતે ભુંજતે ચૈવ તત્ફલમ્

લોકસૃષ્ટિપ્રવાહાર્થં સ્વયમેવ પ્રજાપતિઃ॥
ધર્માધર્મૌ સસર્જાગ્રે સ્વવક્ષઃપૃષ્ઠભાગતઃ

ધર્મમેવાનુતિષ્ઠંતઃ પુણ્યં વિંદંતિ તત્ફલમ્ ॥
અધર્મમનુતિષ્ઠંતસ્તે પાપફલભોગિનઃ

પુણ્યકર્મફલ સ્વર્ગો નરકસ્તદ્વિપર્યયઃ ॥
તયોર્દ્વાવધિપૌ ધાત્રા કૃતૌ શતમખાંતકૌ

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ મદમાનાદયઃ પરે ॥
અધર્મસ્ય સુતા આસન્સર્વે નરકનાયકાઃ

ગુરુતલ્પઃ સુરાપાનં તથાન્યઃ પુલ્કસીગમઃ ॥
કામસ્ય તનયા હ્યેતે પ્રધાનાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ક્રોધાત્પિતૃવધો જાતસ્તથા માતૃવધઃ પરઃ ॥
બ્રહ્મહત્યા ચ કન્યૈકા ક્રોધસ્ય તનયા અમી

દેવસ્વહરણશ્ચૈવ બ્રહ્મસ્વહરણસ્તથા ॥
સ્વર્ણસ્તેય ઇતિ ત્વેતે લોભસ્ય તનયાઃ સ્મૃતાઃ

એતાનાહૂય ચાંડાલાન્યમઃ પાતકનાયકાન્ ॥
નરકસ્ય વિવૃદ્ધ્યર્થમાધિપત્યં ચકાર હ

તે યમેન સમાદિષ્ટા નવ પાતકનાયકાઃ ॥
તે સર્વે સંગતા ભૂયો ઘોરાઃ પાતકનાયકાઃ

નરકાન્પાલયામાસુઃ સ્વભૃત્યૈશ્ચોપપાતકૈઃ ॥
રુદ્રાધ્યાયે ભુવિ પ્રાપ્તે સાક્ષાત્કૈવલ્યસાધને

ભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ સર્વે તેઽમી પાતકનાયકાઃ ॥
યમં વિજ્ઞાપયામાસુઃ સહાન્યૈરુપપાતકૈઃ

જય દેવ મહારાજ વયં હિ તવ કિંકરાઃ ॥
નરકસ્ય વિવૃદ્ધ્યર્થં સાધિકારાઃ કૃતાસ્ત્વયા

અધુના વર્તિતું લોકે ન શક્તાઃ સ્મો વયં પ્રભો ॥
રુદ્રાધ્યાયાનુભાવેન નિર્દગ્ધાશ્ચૈવ વિદ્રુતાઃ

ગ્રામેગ્રામે નદીકૂલે પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ ॥
રુદ્રજાપ્યે તુ પર્યાપ્તે કથં લોકે ચરેમહિ

પ્રાયશ્ચિત્તસહસ્રં વૈ ગણયામો ન કિંચન ॥
રુદ્રજાપ્યાક્ષરાણ્યેવ સોઢું બત ન શક્નુમઃ

મહાપાતકમુખ્યાનામસ્માકં લોકઘાતિનામ્ ॥
રુદ્રજાપ્યં ભયં ઘોરં રુદ્રજાપ્યં મહદ્વિષમ્

અતો દુર્વિષહં ઘોરમસ્માક વ્યસનં મહત્ ॥
રુદ્રજાપ્યેન સંપ્રાપ્તમપનેતું ત્વમર્હસિ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતઃ સાક્ષાદ્યમઃ પાતકનાયકૈઃ ॥
બ્રહ્મણોંઽતિકમાસાદ્ય તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયત્

દેવદેવ જગન્નાથ ત્વામેવ શરણં ગતઃ ॥
ત્વયા નિયુક્તો મર્ત્યાનાં નિગ્રહે પાપકારિણામ્

અધુના પાપિનો મર્ત્યા ન સંતિ પૃથિવીતલે ॥
રુદ્રાધ્યાયેન નિહતં પાતકાનાં મહત્કુલમ્

પાતકાનાં કુલે નષ્ટે નરકાઃ શૂન્યતાં ગતાઃ ॥
નરકે શૂન્યતાં યાતે મમ રાજ્યં હિ નિષ્ફલમ્

તસ્માત્ત્વયૈવ ભગવન્નુપાયઃ પરિચિન્ત્યતામ્ ॥
યથા મે ન વિહન્યેત સ્વામિત્વં મર્ત્યદેહિનામ્

ઇતિ વિજ્ઞાપિતો ધાતા યમેન પરિખિદ્યતા ॥
રુદ્રજાપ્યવિઘાતાર્થમુપાયં પર્યકલ્પયત્

અશ્રદ્ધાં ચૈવ દુર્મેધામવિદ્યાયાઃ સુતે ઉભે ॥
શ્રદ્ધામેધાવિઘાતિન્યૌ મર્ત્યેષુ પર્યચોદયત્

તાભ્યાં વિમોહિતે લોકે રુદ્રાધ્યાયપરાઙ્મુખે ॥
યમઃ સ્વસ્થાનમાસાદ્ય કૃતાર્થ ઇવ સોઽભવત્

પૂર્વજન્મકૃતૈઃ પાપૈર્જાયંતેઽલ્પાયુષો જનાઃ ॥
તાનિ પાપાનિ નશ્યંતિ રુદ્રં જપ્તવતાં નૃણામ્

ક્ષીણેષુ સર્વપાપેષુ દીર્ઘમાયુર્બલં ધૃતિઃ ॥
આરોગ્યં જ્ઞાનમૈશ્વર્યં વર્ધતે સર્વદેહિનામ્

રુદ્રાધ્યાયેન યે દેવં સ્નાપયંતિ મહેશ્વરમ્ ॥
તજ્જલૈઃ કુર્વતઃ સ્નાનં તે મૃત્યું સંતરંતિ ચ

રુદ્રાધ્યાયાભિજપ્તેન સ્નાનં કુર્વંતિ યેંઽભસા ॥
તેષાં મૃત્યુભયં નાસ્તિ શિવલો કે મહીયતે

શતરુદ્રાભિષેકેણ શતાયુર્જાયતે નરઃ ॥
અશેષપાપનિર્મુક્તઃ શિવસ્ય દયિતો ભવેત્

એષ રુદ્રાયુતસ્નાનં કરોતુ તવ પુત્રકઃ ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ મોદતે ભુવિ શક્રવત્

અવ્યાહતબલૈશ્વર્યો હતશત્રુર્નિરામયઃ ॥
નિર્ધૂતાખિલપાપૌઘઃ શાસ્તા રાજ્યમકંટકમ્

વિપ્રા વેદવિદઃ શાંતાઃ કૃતિનઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
જ્ઞાનયજ્ઞતપોનિષ્ઠાઃ શિવભક્તિપરાયણાઃ

રુદ્રાધ્યાય જપં સમ્યક્કુર્વંતુ વિમલાશયાઃ ॥
તેષાં જપાનુભાવેન સદ્યઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્તવંતં નૃપતિર્મહામુનિં તમેવ વવ્રે પ્રથમં ક્રિયાગુરુમ્ ॥
અથાપરાંસ્ત્યક્તધનાશયાન્મુનીનાવાહયામાસ સહસ્રશઃ ક્ષણાત્

તે વિપ્રાઃ શાંતમનસઃ સહસ્રપરિસંમિતાઃ ॥
કલશાનાં શતં સ્થાપ્ય પુણ્ય વૃક્ષરસૈર્યુતમ્

રુદ્રાધ્યાયેન સંસ્નાપ્ય તમુર્વીપતિપુત્રકમ્ ॥
વિધિવત્સ્નાપયામાસુઃ સંપ્રાપ્તે સપ્તમે દિને

સ્નાપ્યમાનો મુનિજનૈઃ સ રાજન્યકુમારકઃ ॥
અકસ્માદેવ સંત્રસ્તઃ ક્ષણં મૂર્ચ્છામવાપ હ

સહસૈવ પ્રબુદ્ધોઽસૌ મુનિભિઃ કૃતરક્ષણઃ ॥
પ્રોવાચ કશ્ચિત્પુરુષો દંડહસ્તઃ સમાગતઃ

માં પ્રહર્તું કૃતમતિર્ભીમદણ્ડો ભયાનકઃ ॥
સોઽપિ ચાન્યૈર્મહાવીરૈ પુરુષૈરભિતાડિતઃ

બદ્ધ્વા પાશેન મહતા દૂરં નીત ઇવાભવત્ ॥
એતાવદહમદ્રાક્ષં ભવદ્ભિઃ કૃતરક્ષણઃ

ઇત્યુક્તવંતં નૃપતેસ્તનૂજં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
આશીર્ભિઃ પૂજયામાસુર્ભયં રાજ્ઞે ન્યવેદયન્ ॥

અથ સર્વાનૃષીઞ્છ્રેષ્ઠાન્દક્ષિણાભિર્નૃપોત્તમઃ ॥
પૂજયિત્વા વરાન્નેન ભોજયિત્વા ચ ભક્તિતઃ

પ્રતિગૃહ્યાશિષસ્તેષાં મુનીનાં બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥
ભક્ત્યા બંધુજનૈઃ સાર્ધં સભાયાં સમુપાવિશત્

તસ્મિન્સમાગતે વીરે મુનિભિઃ સહ પાર્થિવે ॥
આજગામ મહાયોગી દેવર્ષિર્નારદઃ સ્વયમ્

તમાગતં પ્રેક્ષ્ય ગુરું મુનીનાં સાર્ધં સદસ્યૈરખિલૈર્મુનીંદ્રૈઃ ॥
પ્રણમ્ય ભક્ત્યા વિનિવેશ્ય પીઠે કૃતોપચારં નૃપતિર્બભાષે

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
દૃષ્ટં કિમસ્તિ તે બ્રહ્મસ્ત્રિલોક્યાં કિંચિદદ્ભુતમ્ ॥
તન્નો બ્રૂહિ વયં સર્વે ત્વદ્વાક્યામૃતલાલસાઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્ય ચિત્રં મહદ્દૃષ્ટં વ્યોમ્નોવતરતા મયા ॥
તચ્છૃણુષ્વ મહારાજ સહૈભિર્મુનિપુંગવૈઃ

અદ્ય મૃત્યુરિહાયાતો નિહંતું તવ પુત્રકમ્॥
દંડહસ્તો દુરાધર્ષો લોકમુદ્બાધયન્સદા

ઈશ્વરોપિ વિદિત્વૈનં ત્વત્પુત્રં હંતુમાગતમ્ ॥
સહૈવ પાર્ષદૈઃ કંચિદ્વીરભદ્રમચોદયત્

સ આગત્ય હઠાન્મૃત્યું ત્વત્પુત્રં હંતુમાગતમ્ ॥
ગૃહીત્વા સુદૃઢં બદ્ધ્વા દંડેનાભ્યહનદ્રુષા

તં નીયમાનં જગદીશસન્નિધિં શીઘ્રં વિદિત્વા ભગવાન્યમઃ સ્વયમ્ ॥
કૃતાંજલિર્દેવ જયેત્યુદીરયન્પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના નિજગાદ શૂલિનમ્

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
દેવદેવ મહારુદ્ર વીરભદ્ર નમોઽસ્તુ તે ॥
નિરાગસિ કથં મૃત્યૌ કોપસ્તવ સમુત્થિતઃ

નિજકર્માનુબંધેન રાજપુત્રં ગતાયુષમ્॥
પ્રહર્તુમુદ્યતે મૃત્યૌ કોપરાધો વદ પ્રભો

॥વીરભદ્ર ઉવાચ॥
દશવર્ષસહસ્રાયુઃ સ રાજતનયઃ કથમ્॥
વિપત્તિમંતરાયાતિ રુદ્રસ્નાનહતાશુભઃ

અસ્તિ ચેત્તવ સંદેહો મદ્વાક્યેઽપ્યનિવારિતે ॥
ચિત્રગુપ્તં સમાહૂય પ્રષ્ટવ્યોઽદ્યૈવ મા ચિરમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અથાહૂતશ્ચિત્રગુપ્તો યમેન સહસાગતઃ ॥
આયુઃપ્રમાણ ત્વત્સૂનોઃ પરિપૃષ્ટઃ સ ચાબ્રવીત્

દ્વાદશાબ્દં ચ તસ્યાયુરિત્યુક્ત્વાથ વિમૃશ્ય ચ ॥
પુનર્લેખ્યગતં પ્રાહ સ વર્ષાયુતજીવિતમ્

અથ ભીતો યમો રાજા વીરભદ્રં પ્રણમ્ય ચ ॥
કથંચિન્મોચયામાસ મૃત્યું દુર્વારબંધનાત્

વીરભદ્રેણ મુક્તોઽથ યમોઽગાન્નિજમંદિરમ્ ॥
વીરભદ્રશ્ચ કૈલાસમહં પ્રાપ્તસ્તવાંતિકમ્

અતસ્તવ કુમારોઽયં રુદ્રજાપ્યાનુભાવતઃ ॥
મૃત્યોર્ભયં સમુત્તીર્ય સુખી જાતોઽયુતં સમાઃ

ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામંત્ર્ય નારદે ત્રિદિવં ગતે ॥
વિપ્રાઃ સર્વે પ્રમુદિતાઃ સ્વસ્વજગ્મુરથાશ્રમમ્

ઇત્થં કાશ્મીરનૃપતી રુદ્રાધ્યાયપ્રભાવતઃ ॥
નિસ્તીર્યાશેષદુઃ ખાનિ કૃતાર્થોભૂત્સપુત્રકઃ

યે કીર્તયંતિ મનુજાઃ પરમેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યમેતદથ કર્ણપુટૈઃ પિબંતિ ॥
તે જન્મકોટિકૃતપાપગણૈર્વિમુક્તાઃ શાંતાઃ પ્રયાંતિ પરમં પદમિંદુમૌલેઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખંડે રુદ્રાધ્યાયમહિમવર્ણનંનામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ