સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.20-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ રુદ્રાક્ષમાહાત્મ્યં વર્ણયામિ સમાસતઃ ॥
સર્વપાપક્ષયકરં શૃણ્વતાં પઠતામપિ ॥

અભક્તો વાપિ ભક્તો વા નીચો નીચતરોપિ વા ॥
રુદ્રાક્ષાન્ધારયેદ્યસ્તુ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

રુદ્રાક્ષધારણં પુણ્યં કેન વા સદૃશં ભવેત્ ॥
મહાવ્રતમિદં પ્રાહુર્મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

સહસ્રં ધારયેદ્યસ્તુ રુદ્રાક્ષાણાં ધૃતવ્રતઃ ॥
તં નમંતિ સુરાઃ સર્વે યથા રુદ્રસ્તથૈવ સઃ

અભાવે તુ સહસ્રસ્ય બાહ્વોઃ ષોડશ ષોડશ ॥
એકં શિખાયાં કરયોર્દ્વાદશ દ્વાદશૈવ હિ

દ્વાત્રિંશત્કંઠદેશે તુ ચત્વારિંશત્તુ મસ્તકે ॥
એકૈક કર્ણયોઃ ષટ્ ષટ્ વક્ષસ્યષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥
યો ધારયતિ રુદ્રાક્ષાન્રુદ્રવત્સોપિ પૂજ્યતે

મુક્તાપ્રવાલસ્ફટિકરૌપ્યવૈદૂર્યકાંચનૈઃ ॥
સમેતાન્ધારયેદ્યસ્તુ રુદ્રાક્ષાન્સ શિવો ભવેત્

કેવલાનપિ રુદ્રાક્ષાન્યથાલાભં બિભર્તિ યઃ ॥
તં ન સ્પૃશંતિ પાપાનિ તમાંસીવ વિભાવસુમ્

રુદ્રાક્ષમાલયા જપ્તો મંત્રોઽનંતફલપ્રદઃ ॥
અરુદ્રાક્ષો જપઃ પુંસાં તાવન્માત્રફલપ્રદઃ

યસ્યાંગે નાસ્તિ રુદ્રાક્ષ એકોપિ બહુપુણ્યદઃ ॥
તસ્ય જન્મ નિરર્થં સ્યાત્ત્રિપુંડ્રરહિતં યદિ

રુદ્રાક્ષં મસ્તકે બદ્ધ્વા શિરઃસ્નાનં કરોતિ યઃ ॥
ગંગાસ્નાનફલં તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

રુદ્રાક્ષં પૂજયેદ્યસ્તુ વિના તોયાભિષેચનમ્ ॥
યત્ફલં લિંગપૂજાયાસ્તદેવાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્

એકવક્ત્રાઃ પંચવક્ત્રા એકાદશમુખાઃ પરે ॥
ચતુર્દશમુખાઃ કેચિદ્રુદ્રાક્ષા લોકપૂજિતાઃ

ભક્ત્યા સંપૂજિતો નિત્યં રુદ્રાક્ષઃ શંકરાત્મકઃ ॥
દરિદ્રં વાપિ કુરુતે રાજરાજશ્રિયાન્વિતમ્

અત્રેદં પુણ્યમાખ્યાનં વર્ણયંતિ મનીષિણઃ ।
મહાપાપક્ષયકરં શ્રવણાત્કીર્ત્તનાદપિ

રાજા કાશ્મીરદેશસ્ય ભદ્રસેન ઇતિ શ્રુતઃ ॥
તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ધીમાન્સુધર્માનામ વીર્યવાન્

તસ્યામાત્યસુતઃ કશ્ચિત્તારકો નામ સદ્ગુણઃ ॥
બભૂવ રાજપુત્રસ્ય સખા પરમશોભનઃ

તાવુભૌ પરમસ્નિગ્ધૌ કુમારૌ રૂપસુન્દરૌ ॥
વિદ્યાભ્યાસપરૌ બાલ્યે સહ ક્રીડાં પ્રચક્રતુઃ

તૌ સદા સર્વગાત્રેષુ રુદ્રાક્ષકૃતભૂષણૌ ॥
વિચેરતુરુદારાંગૌ સતતં ભસ્મધારિણૌ

હારકેયૂરકટકકુંડલાદિવિભૂષણમ્ ॥
હેમરત્નમયં ત્યક્ત્વા રુદ્રાક્ષાન્દધતુશ્ચ તૌ

રુદ્રાક્ષમાલિતૌ નિત્યં રુદ્રાક્ષકરકંકણૌ ॥
રુદ્રાક્ષકંઠાભરણૌ સદા રુદ્રાક્ષકુંડલૌ

હેમરત્નાદ્યલંકારે લોષ્ટપાષાણદર્શનૌ ॥
બોધ્યમાનાવપિ જનૈર્ન રુદ્રાક્ષાન્વ્યમુંચતામ્

તસ્ય કાશ્મીરરાજસ્ય ગૃહં પ્રાપ્તો યદૃચ્છયા ॥
પરાશરો મુનિવરઃ સાક્ષાદિવ પિતામહઃ

તમર્ચયિત્વા વિધિવદ્રાજા ધર્મભૃતાં વરઃ ॥
પ્રપચ્છ સુખમાસીનં ત્રિકાલજ્ઞં મહામુનિમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ભગવન્નેષ પુત્રો મે સોપિ મંત્રિસુતશ્ચ મે ॥
રુદ્રાક્ષધારિણૌ નિત્યં રત્નાભરણનિઃસ્પૃહૌ

શાસ્યમાનાવપિ સદા રત્નાકલ્પપરિગ્રહે ॥
વિલંઘિતાસ્મદ્વચનૌ રુદ્રાક્ષેષ્વેવ તત્પરૌ

નોપદિષ્ટાવિમૌ બાલૌ કદાચિદપિ કેનચિત્ ॥
એષા સ્વાભાવિકી વૃત્તિઃ કથમાસીત્કુમારયોઃ

॥ પરાશર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ તવ પુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
યથા ત્વં મંત્રિપુત્રસ્ય પ્રાગ્વૃત્તં વિસ્મયાવહમ્

નંદિગ્રામે પુરા કાચિન્મહાનંદેતિ વિશ્રુતા॥
બભૂવ વારવનિતા શૃંગારલલિતાકૃતિઃ

છત્રં પૂર્ણેંદુસંકાશં યાનં સ્વર્ણવિરાજિતમ્ ॥
ચામરાણિ સુદંડાનિ પાદુકે ચ હિરણ્મયે

અંબરાણિ વિચિત્રાણિ મહાર્હાણિ દ્યુમંતિ ચ ॥
ચંદ્રરશ્મિનિભાઃ શય્યા પર્યંકાશ્ચ હિરણ્મયાઃ

ગાવો મહિષ્યઃ શતશો દાસાશ્ચ શતશસ્તથા

સર્વાભરણદીપ્તાંગ્યો દાસ્યશ્ચ નવયૌવના ॥
ભૂષણાનિ પરાર્ધ્યાણિ નવરત્નોજ્જ્વલાનિ ચ

ગન્ધકુંકુમકસ્તૂરીકર્પૂરાગુરુલેપનમ્ ॥
ચિત્રમાલ્યાવતંસશ્ચ યથેષ્ટં મૃષ્ટભોજનમ્

નાનાચિત્રવિતાનાઢ્યં નાનાધાન્યમયં ગૃહમ્ ॥
બહુરત્નસહસ્રાઢ્યં કોટિસંખ્યાધિકં ધનમ્

એવં વિભવસંપન્ના વેશ્યા કામવિહારિણી ॥
શિવપૂજારતા નિત્યં સત્યધર્મપરાયણા

સદાશિવકથાસક્તા શિવનામકથોત્સુકા ॥
શિવભક્તાંઘ્ર્યવનતા શિવભક્તિરતાનિશમ્

વિનોદહેતોઃ સા વેશ્યા નાટ્યમણ્ડપમધ્યતઃ॥
રુદ્રાક્ષૈભૂષયિત્વૈકં મર્કટં ચૈવ કુક્કુટમ્

કરતાલૈશ્ચ ગીતૈશ્ચ સદા નર્તયતિ સ્વયમ્ ॥
પુનશ્ચ વિહસંત્યુચ્ચૈઃ સખીભિઃ પરિવારિતા

યુગ્મમ્ ॥
રુદ્રાક્ષૈઃ કૃતકેયૂરકર્ણાભરણભૂષણઃ ॥
મર્કટઃ શિક્ષયા તસ્યાઃ સદા નૃત્યતિ બાલવત્

શિખાયાં બદ્ધરુદ્રાક્ષઃ કુક્કુટઃ કપિના સહ ॥
ચિરં નૃત્યતિ નૃત્યજ્ઞઃ પશ્યતાં ચિત્રમાવહન્

એકદા ભવનં તસ્યાઃ કશ્ચિદ્વૈશ્યઃ શિવવ્રતી॥
આજગામ સરુદ્રાક્ષસ્ત્રિપુંડ્રી નિર્મમઃ કૃતી

સ બિભ્રદ્ભસ્મ વિશદે પ્રકોષ્ઠે વરકંકણમ્ ॥
મહારત્નપરિસ્તીર્ણં જ્વલંતં તરુણાર્કવત્

તમાગતં સા ગણિકા સંપૂજ્ય પરયા મુદા।
તત્પ્રકોષ્ઠગતં વીક્ષ્ય કંકણં પ્રાહ વિસ્મિતા

મહારત્નમયઃ સોઽયં કંકણસ્ત્વત્કરે સ્થિતઃ ॥
મનો હરતિ મે સાધૌ દિવ્યસ્ત્રીભૂષણોચિતઃ

ઇતિ તાં વરરત્નાઢ્ય સસ્પૃહાં કરભૂષણે ॥
વાક્ષ્યોદારમતિર્વૈશ્યઃ સસ્મિતં સમભાષત

॥
॥ વૈશ્ય ઉવાચ ॥ ॥
અસ્મિન્રત્નવરે દિવ્યે યદિ તે સસ્પૃહં મનઃ ॥
તમેવાદત્સ્વ સુપ્રીતા મૌલ્યમસ્ય દદાસિ કિમ્

॥ વેશ્યો વાચ ॥ ॥
વયં તુ સ્વૈરચારિણ્યો વેશ્યાસ્તુ ન પતિવ્રતાઃ ॥
અસ્મત્કુલોચિતો ધર્મો વ્યભિચારો ન સંશયઃ

યદ્યેતદ્રત્નખચિતં દદાસિ કરભૂષણમ્॥
દિનત્રયમહોરાત્રં તવ પત્ની ભવામ્યહમ્

॥ વૈશ્ય ઉવાચ ॥ ॥
તથાસ્તુ યદિ તે સત્યં વચનં વારવલ્લભે ॥
દદામિ રત્નવલયં ત્રિરાત્રં ભવ મદ્વધૂઃ

એતસ્મિન્વ્યવહારે તુ પ્રમાણં શશિભાસ્કરૌ ॥
ત્રિવારં સત્યમિત્યુક્ત્વા હૃદયં મે સ્પૃશ પ્રિયે

॥
॥ વેશ્યોવાચ ॥ ॥
દિનત્રયમહોરાત્રં પત્ની ભૂત્વા તવ પ્રભો ॥
સહધર્મં ચરામીતિ સા તદ્ધૃદયમસ્પૃશત્

અથ તસ્યૈ સ વૈશ્યસ્તુ પ્રદદૌ રત્નકઙ્કણમ્ ॥
લિંગં રત્નમયં ચાસ્યા હસ્તે દત્ત્વેદમબ્રવીત્

ઇદં રત્નમયં શૈવં લિંગં મત્પ્રાણસંનિભમ્ ॥
રક્ષણીયં ત્વયા કાંતે તસ્ય હાનિર્મૃતિર્મમ

એવમસ્ત્વિતિ સા કાંતા લિંગમાદાય રત્નજમ્ ॥
નાટ્યમણ્ડપિકાસ્તંભે નિધાય પ્રાવિશદ્ગૃહમ્

સા તેન સંગતા રાત્રૌ વૈશ્યેન વિટધર્મિણા ॥
સુખં સુષ્વાપ પર્યંકે મૃદુતલ્પોપશોભિતે

તતો નિશીથસમયે નાટ્યમણ્ડપિકાંતરે ॥
અકસ્માદુત્થિતો વહ્નિસ્તમેવ સહસાવૃણોત્

મણ્ડપે દહ્યમાને તુ સહસોત્થાય સંભ્રમાત્ ॥
સા વેશ્યા મર્કટં તત્ર મોચયામાસ બંધનાત્

સ મર્કટો મુક્તબંધઃ કુક્કુટેન સહામુના ॥
ભીતો દૂરં પ્રદુદ્રાવ વિધૂયાગ્નિકણાન્બહૂન્

સ્તંભેન સહ નિર્દગ્ધં તલ્લિંગં શકલીકૃતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા વેશ્યા ચ વૈશ્યશ્ચ દુરંતં દુઃખમાપતુઃ

દૃષ્ટ્વા પ્રાણસમં લિંગં દગ્ધં વૈશ્યપતિસ્તથા ॥
સ્વયમપ્યાપ્તનિર્વેદો મરણાય મતિં દધૌ

નિર્વેદદાન્નિતરાં ખેદાદ્વૈશ્યસ્તામાહ દુઃખિતામ્ ॥
શિવલિંગે તુ નિર્ભિન્ને નાહં જીવિતુમુત્સહે

ચિતાં કારય મે ભદ્રે તવ ભૃત્યૈર્બલાધિકૈઃ ॥
શિવે મનઃ સમાવેશ્ય પ્રવિશામિ હુતાશનમ્

યદિ બ્રહ્મેંદ્રવિષ્ણ્વાદ્યા વારયેયુઃ સમેત્ય મામ્ ॥
તથાપ્યસ્મિન્ક્ષણે ધીરઃ પ્રવિશ્યાગ્નિં ત્યજામ્યસૂન્

તમેવં દૃઢબંધં સા વિજ્ઞાય બહુદુઃખિતા ॥
સ્વભૃત્યૈઃ કારયામાસ ચિતાં સ્વનગરાદ્બહિઃ

તતઃ સ વૈશ્યઃ શિવભક્તિપૂતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સમિદ્ધમગ્નિમ્ ॥
વિવેશ પશ્યત્સુ જનેષુ ધીરઃ સા ચાનુતાપં યુવતી પ્રપેદે

અથ સા દુઃખિતા નારી સ્મૃત્વા ધર્મં સુનિર્મલમ્ ॥
સર્વાન્બન્ધૂન્સમીક્ષ્યૈવ બભાષે કરુણં વચઃ

રત્નકંકણમાદાય મયા સત્યમુદાહૃતમ્ ॥
દિનત્રયમહં પત્ની વૈશ્યસ્યામુષ્ય સંમતા

કર્મણા મત્કૃતેનાયં મૃતો વૈશ્યઃ શિવવ્રતી।
તસ્માદહં પ્રવેક્ષ્યામિ સહાનેન હુતાશનમ્ ॥
સધર્મચારિણીત્યુક્તં સત્યમેતદ્ધિ પશ્યથ

સત્યેન પ્રીતિમાયાંતિ દેવાસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ ॥
સત્યાસક્તિઃ પરો ધર્મઃ સત્યે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

સત્યેન સ્વર્ગમોક્ષૌ ચ નાસત્યેન પરા ગતિઃ ॥
તસ્માસત્યં સમાશ્રિત્ય પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્

ઇતિ સા દૃઢનિર્બંધા વાર્યમાણાપિ બંધુભિઃ ॥
સત્યલોપભયાન્નારી પ્રાણાંસ્ત્યક્તું મનો દધે

સર્વસ્વં શિવભક્તેભ્યો દત્ત્વા ધ્યાત્વા સદાશિવમ્ ॥
તમગ્નિં ત્રિઃ પરિક્રમ્ય પ્રદેશાભિમુખી સ્થિતા

તાં પતંતીં સમિદ્ધેઽગ્નૌ સ્વપદાર્પિતમાનસામ્ ॥
વારયામાસ વિશ્વાત્મા પ્રાદુર્ભૂતઃ શિવઃ સ્વયમ્

સા તં વિલોક્યાખિલદેવ દેવં ત્રિલોચનં ચન્દ્રકલાવતંસમ્ ॥
શશાંકસૂર્યાનલકોટિભાસં સ્તબ્ધેવ ભીતેવ તથૈવ તસ્થૌ

તાં વિહ્વલાં પરિત્રસ્તાં વેપમાનાં જડી કૃતામ્ ॥
સમાશ્વાસ્ય ગલદ્બાષ્પાં કરે ગૃહ્યાબ્રવીદ્વચઃ

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યં ધર્મં ચ તે ધૈર્યં ભક્તિં ચ મયિ નિશ્ચલામ્ ॥
નિરીક્ષિતું ત્વત્સકાશં વૈશ્યો ભૂત્વાહમાગતઃ

માયયાગ્નિં સમુત્થાપ્ય દગ્ધવાન્નાટ્યમંડપમ્ ॥
દગ્ધં કૃત્વા રત્નલિંગં પ્રવૃષ્ટોસ્મિ હુતાશનમ્ ॥

વેશ્યાઃ કૈતવકારિણ્યઃ સ્વૈરિણ્યો જનવંચકાઃ ॥
સા ત્વં સત્યમનુસ્મૃત્ય પ્રવિષ્ટાગ્નિં મયા સહ

અતસ્તે સંપ્રદાસ્યામિ ભોગાંસ્ત્રિદશદુર્લભાન્ ॥
આયુશ્ચ પરમં દીર્ઘમારોગ્યં ચ પ્રજોન્નતિમ્ ॥
યદ્યદિચ્છસિ સુશ્રોણિ તત્તદેવ દદામિ તે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ બ્રુવતિ ગૌરીશે સા વેશ્યા પ્રત્યભાષત

॥ વેશ્યોવાચ ॥ ॥
ન મે વાંછાસ્તિ ભોગેષુ ભૂમૌ સ્વર્ગે રસાતલે ॥
તવ પાદાંબુજસ્પર્શાદન્યત્કિંચિન્ન વૈ વૃણે

એતે ભૃત્યાશ્ચ દાસ્યશ્ચ યે ચાન્યે મમ બાંધવાઃ ॥
સર્વે ત્વદર્ચનપરાસ્ત્વયિ સંન્યસ્તવૃત્તયઃ

સર્વાનેતાન્મયા સાર્ધં નીત્વા તવ પરં પદમ્ ॥
પુનર્જન્મભયં ઘોરં વિમોચય નમોસ્તુ તે

તથેતિ તસ્યા વચનં પ્રતિનંદ્ય મહેશ્વરઃ ॥
તાન્સર્વાંશ્ચ તયા સાર્ધં નિનાય પરમં પદમ્

॥ પરાશર ઉવાચ ॥ ॥
નાટ્યમંડપિકાદાહે યૌ દૂરં વિદ્રુતૌ પુરા ॥
તત્રાવશિષ્ટૌ તાવેવ કુક્કુટો મર્કટસ્તથા

કાલેન નિધનં યાતો યસ્તસ્યા નાટ્યમર્કટઃ ॥
સોભૂત્તવ કુમારોઽસૌ કુવકુટો મંત્રિણઃ સુતઃ

રુદ્રાક્ષધારણોદ્ભૂતાત્પુણ્યાત્પૂર્વભવાર્જિતાત્ ॥
કુલે મહતિ સંજાતૌ વર્તેતે બાલકાવિમૌ

પૂર્વાભ્યાસેન રુદ્રાક્ષાન્દધાતે શુદ્ધમાનસૌ ॥
અસ્મિઞ્જન્મનિ તં લોકં શિવં સંપૂજ્ય યાસ્ય તઃ

એષા પ્રવૃત્તિસ્ત્વનયોર્બાલયોઃ સમુદાહૃતા ॥
કથા ચ શિવભક્તાયા કિમન્યત્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકા શીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે રુદ્રાક્ષમહિમવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ