સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.19-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં મહાવ્રતં તસ્યાશ્ચરંત્યા ગુરુસન્નિધૌ ॥
સંવત્સરો વ્યતીયાય નિયમાસક્તચેતસઃ

સંવત્સરાંતે સા બાલા તત્રૈવ પિતૃમંદિરે ॥
ચકારોદ્યાપનં સમ્યગ્વિપ્રભોજનપૂર્વકમ્

દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો યથાર્હતઃ ॥
વિસૃજ્ય તાન્નમસ્કૃત્ય પિતૃભ્યામભિનંદિતા

ઉપોષિતા સ્વયં તસ્મિન્દિને નિયમમાશ્રિતા ॥
જજાપ પરમં મંત્રમુપદિષ્ટં મહાત્મના

અથ પ્રદોષસમયે પ્રાપ્તે સંપૂજ્ય શંકરમ્ ॥
તસ્મિન્ગૃહાંતિકમઠે ગુરોસ્તસ્ય ચ સન્નિધૌ

જપાર્ચનરતા સાધ્વી ધ્યાયતી પરમેશ્વરમ્ ॥
તસ્મિઞ્જાગરણે રાત્રાવુપવિષ્ટા શિવાંતિકે

યુગ્મમ્ ॥
તસ્યાં રાત્રૌ તયા સાર્ધં સ મુનિર્જગદંબિકામ્ ॥
જપધ્યાન તપોભિશ્ચ તોષયામાસ પાર્વતીમ્

તસ્યાશ્ચ ભક્ત્યા વ્રતભાવિતાયા મુનેસ્તપોયોગસમાધિના ચ ॥
તુષ્ટા ભવાની જગદેકમાતા પ્રાદુર્બભૂવા કૃતસાંદ્રમૂર્તિઃ

પ્રાદુર્ભૂતા યદા ગૌરી તયોરગ્રે જગન્મયી ॥
અન્ધોઽપિ તત્ક્ષણાદેવ મુનિઃ પ્રાપ દૃશોર્દ્વયમ્

તાં વીક્ષ્ય જગતાં ધાત્રીમાવિર્ભૂતાં પુરઃસ્થિતામ્ ॥
નિપેતતુસ્તત્પદયોઃ સ મુનિઃ સા ચ કન્યકા

તૌ ભક્તિભાવોચ્છ્વસિતામલાશયાવાનંદબાષ્પોક્ષિત સર્વગાત્રૌ ॥
ઉત્થાપ્ય દેવી કૃપયા પરિપ્લુતા પ્રેમ્ણા બભાષે મૃદુવલ્ગુભાષિણી

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
પ્રીતાસ્મિ તે મુનિશ્રેષ્ઠ વત્સે પ્રીતાસ્મિ તેઽનઘે ॥
કિં વા દદામ્યભિમતં દેવાનામપિ દુર્લભમ્

॥ મુનિરુવાચ ॥ ॥
એષા તુ શારદા નામ કન્યા તુ ગતભતૃકા ॥
મયા પ્રતિશ્રુતં ચાસ્યૈ તુષ્ટેન ગતચક્ષુષા

સહ ભર્ત્રા ચિરં કાલં વિહૃત્ય સુતમુત્તમમ્ ॥
લભસ્વેતિ મયા પ્રોક્તં સત્યં કુરુ નમોઽસ્તુ તે

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
એષા પૂર્વભવે બાલા દ્રાવિડસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥
આસીદ્દ્વિતીયા દયિતા ભામિની નામ વિશ્રુતા

સા ભર્તૃપ્રેયસી નિત્યં રૂપમાધુર્યપેશલા ॥
ભર્તારં વશમાનિન્યે રૂપવશ્યાદિકૈતવૈઃ । ૧૬ ॥
અસ્યાં ચાસક્તહૃદયઃ સ વિપ્રો મોહયંત્રિતઃ ॥
કદાચિદપિ નૈવાગાજ્જ્યેષ્ઠપત્નીં પતિવ્રતામ્

અનભ્યાગમનાદ્ભર્તુઃ સા નારી પુત્રવર્જિતા ॥
સદા શોકેન સંતપ્તા કાલેન નિધનં ગતા

અસ્યા ગૃહસમીપસ્થો યઃ કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણો યુવા ॥
ઇમાં વીક્ષ્યાથ ચાર્વંગીં કામાર્તઃ કરમગ્રહીત્

અનયા રોષતામ્રાક્ષ્યા સ વિપ્રસ્તુ નિવારિતઃ ॥
ઇમાં સ્મરન્દિવાનક્તં નિધનં પ્રત્યપદ્યત

એષા સંમોહ્ય ભર્તારં જ્યેષ્ઠપત્ન્યાં પરાઙ્મુખમ્ ॥
ચકાર તેન પાપેન ભવેસ્મિન્વિધવાઽભવત્

યાઃ કુર્વંતિ સ્ત્રિયો લોકે જાયાપત્યોશ્ચ વિપ્રિયમ્ ॥
તાસાં કૌમારવૈધવ્યમેકવિંશતિજન્મસુ

યદેતયા પૂર્વભવે મત્પૂજા મહતી કૃતા ॥
તેન પુણ્યેન તત્પાપં નષ્ટં સર્વં તદૈવ હિ

યો વિપ્રો વિરહાર્તઃ સન્મૃતઃ કામવિમોહિતઃ ॥
સોઽસ્યાઃ પાણિગ્રહં કૃત્વા ભવેસ્મિન્નિધનં ગતઃ

પ્રાગ્જન્મપતિરેતસ્યાઃ પાંડ્યરાષ્ટ્રેષુ સોઽધુના ॥
જાતો વિપ્રવરઃ શ્રીમાન્સદારઃ સપરિચ્છદઃ

તેન ભર્ત્રા પ્રતિનિશં સૈષા પ્રેમ્ણાભિસંગતા ॥
સ્વપ્ને રતિસુખં યાતુ શ્રેષ્ઠં જાગરણાદપિ

ષષ્ટ્યુત્તરત્રિશતયોજનદૂરસંસ્થો દેશાદિતો દ્વિજવરઃ સ ચ કર્મગત્યા ॥
એનાં વધૂં પ્રતિનિશં મનસોભિરામાં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ ચિરં રતિમાદધાનઃ

સૈષા વૈ સ્વપ્નસંગત્યા પત્યુઃ પ્રતિનિશં સતી ॥
કાલેન લપ્સ્યતે પુત્રં વેદવેદાંગપારગમ્

એતસ્યાં તનયં જાતમાત્મનશ્ચિરસંગમાત્ ॥
સોઽપિ વિપ્રોઽનિશં સ્વપ્ને દ્રક્ષ્યતિ પ્રેમભાવિતમ્

અનયારાધિતા પૂર્વે ભવે સાહં મહામુને ॥
અસ્યૈવ વરદાનાય પ્રાદુર્ભૂતાસ્મિ સાંપ્રતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથોવાચ મહાદેવી તાં બાલાં પ્રતિ સાદરમ્ ॥
અયિ વત્સે મહાભાગે શૃણુ મે પરમં વચઃ

યદા કદાપિ ભર્ત્તારં ક્વાપિ દેશે પુરાતનમ્ ॥
દ્રક્ષ્યસિ સ્વપ્નદૃષ્ટં પ્રાક્જ્ઞાસ્યસે ત્વં વિચક્ષણા

ત્વાં દ્રક્ષ્યતિ સ વિપ્રોપિ સુનયાં સ્વપ્નલક્ષણામ્ ॥
તદા પરસ્પરાલાપો યુવયોઃ સંભવિષ્યતિ

તદા સ્વતનયં ભદ્રે તસ્મૈ દેહિ બહુશ્રુતમ્ ॥
ફલમસ્ય વ્રતસ્યાગ્ર્યં તસ્ય હસ્તે સમર્પય

તતઃ પ્રભૃતિ તસ્યૈવ વશે તિષ્ઠ સુમધ્યમે ॥
યુવયોદૈહિકઃ સંગો માભૂત્સ્વપ્નરતાદૃતે

કાલાત્પંચત્વમાપન્ને તસ્મિન્બ્રાહ્મણસત્તમે ॥
અગ્નિં પ્રવિશ્ય તેનૈવ સહ યાસ્યસિ મત્પદમ્

પુત્રસ્તે ભવિતા સુભ્રુ સર્વલોકમનોરમઃ ॥
સંપદશ્ચ ભવિષ્યંતિ પ્રાપ્સ્યતે પરમં પદમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ત્રિજગન્માતા દત્ત્વા તસ્યૈ મનોરથમ્ ॥
તયોઃ સંપશ્યતોરેવ ક્ષણેનાદર્શનં ગતા

સાપિ બાલા વરં લબ્ધ્વા પાર્વત્યાઃ કરુણાનિધેઃ ॥
અવાપ પરમાનંદં પૂજયામાસ તં ગુરુમ્

તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં સ મુનિર્લબ્ધલોચનઃ ॥
તસ્યાઃ પિત્રોશ્ચ તત્સર્વં રહસ્યાચષ્ટ ધર્મવિત્

અથ સર્વાનુપામંત્ર્ય શારદાં ચ યશસ્વિનીમ્ ॥
વિધાયાનુગ્રહં તેષાં યયૌ સ્વૈરગતિર્મુનિઃ

એવં દિનેષુ ગચ્છત્સુ સા બાલા ચ પ્રતિક્ષણમ્ ॥
ભર્તુઃ સમાગમં લેભે સ્વપ્ને સુખ વિવર્ધનમ્

ગૌર્યા વરપ્રદાનેન શારદા વિશદવ્રતા ॥
દધાર ગર્ભં સ્વપ્નેપિ ભર્તુઃ સંગાનુભાવતઃ

તાં શ્રુત્વા ભર્તૃરહિતાં શારદાં ગર્ભિણી સતીમ્॥
સર્વે ધિગિતિ પ્રોચુસ્તાં જારિણીતિ જગુર્જનાઃ

સંપરેતસ્ય તદ્ભર્તુર્યે જાતિકુલવબાંધવાઃ ॥
તાં વાર્તાં દુઃસહાં શ્રુત્વા યયુસ્તત્પિતૃમંદિરમ્

અથ સર્વે સમાયાતા ગ્રામવૃદ્ધાશ્ચ પંડિતાઃ ॥
સમાજં ચક્રિરે તત્ર કુલવૃદ્ધૈઃ સમન્વિતમ્

અન્તર્વત્નીં સમાહૂય શારદાં વિનતાનનામ્ ॥
અતર્જયન્સુસંક્રુદ્ધાઃ કેચિદાસન્પરાઙ્મુખાઃ

અયિ જારિણિ દુર્બુદ્ધે કિમેતત્તે વિચેષ્ટિતમ્ ॥
અસ્મત્કુલે સુદુષ્કીર્ત્તિં કૃતવત્યસિ બાલિશે

ઇતિ સંતર્જયંતસ્તે ગ્રામવૃદ્ધા મનીષિણઃ ॥
સર્વે સંમંત્રયામાસુઃ કિં કુર્મ ઇતિ ભાષિણઃ

તત્રોચુઃ કે ચ વૃદ્ધાસ્તાં બાલાં પ્રતિ વિનિર્દયાઃ ॥
એષા પાપમતિર્બાલા કુલદ્વયવિનાશિની।

કૃત્વાસ્યાઃ કેશવપનં છિત્ત્વા કર્ણૌ ચ નાસિકામ્ ॥
નિર્વાસ્યતાં બહિર્ગ્રામાત્પરિત્યજ્ય સ્વગોત્રતઃ

ઇતિ સર્વે સમાલોચ્ય તાં તથા કર્તુમુદ્યતાઃ ॥
અથાંતરિક્ષે સંભૂતા શુશ્રુવે વાગગોચરા

અનયા ન કૃતં પાપં ન ચૈવ કુલદૂષણમ્ ॥
વ્રતભંગો ન ચૈતસ્યાસ્સુચરિત્રેયમંગના

ઇતઃ પરમિયં નારી જારિણીતિ વદંતિ યે ॥
તેષાં દોષવિમૂઢાનાં સદ્યો જિહ્વા વિદીર્યતે

ઇત્યંતરિક્ષે જનિતાં વાણીં શ્રુત્વાઽશરીરિણીમ્ ॥
સર્વે પ્રજહૃષુસ્તસ્યા જનનીજનકાદયઃ

તતઃ સસંભ્રમાઃ સર્વે ગ્રામવૃદ્ધાઃ સભાજનાઃ ॥
મુહૂર્ત્તં મૌનમાલંબ્ય ભીતાસ્તસ્થુરધોમુખાઃ

તત્ર કેચિદવિશ્વસ્તા મિથ્યાવાણીત્યવાદિષુઃ॥
તેષાં જિહ્વા દ્વિધા ભિન્ના વવમુસ્તે કૃમીન્ક્ષણાત્

તતઃ સંપૂજયામાસુસ્તાં બાલાં જ્ઞાતિબાંધવાઃ ॥
બાંધવાશ્ચ સ્ત્રિયો વૃદ્ધાઃ શશંસુઃ સાધુસાધ્વિતિ

મુમુચુઃ કેચિદાનંદબાષ્પબિંદૂન્કુલોત્તમાઃ॥
કુલસ્ત્રિયઃ પ્રમુદિતાસ્તામુદ્દિશ્ય સમાશ્વસન્

અથ તત્રાપરે પ્રોચુર્દેવો વદતિ નાનૃતમ્ ॥
કથમેષાં દધૌ ગર્ભં શીલાન્ન ચલિતા ધ્રુવમ્

ઇતિ સર્વાન્સભ્યજના ન્સંશયાવિષ્ટચેતસઃ ॥
વિલોક્ય વૃદ્ધસ્તત્રૈકો સર્વજ્ઞો લોકતત્ત્વવિત્

માયામયમિદં વિશ્વં દૃશ્યતે શ્રૂયતે ચ યત્ ॥
કિં ભાવ્યં કિમભાવ્યં વા સંસારેઽસ્મિન્ક્ષણાત્મકે

અનિરૂપ્યમભૂતાર્થં માયયા જાયતે સ્ફુટમ્ ॥
ઈશ્વરસ્ય વશે માયા તસ્ય કો વેદ ચેષ્ટિતમ્

યૂપકેતોશ્ચ રાજર્ષેઃ શુક્રં નિપતિતં જલે ॥
સશુક્રં તજ્જલં પીત્વા વેશ્યા ગર્ભં દધૌ કિલ

મુનેર્વિભાંડકસ્યાપિ શુક્રં પીત્વા સહાંભસા ॥
હરિણી ગર્ભિણી ભૂત્વા ઋષ્યશૃંગમસૂયત

સુરાષ્ટ્રસ્ય તથા રાજ્ઞઃ કરં સ્પૃષ્ટ્વા મૃગાંગના॥
તત્ક્ષણાદ્ગર્ભિણી ભૂત્વા મુનિં પ્રાસૂત તાપસમ્

તથા સત્યવતી નારી શફરીગર્ભસંભવા ॥
તથૈવ મહિષીગર્ભો જાતશ્ચ મહિષાસુરઃ

તથા સંતિ પુરા નાર્યઃ કારુણ્યાદ્ગર્ભસંભવાઃ॥
તથા હિ વસુદેવેન રોહિણ્યા સ્તનયોઽભવત્

દેવતાનાં મહર્ષીણાં શાપેન ચ વરેણ ચ ॥
અયુક્તમપિ યત્કર્મ યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સાંબસ્ય જઠરાજ્જાતં મુસલં મુનિશાપતઃ ॥
યુવનાશ્વસ્ય ગર્ભોઽભૂન્મુનીનાં મંત્રગૌરવાત્

નૂનમેષાપિ કલ્યાણી મહર્ષેઃ પાદસેવનાત્ ॥
મહાવ્રતાનુભાવાચ્ચ ધત્તે ગર્ભમનિં દિતા

અસ્મિન્નર્થે રહસ્યેનાં સત્યં પૃચ્છંતુ યોષિતઃ ॥
તતો નિવૃત્તસંદેહો ભવિષ્યતિ મહાજનઃ

તતસ્તદ્વચનાદેવ તામપૃચ્છન્સ્ત્રિયો મિથઃ ॥
તાભ્યઃ શશંસ તત્સર્વં સા સ્વવૃત્તં મહાદ્ભુતમ્

વિજાનંતસ્તતઃ સર્વે માનયિત્વા ચ તાં સતીમ્ ॥
મોદમાનાઃ પ્રશંસંતઃ પ્રયયુઃ સ્વં સ્વમાલયમ્

અથ કાલે શુભે પ્રાપ્તે શારદા વિમલાશયા ॥
અસૂત તનયં બાલા બાલાર્કસમતેજસમ્

સ કુમારો મહોદારલક્ષણઃ કમલેક્ષણઃ ॥
અવાપ્ય મહતીં વિદ્યાં બાલ્ય એવ મહામતિઃ

અથોપનીતો ગુરુણા કાલે લોકમનોરમઃ ॥
સ શારદેય એવેતિ લોકે ખ્યાતિ મવાપ હ

ઋગ્વેદમષ્ટમે વર્ષે નવમે યજુષાં ગણમ્ ।
દશમે સામવેદં ચ લીલયાધ્યગમત્સુધીઃ

અથ ત્રિલોકમહિતે સંપ્રાપ્તે શિવપર્વણિ ॥
ગોકર્ણં પ્રયયુઃ સર્વે જનાઃ સર્વનિવાસિનઃ

શારદાપિ સ્વપુત્રેણ ગોકર્ણં પ્રયયૌ સતી

તત્રાપશ્યત્સમાયાતં સદા સ્વપ્નેષુ લક્ષિતમ્ ॥
પૂર્વજન્મનિ ભર્ત્તારં દ્વિજબંધુજનાવૃતમ્

તં દૃષ્ટ્વા પ્રેમનિર્વિણ્ણા પુલકાંકિતવિગ્રહા ॥
નિરુદ્ધબાષ્પપ્રસરા તસ્થૌ તન્ન્યસ્તલોચના

સ ચ વિપ્રોઽપિ તાં દૃષ્ટ્વા રૂપલક્ષણલક્ષિતામ્॥
સ્વપ્ને સદા ભુજ્યમાનામાત્મનો રતિદાયિનીમ્ । ૮૩ ॥
તં કુમારમપિ સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા ચાત્મ શરીરજમ્ ॥
વિલોક્ય વિસ્મયાવિષ્ટસ્તદંતિકમુપાયયૌ

ભદ્રે ત્વાં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ યત્કિંચિન્મનસિ સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ પ્રથમમાભાષ્ય રહઃ સ્થાનં નિનાય તામ્

કા ત્વં કથય વામોરુ કસ્ય ભાર્યાસિ સુવ્રતે ॥
કો દેશઃ કસ્ય વા પુત્રી કિન્નામેત્યબ્રવીચ્ચ તામ્

ઇતિ તેન સમાપૃષ્ટા સા નારી બાષ્પલોચના ॥
વ્યાજહારાત્મનોવૃત્તં બાલ્યે વૈધવ્યકારણમ્

પુનઃ પપ્રચ્છ તાં બાલાં પુત્રઃ કસ્યાયમુત્તમઃ ॥
કથં ધૃતો વા જઠરે બાલોઽયં ચંદ્રસન્નિભઃ

। શારદોવાચ ॥ ॥
એષ મે તનયઃ સ્વામિન્સર્વવિદ્યાવિશારદઃ॥
શારદેય ઇતિ પ્રોક્તો મમ નામ્નૈવ કલ્પિતઃ

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા વિહસ્ય બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
પ્રોવાચ કષ્ટાત્કષ્ટં હિ ચરિતં તવ ભામિનિ

પાણિગ્રહણમાત્રં તે કૃત્વા ભર્ત્તા મૃતઃ કિલ ॥
કથં ચાયં સુતો જાતસ્તસ્ય કારણમુચ્યતામ્

ઇતિ તેનોદિતાં વાણીમાકર્ણ્યાતીવ લજ્જિતા ॥
ક્ષણં ચાશ્રુમુખી ભૂત્વા ધૈર્યાદિત્થમભાષત

॥ શારદોવાચ ॥ ॥
તદલં પરિહાસોક્ત્યા ત્વં માં વેત્સિ મહામતે ॥
ત્વામહં વેદ્મિ ચાર્થેઽસ્મિન્પ્રમાણં મન આવયોઃ

ઇત્યુક્ત્વા સર્વમાવેદ્ય દેવ્યા દત્તં વરાદિકમ્ ॥
વ્રતસ્યાર્ધં કુમારં તં દદૌ તસ્મૈ ધૃતવ્રતમ્

સોઽપિ પ્રમુદિતો વિપ્રઃ કુમારં પ્રતિગૃહ્ય તમ્॥
પિત્રોરનુમતેનૈવ તાં નિનાય નિજાલયમ્

સાપિ સ્થિત્વા બહૂન્માસાંસ્તસ્ય વિપ્રસ્ય મંદિરે ॥
તસ્મિન્કાલવશં પ્રાપ્તે પ્રવિશ્યાગ્નિં તમન્વગાત્

તતસ્તૌ દંપતી ભૂત્વા વિમાનં દિવ્યમાસ્થિતૌ ॥
દિવ્યભોગસમાયુક્તૌ જગ્મતુઃ શિવમંદિરમ્

ઇત્યેતતત્પુણ્યમાખ્યાનં મયા સમનુવર્ણિતમ્ ॥
પઠતાં શૃણ્વતાં સમ્યગ્ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

આયુરારોગ્યસંપત્તિધનધત્યવિવર્દ્ધનમ્ ॥
સ્ત્રીણાં મંગલસૌભાગ્યસંતાનસુખસાધનમ્

એતન્મહાખ્યાનમઘૌઘનાશનં ગૌરીમહેશવ્રતપુણ્યકીર્તનમ્ ॥
ભક્ત્યા સકૃદ્યઃ શૃણુયાચ્ચ કીર્ત્તયેદ્ભુક્ત્વા સ ભોગાન્પદમેતિ શાશ્વતમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે શારદાખ્યાનવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ