સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.18-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સર્વધર્મોત્તમોત્તમમ્ ॥
ઉમામહેશ્વરં નામ વ્રતં સર્વાર્થસિદ્ધિદમ્

આનર્ત્ત સંભવઃ કશ્ચિન્નામ્ના વેદરથો દ્વિજઃ ॥
કલત્રપુત્રસંપન્નો વિદ્વાનુત્તમવંશજઃ

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહાશ્રમે ॥
બભૂવ શારદાનામ કન્યા કમલલોચના

તાં રૂપલક્ષણોપેતાં બાલાં દ્વાદશહાયનામ્ ॥
યયાચે પદ્મનાભાખ્યો મૃતદારશ્ચ સ દ્વિજઃ

મહાધનસ્ય શાંતસ્ય સદા રાજસખસ્ય ચ ॥
યાઞ્ચાભંગભયાત્તસ્ય તાં કન્યાં પ્રદદૌ પિતા

મધ્યંદિને કૃતોદ્વાહઃ સ વિપ્રઃ શ્વશુરાલયે ॥
સંધ્યામુપાસિતું સાયં સરસ્તટમુપાયયૌ

ઉપાસ્ય સંધ્યાં વિધિવત્પ્રત્યાગચ્છત્તમોવૃતે ॥
માર્ગે દષ્ટો ભુજંગેન મમાર નિજકર્મણા

તસ્મિન્મૃતે કૃતોદ્વાહે સહસા તસ્ય બાંધવાઃ ॥
ચુક્રુશુઃ શોકસંતપ્તૌ શ્વશુરાવસ્ય કન્યકા

નિર્હૃત્ય તં બંધુજના જગ્મુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ॥
શારદા પ્રાપ્તવૈધવ્યા પિતુરેવાલયે સ્થિતા

ભૂતાચ્છાદનભોજ્યેન ભર્ત્રા વિરહિતા સતી॥
નિનાય કતિચિન્માસાન્સા બાલા પિતૃમંદિરે

એકદા નૈધ્રુવો નામ કશ્ચિદ્વૃદ્ધતરો મુનિઃ॥
અન્ધઃ શિષ્યકરગ્રાહી તન્મંદિરમુપાયયૌ

તસ્મિન્વૃદ્ધે ગૃહં પ્રાપ્તે ક્વાપિ યાતેષુ બંધુષુ ॥
સાક્ષાદિવાત્મનો દૈવં સા બાલા સમુપાગમત્ ॥

સ્વાગતં તે મહાભાગ પીઠેસ્મિન્નુપવિશ્યતામ્ ॥
નમસ્તે મુનિનાથાય પ્રિયં તે કરવાણિ કિમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભક્તિમાસ્થાય કૃત્વા પાદાવનેજનમ્ ॥
વીજયિત્વા પરિશ્રાંતં તં મુનિં પર્યતોષયત્

શ્રાંતં પીઠે સમાવેશ્ય કૃત્વાભ્યંગં સ્વપાણિના ॥
કૃતસ્નાનં ચ વિધિવત્કૃતદેવાર્ચનં મુનિમ્

સુખાસનોપવિષ્ટં તં ધૂપમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
અર્ચયિત્વા વરાન્નેન ભોજયામાસ સાદરમ્

ભુક્ત્વા ચ સમ્યક્છનકૈસ્તૃપ્તશ્ચાનંદનિર્ભરઃ ॥
ચકારાંધમુનિસ્તસ્યૈ સુપ્રીતઃ પરમાશિષમ્

વિહૃત્ય ભર્ત્રા સહસા ચ તેન લબ્ધ્વા સુતં સર્વગુણૈર્વરિષ્ઠમ્ ॥
કીર્તિં ચ લોકે મહતીમવાપ્ય પ્રસાદયોગ્યા ભવ દેવતાનામ્

ઇત્યભિવ્યાહૃતં તેન મુનિના ગતચક્ષુષા ॥
નિશમ્ય વિસ્મિતા બાલા પ્રત્યુવાચ કૃતાંજલિઃ

બ્રહ્મંસ્ત્વદ્વચનં સત્યં કદાચિન્ન મૃષા ભવેત્ ॥
તદેતન્મંદભાગ્યાયાઃ કથમેતત્ફલિષ્યતિ

શિલાગ્ર્યામિવ સદ્વૃષ્ટિઃ શુનક્યામિવ સત્ક્રિયા ॥
વિફલા મંદભાગ્યાયામાશીર્બ્રહ્મવિદામપિ

સૈષાહં વિધવા બ્રહ્મન્દુષ્કર્મફલભાગિની ॥
ત્વદાશીર્વચનસ્યાસ્ય કથં યાસ્યામિ પાત્રતામ્

॥ મુનિરુવાચ ॥ ॥
ત્વામનાલક્ષ્ય યત્પ્રોક્તમંધેનાપિ મયાઽધુના ॥
તદેતત્સાધયિષ્યામિ કુરુ મચ્છાસનં શુભે

ઉમામહેશ્વરં નામ વ્રતં યદિ ચરિષ્યસિ ॥
તેન વ્રતાનુભાવેન સદ્યઃ શ્રેયોઽનુભોક્ષ્યસે

॥ શારદોવાચ ॥ ॥
ત્વયોપદિષ્ટં યત્નેન ચરિષ્યામ્યપિ દુશ્ચરમ્ ॥
તદ્વ્રતં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્વિધાનં વદ વિસ્તરાત્

॥ મુનિરુવાચ ॥ ॥
ચૈત્રે વા માર્ગશીર્ષે વા શુક્લપક્ષે શુભે દિને ॥
વ્રતારંભં પ્રકુર્વીત યથાવદ્ગુર્વનુજ્ઞયા

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યામુભયોરપિ પર્વણોઃ ॥
સંકલ્પં વિધિવત્કૃત્વા પ્રાતઃસ્નાનં સમાચરેત્

સન્તર્પ્ય પિતૃદેવાદીન્ગત્વા સ્વભવનં પ્રતિ ॥
મંડપં રચયેદ્દિવ્યં વિતાનાદ્યૈરલંકૃતમ્

ફલપલ્લવપુષ્પાદ્યૈસ્તોરણૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ॥
પંચવર્ણૈશ્ચ તન્મધ્યે રજોભિઃ પદ્મમુદ્ધરેત્

ચતુર્દશદલૈર્બાહ્યે દ્વાવિંશદ્ભિસ્તદંતરે ॥
તદંતરં ષોડશભિરષ્ટભિશ્ચ તદંતરે

એવં પદ્મં સમુદ્ધત્ય પંચવર્ણૈર્મનોરમમ્ ॥
ચતુરસ્રં તતઃ કુર્યાદંતર્વર્તુલમુત્તમમ્

વ્રીહિતંડુલરાશિં ચ તન્મધ્યે ચ સકૂર્ચકમ્ ॥
કૂર્ચોપરિ સુસંસ્થાપ્ય કલશં વારિપૂરિતમ્

કલશોપરિ વિન્યસ્ય વસ્ત્રં વર્ણસમન્વિતમ્ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાત્સૌવર્ણ્યૌ પ્રતિમે શિવયોઃ શુભે ॥
નિધાય પૂજયેદ્ભક્ત્યા યથાવિભવવિસ્તરમ્

પંચામૃતૈસ્તુ સંસ્નાપ્ય તથા શુદ્ધોદકેન ચ ॥
રુદ્રૈકાદશકં જપ્ત્વા પંચાક્ષરશતાષ્ટકમ્

અભિમંત્ર્ય પુનઃ સ્થાપ્ય પીઠં મધ્યે તથાર્ચયેત્ ॥
સ્વયં શુદ્ધાસનાસીનો ધૌતશુક્લાંબરઃ સુધીઃ

પીઠમામંત્ર્ય મંત્રેણ પ્રાણાયામાન્સમાચરેત્ ॥
સંકલ્પં પ્રવદેત્તત્ર શિવાગ્રે વિહિતાંજલિઃ

યાનિ પાપાનિ ઘોરાણિ જન્માંતરશતેષુ મે ॥
તેષાં સર્વવિનાશાય શિવપૂજાં સમારભે

સૌભાગ્યવિજયારોગ્યધર્મૈશ્વર્યાભિવૃદ્ધયે ॥
સ્વર્ગાપવર્ગસિદ્ધ્યર્થં કરિષ્યે શિવપૂજનમ્

ઇતિ સંકલ્પમુચ્ચાર્ય યથાવત્સુસમાહિતઃ ॥
અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા ધ્યાયેદીશં ચ પાર્વતીમ્

કુંદેંદુધવલાકારં નાગાભરણભૂષિતમ્ ॥
વરદાભયહસ્તં ચ બિભ્રાણં પરશું મૃગમ્

સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં જગદાનંદકારણમ્ ॥
જાહ્નવીજલસંપર્કાદ્દીર્ઘપિંગજટાધરમ્

ઉરગેંદ્રફણોદ્ભૂતમહામુકુટમંડિતમ્ ॥
શીતાંશુખંડવિલસત્કોટીરાંગદભૂષણમ્

ઉન્મીલદ્ભાલનયનં તથા સૂર્યેંદુલોચનમ્ ॥
નીલકંઠં ચતુર્બાહું ગજેંદ્રાજિનવાસસમ્

રત્નસિંહાસનારૂઢં નાગાભરણભૂષિતમ્ ॥
દેવીં ચ દિવ્યવસનાં બાલસૂર્યાયુતદ્યુતિમ્

બાલવેષાં ચ તન્વંગીં બાલશીતાંશુશેખરામ્ ॥
પાશાંકુશવરાભીતિં બિભ્રતીં ચ ચતુર્ભુજામ્

પ્રસાદસુમુખીમંબાં લીલારસવિહારિણીમ્ ॥
લસત્કુરબકાશોકપુન્નાગનવચંપકૈઃ

કૃતાવતંસામુત્ફુલ્લમલ્લિકોત્કલિતાલકામ્ ॥
કાંચીકલાપપર્યસ્તજઘનાભોગશાલિનીમ્

ઉદારકિંકિણીશ્રેણીનૂપુરાઢ્યપદદ્વયામ્ ॥
ગંડમંડલસંસક્તરત્નકુંડલશોભિતામ્

બિંબાધરાનુરક્તાંશુલસદ્દશન કુડ્મલામ્ ॥
મહાર્હરત્નગ્રેવેયતારહારવિરાજિતામ્

નવમાણિક્યરુચિરકંકણાંગદમુદ્રિકામ્ ॥
રક્તાંશુકપરીધાનાં રત્નમાલ્યાનુલેપનામ્

।
ઉદ્યત્પીનકુચદ્વંદ્વનિંદિતાંભોજકુડ્મલામ્ ॥
લીલાલોલાસિતાપાંગીં ભક્તાનુગ્રહદાયિનીમ્

એવં ધ્યાત્વા તુ હૃત્પદ્મે જગતઃ પિતરૌ શિવૌ ॥
જપ્ત્વા તદાત્મકં મંત્રં તદંતે બહિરર્ચયેત્

આવાહ્ય પ્રતિમાયુગ્મે કલ્પયેદાસનાદિકમ્ ॥
અર્ઘ્યં ચ દદ્યાચ્છિવયોર્મંત્રેણાનેન મંત્રવિત્

નમસ્તે પાર્વતીનાથ ત્રૈલોક્યવરદર્ષભ ॥
ત્ર્યંબકેશ મહાદેવ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

નમસ્તે દેવદેવેશિ પ્રપન્નભયહારિણિ ॥
અંબિકે વરદે દેવિ ગૃહાણાર્ઘ્યં શિવપ્રિયે

ઇતિ ત્રિવારમુચ્ચાર્ય દદ્યાદર્ઘ્યં સમાહિતઃ ॥
ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્સમ્યગ્ધૂપદીપાન્પ્રકલ્પયેત્

નૈવેદ્યં પાયસાન્નેન ઘૃતાક્તં પરિકલ્પયેત્ ॥
જુહુયાન્મૂલમંત્રેણ હવિરષ્ટોત્તરં શતમ્

તત ઉદ્વાસ્ય નૈવેદ્યં ધૂપનીરાજનાદિકમ્ ॥
કૃત્વા નિવેદ્ય તાંબૂલં નમસ્કુર્યાત્સમાહિતઃ

અથાભ્યર્ચ્યોપચારેણ ભોજયેદ્વિપ્રદંપતી

એવં સાયંતનીં પૂજાં કૃત્વા વિપ્રાનુમોદિતઃ ॥
ભુંજીત વાગ્યતો રાત્રૌ હવિષ્યં ક્ષીરભાવિતમ્

એવં સંવત્સરં કુર્યાદ્વ્રતં પક્ષદ્વયે બુધઃ ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે વ્રતોદ્યાપનમાચરેત્

શતરુદ્રાભિજપ્તેન સ્નાપયેત્પ્રતિમે જલૈઃ ॥
આગમોક્તેન મન્ત્રેણ સંપૂજ્ય ગિરિજાશિવૌ

સવસ્ત્રં સસુવર્ણ ચ કલશં પ્રતિ માન્વિતમ્॥
દત્ત્વાચાર્યાય મહતે સદાચારરતાય ચ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા યથાશક્ત્યાભિપૂજ્ય ચ

દદ્યાચ્ચ દક્ષિણાં તેભ્યો ગોહિરણ્યાંબરાદિકમ્ ॥
ભુંજીત તદનુજ્ઞાતઃ સહેષ્ટજનબંધુભિઃ

એવં યઃ કુરુતે ભક્ત્યા વ્રતં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધૃત્ય ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિ તાન્

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં સ્થાનેષુ રમતે ધુવમ્ ॥
બ્રહ્મલોકે ચ રમતે વિષ્ણુલોકે ચ શાશ્વતે

શિવલોકમથ પ્રાપ્ય તત્ર કલ્પશતં પુનઃ ॥
ભુક્ત્વા ભોગાન્સુવિપુલાઞ્છિવમેવ પ્રપદ્યતે

મહાવ્રતમિદં પ્રોક્તં ત્વમપિ શ્રદ્ધયા ચર ॥
અત્યંતદુર્લભં વાપિ લપ્સ્યસે ચ મનોરથમ્ ॥

ઇત્યાદિષ્ટા મુનીંદ્રેણ સા બાલા મુદિતા ભૃશમ્ ॥
પ્રત્યગ્રહીત્સુવિશ્રબ્ધા તદ્વાક્યં સુમનોહરમ્

અથ તસ્યાઃ સમાયાતાઃ પિતૃમાતૃ સહોદરાઃ ॥
તં મુનિં સુખમાસીનં દદૃશુઃ કૃતભોજનમ્

સહસાગત્ય તે સર્વે નમશ્ચક્રુર્મહાત્મને ॥
પ્રસીદ નઃ પ્રસીદેતિ ગૃણતઃ પર્યપૂજ યન્

શ્રુત્વા ચ તે તયા સાધ્વ્યા પૂજિતં પરમં મુનિમ્ ॥
અનુગ્રહવતં તસ્યૈ શ્રુત્વા હર્ષં પરં યયુઃ

તે કૃતાંજલયઃ સર્વે તમૂચુર્મુનિ પુંગવમ્

અદ્ય ધન્યા વયં સર્વે તવાગમનમાત્રતઃ ॥
પાવિતં નઃ કુલં સર્વં ગૃહં ચ સફલીકૃતમ્

ઇયં ચ શારદા નામ કન્યા વૈધવ્યમાગતા ॥
કેનાપિ કર્મયોગેન દુર્વિલંઘ્યેન ભૂયસા

સૈષાદ્ય તવ પાદાબ્જં પ્રપન્ના શરણં સતી ॥
ઇમાં સમુદ્ધરાસહ્યાત્સુઘોરાદ્દુઃખ સાગરાત્

ત્વયાપિ તાવદત્રૈવ સ્થાતવ્યં નો ગૃહાંતિકે ॥
અસ્મદ્ગૃહમઠેઽપ્યસ્મિન્સ્નાનપૂજાજપોચિતે

એષા બાલાપિ ભગવન્કુર્વંતી ત્વત્પદાર્ચનમ્ ॥
વ્રતં ત્વત્સન્નિધાવેવ ચરિષ્યતિ મહામુને

યાવત્સમાપ્તિમાયાતિ વ્રતમસ્યાસ્ત્વદંતિકે ॥
ઉષિત્વા તાવદત્રૈવ કૃતાર્થાન્કુરુ નો ગુરો

એવમભ્યર્થિતઃ સર્વૈસ્તસ્યા ભ્રાતૃજનાદિભિઃ ॥
તથેતિ સ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તત્રોવાસ મઠે શુભે

સાપિ તેનોપદિષ્ટેન માર્ગેણ ગિરિજાશિવૌ ॥
અર્ચયંતી વ્રતં સમ્યક્ચચાર વિમલા સતી

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે ઉમામહેશ્વરવ્રતાચરણં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ