સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.17-3

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
પુનરિત્યાહ કક્ષીવાન્પિતરં તં મુનીશ્વરાઃ ॥
યથોદંકેન ગુરુણા પ્રેષિતોઽહમિહા ધુના

સમાગતોસ્મિ તીર્થેઽસ્મિન્નાગસ્ત્યે મુનિસત્તમ ॥
સ્વનયસ્ય સુતોદ્વાહસિદ્ધ્યર્થં ગુરુચોદિતઃ

ઉપાયં તન્નિગદિતમત્ર કુર્વ ન્ન્યવર્તિષમ્ ॥
વર્ષત્રયાવસાને મામુદ્વાહોપાયસંયુતમ્

સ્વનયોત્રૈવ તિષ્ઠન્તમાસસાદ યદૃચ્છયા ॥
સ ચ મામેત્ય કન્યાં તે દાસ્યામીતિ વચોઽબ્રવીત્

તતોસ્મદનુરોધેન ત્વામાહ્વયદયં નૃપઃ ॥
ઇતીરયિત્વા પિતરં કક્ષીવાન્વિરરામ સઃ

સુદર્શનોઽથ વિપ્રેંદ્રઃ પુરોધાઃ સ્વન યસ્ય સઃ ॥
પ્રયયૌ રાજસવિધં સ્વનયાય નિવેદિતુમ્

રાજાનં તં સમાસાદ્ય સ્વનયં સ સુદર્શનઃ ॥
પ્રાપ્તં નિવેદયામાસ તં દીર્ઘતમસં મુનિમ્॥ ૭ !।
તતઃ સ રાજા સ્વનયો મુનિં પ્રાપ્તં પુરોહિતાત્ ॥
શ્રુત્વા વિનિર્યયૌ દ્રષ્ટું મહસા પટમણ્ડપાત્

અગસ્ત્યતીર્થતીરે તં સપુત્રમૃષિ સત્તમમ્॥
દદર્શ રાજા સ્વનયો બ્રહ્માણમિવ દેવરાટ્

વવંદે દીર્ઘતમસશ્ચરણૌ લોકમંગલૌ ॥
ઉત્થાપ્ય નૃપતિં વિપ્રાસ્તદા દીર્ઘતમા મુનિઃ ॥

આશિષં પ્રયુયોજાથ સ્વનયાય નૃપાય સઃ ॥
અત્રાંતરે સમાયાત ઉદંકોઽપિ મહાનૃષિઃ

રામસેતૌ ધનુષ્કોટૌ સ્નાતું શિષ્યગણૈર્વૃતઃ ॥
લક્ષસંખ્યો મુનિગણસ્તેન સાકં મુનીશ્વરઃ

ઉદંકોઽગસ્ત્યતીર્થેસ્મિન્સ્નાતું સંપ્રાપ્તવાન્મુનિઃ ॥
ઉદંકમાગતં દૃષ્ટ્વા કક્ષીવાન્પ્રણનામ તમ્

અકરોદાશિષં વિપ્રઃ શિષ્યાયાથ ગુરુસ્તદા ॥
અથ દીર્ઘતમા વિપ્રસ્તમુદંકં મહામુનિમ્

કુશલં પરિપપ્રચ્છ સોઽપિ તં મુનિ પુંગમમ્ ॥
ઉભૌ તૌ મુનિશાર્દૂલૌ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતૌ

કથયામાસતુસ્તત્ર કથાઃ પાપપ્રણાશિનીઃ ॥
અથ રાજાપ્યુદંકં તં પ્રણનામ મુનીશ્વ રમ્

ઉદંકોપ્યાશિષં તસ્મૈ પ્રાયુંક્ત સ્વનયાય વૈ ॥
રાજાથ સ્વનયઃ પ્રીતસ્તત્ર વાક્યમભાષત

મુનિં તં દીર્ઘતમસં વિવાહઃ ક્રિય તામિતિ ॥
તથાસ્ત્વિત્યવદત્સોઽપિ તદા દીર્ઘતમા મુનિઃ

શ્વ એવ ક્રિયતાં રાજન્સુમુહૂર્તે મહામતે ॥
અત્રૈવ પાણિગ્રહણં ક્રિયતાં ગન્ધમા દને

તસ્માદિહાનય ક્ષિપ્રં કન્યામંતઃપુરં તથા ॥
ઇત્યુક્તઃ સ્વનયો રાજા ગત્વા સ્વપટમણ્ડપમ્

આહૂય શતસંખ્યાકાન્વૃદ્ધાન્વર્ષ વરાંસ્તદા ॥
આનેતું પ્રેષયામાસ કન્યામંતઃપુરં તથા

તે વર્ષવરમુખ્યાસ્તુ સ્વનયેન પ્રચોદિતાઃ ॥
મનોજવાન્સમારુહ્ય વાજિનો મધુરાં યયુઃ

ગત્વા ચાંતઃપુરં તૂર્ણં વૃત્તં સર્વં નિવેદ્યચ ॥
કન્યયાંતઃપુરેણાપિ સહિતાઃ પુનરાયયુઃ

તતઃ પરસ્મિન્દિવસે શુભે દીર્ઘતમા ઋષિઃ ॥
ગોદાનાદીનિ પુત્રસ્ય વિધિવન્નિરવર્તયત્

નિર્વૃત્તેષ્વથ કક્ષીવાન્ગોદાનાદિષુ કર્મસુ ॥
ઉદ્વોઢું રાજતનયાં પિત્રા ચ ગુરુણા સહ ॥

ચતુર્દંતં મહાકાયં ગજં સર્વાંગપાંડુરમ્ ॥
આરુહ્ય હર્ષસંયુક્તો દ્વિતીય ઇવ દેવરાટ્

મનોરમાયાઃ કન્યાયાઃ પૂરયંશ્ચ મનોરથમ્ ॥
બ્રાહ્મણૈર્બહુસાહસ્રૈઃ સહિતઃ સ્વસ્તિવાચકૈઃ

તોરણાલંકૃતદ્વારં રાજર્ષે પટમણ્ડપમ્ ॥
કૃતમંગલકૃત્યોઽસૌ કક્ષીવાન્મુદિતો યયૌ

તતઃ સ્વનયકન્યા સા કૃતમંગલભૂષણા ॥
ચતુર્દંતમહાકાયશ્વેતદંતાવલસ્થિતમ્

કક્ષીવંતં સમાયાંતં દૃષ્ટ્વા સ્વોદ્વાહનોત્સુકમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞા મત્કૃતે દાનીં નિર્વૃત્તેતિ મુદં યયૌ

કક્ષીવાન્દીર્ઘતમસા તથોદંકેન સંયુતઃ ॥
પટાકારબહિર્દ્વારં ક્રમાદ્રાજ્ઞઃ સમાયયૌ

સ્વનયસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા કક્ષીવંતં સમાગતમ્ ॥
પ્રત્યુજ્જગામ સહિતઃ સુદર્શનપુરોધસા

કક્ષીવતો વરસ્યાથ કન્યકાપરિચારિકાઃ ॥
રાજતૈઃ સ્વર્ણપાત્રૈશ્ચ ચક્રુ ર્નીરાજનાવિધિમ્

સ્વનયેન સમાહૂતો બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ ॥
પ્રવિવેશાથ લક્ષ્મીવાન્કક્ષીવાન્રાજમંદિરમ્

તતો વરેણ સહિતં તં દીર્ઘતમસં મુનિમ્ ॥
સોદંકમનયદ્રાજા સ્વગૃહં વિનયાન્વિતઃ

ઉદંકદીર્ઘતમસોરર્ઘ્યં ચ પ્રદદૌ નૃપઃ ॥
અલંકૃતે પ્રપામધ્યે વસ્ત્રચામરતોરણૈઃ

વરો દીર્ઘતમાશ્ચાન્યે સોદંકા મુનયસ્તદા ॥
ન્યષીદન્સ્વનયશ્ચાપિ સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ

તતો દુહિતરં કન્યાં સુકેશીં તાં મનો રમામ્ ॥
ભૂષણાલંકૃતાં ગાત્રે દિવ્યવસ્ત્રધરાં શુભામ્

બિંબોષ્ઠીં ચારુસર્વાંગીં પીનોન્નતપયોધરામ્ ॥
પ્રપાયામધ્યમનયન્મહાજનસમાકુલમ્ ॥

તતો વરસ્ય કંઠે સા માલાં ચંપકનિર્મિતામ્ ॥
નિવેશયામાસ શુભા જનમધ્યે મનોરમા

ઉદંકસ્તત આગત્ય પ્રતિષ્ઠાપ્યાનલં સ્થલે ॥
કૃત્વાગ્નિમુખપર્યંતં લાજાહોમાદિકં તથા

પાણિમગ્રાહયત્તસ્યાઃ કન્યાયાશ્ચ વરેણ તુ ॥
ઉદંકઃ સર્વકર્માણિ કારયામાસ તત્ર વૈ ॥

વરવધ્વોસ્તદા વિપ્રાઃ પ્રાયુંજત તદાશિષઃ ॥
તતઃ સ રાજા સ્વનયો વરં દીર્ઘતમોમુનિમ્

ઉદંકં વરપક્ષીયાન્સ્વપક્ષીયાંસ્તથાદ્વિજાઃ ॥
ત્રિલક્ષં બ્રાહ્મણાનન્નૈર્ભોજયામાસ ષડ્રસૈઃ

તતઃ સંભાવયામાસ તાંબૂલાદ્યૈરનેકધા ॥
અથામંત્ર્ય મુનિશ્રેષ્ઠમુદંકઃ સ્વાશ્રમં યયૌ

અન્યે ચ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સ્વદેશાન્પ્રયયુસ્તદા ॥
એવં વિવાહે નિર્વૃત્તે કક્ષીવદ્રાજકન્યયોઃ

પ્રવિશ્યાગસ્ત્યતીર્થં સ તિરોધત્ત ગજોત્તમઃ ॥
તતો દીર્ઘતમા વિપ્રાઃ પુત્રેણ સ્નુષયા સહ

અગસ્ત્યસ્ય મહાતીર્થે સ્નાનં કૃત્વેષ્ટદાયિનિ ॥
શ્લાઘમાનશ્ચ તત્તીર્થં સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્

પ્રયાતું સ્વા શ્રમં પુણ્યં વેદારણ્યં મનો દધે ॥
રાજાનં ચ તમાગંતુમાપૃચ્છન્મુનિસત્તમઃ

સ્વનયોઽપિ તદા રાજા સ્વદુહિત્રે મુદાન્વિતઃ ॥
દદૌ શતસહસ્રાણિ સ્વર્ણાનિ સ્ત્રીધનં તદા

ગવાં સહસ્રં પ્રદદૌ દાસીનાં ચ સહસ્રકમ્ ॥
ગ્રામં પંચશતં ચાપિ દદૌ દુહિતૃવત્સલઃ

દિવ્યવસ્ત્રા યુતં ચાપિ શતં ભૂષણપેટિકાઃ ॥
હારમાલાસહસ્રં ચ દદૌ દુહિતૃસૌહૃદાત્

એતત્સર્વં સમાદાય સ પુત્રઃ સસ્નુષો મુનિઃ ॥
રાજ્ઞા ચ સમનુજ્ઞાતઃ પ્રયયૌ વેદકાનનમ્

વેદારણ્યં સમાસાદ્ય તદા દીર્ઘતમા મુનિઃ ॥
ઉવાસ સસુખં વિપ્રાઃ પુત્રેણ સ્નુષયા સહ

સેવન્વેદાટવીનાથં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥
ન્યવસત્તુ ચિરં કાલં કક્ષીવાનપિ ભાર્યયા

સ્વનયોપિ સ રાજર્ષિઃ સ્નાત્વા કુંભજનિર્મિતે ॥
તત્ર તીર્થે મહાપુણ્યે સહિતઃ સર્વસૈનિકૈઃ

અતઃપુરં સમાદાય મુદિતઃ સ્વપુરં યયૌ ॥
અગસ્ત્યતીર્થમાહાત્મ્યાદેવં કક્ષીવતો મુનેઃ ॥
અનન્યસુલભો વિપ્રા વિવાહઃ સમજાયત

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિહાસસ્ત્વયં પુણ્યો વેદસિદ્ધો મુનીશ્વરાઃ

ધન્યો યશસ્ય આયુષ્યઃ કીર્તિસૌભાગ્ય વર્દ્ધનઃ ॥
શ્રોતવ્યઃ પઠિતવ્યોઽયં સર્વથા માનવૈર્દ્વિજાઃ

પઠતાં શૃણ્વતાં ચેમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
નેહામુત્રાપિ વા ક્લેશો દારિદ્યં ચાપિ નો ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે કક્ષીવદ્વિવાહનિષ્પત્તિવર્ણનંનામ સપ્ત દશોઽધ્યાયઃ