સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.15-3

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડે મહાપુણ્યે સ્નાનં કૃત્વા સમાહિતઃ ॥
નરો હનૂમતઃ કુણ્ડમથ ગચ્છેદ્વિજોત્તમાઃ

પુરા હતેષુ રક્ષઃસુ સમાપ્તે રણકર્મણિ ॥
રામાદિષુ નિવૃત્તેષુ ગંધમાદનપર્વતે

સર્વ લોકોપકારાય હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ ॥
સર્વતીર્થોત્તમં ચક્રે સ્વનામ્ના તીર્થમુત્તમમ્

વિદિત્વા વૈભવં યસ્ય સ્વયં રુદ્રેણ સેવ્યતે ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય સદૃશં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

યત્ર સ્નાતા નરા યાંતિ શિવલોકં સનાતનમ્ ॥
યસ્મિંસ્તીર્થે મહાપુણ્યે મહાપાતકનાશને

સર્વલોકોપકારાય નિર્મિતે વાયુસૂનુના ॥
સર્વાણિ નરકાણ્યાસઞ્ચ્છૂન્યાન્યેવ ચિરાય વૈ

વૈભવં તસ્ય તીર્થસ્ય શંકરો વેત્તિ વા ન વા ॥
યત્ર ધર્મસખોનામ રાજા કેકયવંશજઃ

ભક્ત્યા સહ પુરા સ્નાત્વા શતં પુત્રાનવાપ્ત વાન્ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત ધર્મસખસ્યાદ્ય ચરિતં વક્તુમર્હસિ ॥
હનૂમત્કુણ્ડતીર્થે યો લેભે સ્નાત્વા શતં સુતાન્

॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વમૃષયો યૂયં ચરિતં તસ્ય ભૂપતેઃ

અદ્ય ધર્મસખસ્યાહં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ॥
રાજા ધર્મસખોનામ વિજિતારિઃ સુધાર્મિકઃ

બભૂવ નીતિમાન્પૂર્વં પ્રજાપાલનતત્પરઃ ॥
તસ્ય ભાર્યાશતં વિપ્રા વભૂવ પતિદૈવતમ્

સ પાલયન્મહીં રાજા સશૈલવનકાનનામ્ ॥
તાસુ ભાર્યાસુ તનયં નાવિંદદ્વંશવર્દ્ધનમ્

પુત્રાર્થં સ મહીપાલો બહૂયત્નાનથાકરોત્ ॥૫
અકરોચ્ચ મહાદાનં પુત્રાર્થં સ મહીપતિઃ

અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈરયજચ્ચ સુરાન્પ્રતિ ॥
તુલાપુરુષમુખ્યાનિ દદૌ દાનાનિ ભૂરિશઃ

આમધ્યરાત્રમન્નાનિ સર્વેભ્યોઽપ્યનિવારિતમ્ ॥
પ્રાયચ્છદ્બહુસૂપાનિ સસ્યોપેતાનિ ભૂમિપઃ

પિતૄનુદ્દિશ્ય ચ શ્રાદ્ધમકરોદ્વિધિપૂર્વકમ્ ॥
સંતાનદાયિનો મંત્રાઞ્જજાપ નિયતેદ્રિયઃ

એવમાદીન્બહૂન્ધર્માન્પુત્રાર્થં કૃતવાન્નૃપઃ ॥
પુત્રમુદ્દિશ્ય સતતં કુર્વન્ધર્માનનુત્તમાન્

રાજા દીર્ઘેણ કાલેન વૃદ્ધતાં પ્રત્યપદ્યત ॥
કદાચિત્તસ્ય વૃદ્ધસ્ય યતમાનસ્ય ભૂપતેઃ

પુત્રસ્સુચંદ્રનામાભૂજ્જ્યેષ્ઠપત્ન્યાં મનોરમઃ ॥
જાતં પુત્રં જનન્યસ્તાઃ સર્વા વૈષમ્યવર્જિતાઃ

સમં સંવર્દ્ધયામાસુઃ ક્ષીરાદિભિરનુત્તમાઃ ॥
રાજ્ઞશ્ચ સર્વમાતૄણાં પૌરાણામ્મંત્રિણાં તથા

મનોનયનસંતોષજનકોઽયં સુતોઽભવત્ ॥
લાલયાનઃ સુતં રાજા મુદં લેભે પરાત્પરામ્

આંદોલિકાશયાનસ્ય સૂનોસ્તસ્ય કદાચન ॥
વૃશ્ચિકોઽકુટ્ટયત્પાદે પુચ્છેનોદ્યદ્વિષાગ્નિના

કુટ્ટનાદ્વૃશ્ચિકસ્યાસાવરુદત્તનયો ભૃશમ્ ॥
તતસ્તન્માતરઃ સર્વાઃ પ્રારુદઞ્ચ્છોકકાતરાઃ

પરિવાર્યાત્મજં વિપ્રાઃ સધ્વનિઃ સંકુલોઽભવત્ ॥
આર્તધ્વનિં સ શુશ્રાવ રાજા ધર્મસખસ્તદા

ઉપવિષ્ટઃ સભામધ્યે સહામાત્યપુરોહિતઃ ॥
અથ પ્રાતિષ્ઠિપદ્રાજા સૌવિદલ્લં સ વેદિતુમ્

અન્તઃપુરબહિર્દ્વારં સૌવિદલ્લઃ સમેત્ય સઃ ॥
ષંઢવૃદ્ધાન્સમાહૂય વાક્યમેતદભાષત

ષંઢાઃ કિમર્થમધુના રુદત્યન્તઃપુર સ્ત્રિયઃ ॥
તત્પરિજ્ઞાયતાં તત્ર ગત્વા રોદનકારણમ્

એતદર્થં હિ માં રાજા પ્રેરયામાસ સંસદિ ॥
ઇત્યુક્તાસ્તુ પરિજ્ઞાય નિદાનં રોદનસ્ય તે

નિર્ગમ્યાંતઃપુરાત્તસ્મૈ યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્ ॥
સ ષંઢકવચઃ શ્રુત્વા સૌવિદલ્લઃ સભાં ગતઃ

રાજ્ઞે નિવેદયામાસ પુત્રં વૃશ્ચિકપીડિતમ્ ॥
તતો ધર્મસખો રાજા શ્રુત્વા વૃત્તાંતમીદૃશમ્

ત્વરમાણઃ સમુત્થાય સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ॥
પ્રવિશ્યાંતઃપુરં સાર્દ્ધં માંત્રિકૈર્વિષહા રિભિઃ

ચિકિત્સયામાસ સુતમૌષધાદ્યૈરનેકશઃ ॥
જાતસ્વાસ્થ્યં તતઃ પુત્રં લાલયિત્વા સ ભૂપતિઃ

માનયિત્વા ચ મંત્રજ્ઞાન્રત્નકાં ચનમૌક્તિકૈઃ ॥
નિષ્ક્રમ્યાંતઃપુરાદ્રાજા ભૃશં ચિંતાસમાકુલઃ

ઋત્વિક્પુરોહિતામાત્યૈસ્તાં સભાં સનુપાવિશત્ ॥
તત્ર ધર્મસખો રાજા સમાસીનો વરાસને ॥
ઉવાચેદં વચો યુક્તમૃત્વિજઃ સપુરોહિતાન્

॥ ધર્મસખ ઉવાચ ॥ ॥
દુઃખાયૈવૈકપુત્રત્વં ભવતિ બ્રાહ્મણો ત્તમાઃ

એકપુત્રત્વતો તૃણાં વરા ચૈવ હ્યપુત્રતા ॥
નિત્યં વ્યપાયયુક્તત્વાદ્વરમેવ હ્યપુત્રતા ॥
અહં ભાર્યાશતં વિપ્રા ઉદવોઢ વિચિંત્ય તુ

વયશ્ચ સમતિક્રાંતં સપત્નીકસ્ય મે દ્વિજાઃ ॥
પ્રાણા મમ ચ ભાર્યાણામસ્મિન્પુત્રે વ્યવસ્થિતાઃ

તન્નાશે મમ ભાર્યાણાં સર્વાસાં ચ મૃતિર્ધ્રુવા ॥
મમાપિ પ્રાણનાશઃ સ્યાદેકપુત્રસ્ય મારણે

અતો મે બહુપુત્રત્વં કેનોપાયેન વૈ ભવેત્ ॥
તમુપાયં મમ બ્રૂત બ્રાહ્મણા વેદવિ ત્તમાઃ

એકૈકઃ શતભાર્યાસુ પુત્રો મે સ્યાદ્યથા ગુણી ॥
તત્કર્મ વ્રત યૂયં તુ શાસ્ત્રમાલોક્ય ધર્મતઃ

મહતા લઘુના વાપિ કર્મણા દુષ્કરેણ વા ॥
ફલં યદ્યપિ તત્સાધ્યં કરિષ્યેઽહં ન સંશયઃ

યુષ્માભિરુદિતં કર્મ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
કૃતમેવ હિ તદ્વિત્ત શપેઽહં સુકૃતૈર્મમ

અસ્તિ ચેદીદૃશં કર્મ યેન પુત્રશતં ભવેત્ ॥
તત્કર્મ કુત્ર કર્તવ્યં મયેતિ વદતાધુના

ઇતિ પૃષ્ટાસ્તદા રાજ્ઞા ઋત્વિજઃ સપુરોહિતાઃ ॥
સંભૂય સર્વે રાજાનમિદમૂચુઃ સુનિશ્ચિતમ્

॥ ઋત્વિજ ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્તિ રાજન્પ્રવક્ષ્યામો યેન પુત્રશતં તવ ॥
ભવેદ્ધર્મેણ મહતા શતભાર્યાસુ કૈકય

અસ્તિ કશ્ચિન્મહાપુણ્યો ગન્ધમાદનપર્વતઃ ॥
દક્ષિણાંબુધિમધ્યે યઃ સેતુરૂપેણ વર્તતે

સિદ્ધચારણગંધર્વદેવર્ષિગણસંકુલઃ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાન્નૃણાં મહાપાતકનાશનઃ

તત્રાસ્તિ હનુમત્કુંડમિતિ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
મહાદુઃખપ્રશમનં સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદમ્

નરકક્લેશશમનં તથા દારિદ્ર્યમોચનમ્ ॥
પુત્રપ્રદમપુત્રાણામસ્ત્રીણાં સ્ત્રીપદં નૃણામ્

તત્ર ત્વં પ્રયતઃ સ્નાત્વા સર્વાભીષ્ટપ્રદાયિનીમ્॥
પુત્રીયેષ્ટિં ચ તત્તીરે કુરુષ્વ સુસમાહિતઃ

તેન તે શતભાર્યાસુ પ્રત્યેકં તનયો નૃપ ॥
એકૈકસ્તુ ભવેચ્છીઘ્રં મા કુરુ ષ્વાત્ર સંશયમ્

તથોક્તો નૃપતિર્વિપ્રૈઋત્વિક્ભિઃ સપુરોહિતૈઃ ॥
તત્ક્ષણેનૈવ ઋત્વિક્ભિર્ભાર્યાભિશ્ચ પુરોધસા

વૃતોમાત્યૈશ્ચ ભૃત્યૈશ્ચ યજ્ઞસંભારસંયુતઃ ॥
પ્રયયૌ દક્ષિણાંભોધૌ ગન્ધમાદનપર્વતમ્

હનુમત્કુંડમાસાદ્ય તત્ર સસ્નૌ સસૈનિકઃ ॥
માસમાત્રં સ તત્તીરે ન્યવસ ત્સ્નાનમાચરન્

તતો વસંતે સંપ્રાપ્તે ચૈત્રમાસિ નૃપોત્તમઃ ॥
ઇષ્ટિમારબ્ધવાંસ્તત્ર પુત્રીયાં સપુરોહિતઃ

સમ્યક્કર્માણિ ચક્રુસ્તે ઋત્વિજઃ સપુરોધસઃ ॥
સપત્નીકસ્ય રાજર્ષેસ્તથાધર્મસખસ્ય તુ

ઇષ્ટૌ તસ્ય સમાપ્તાયાં હનૂમત્કુંડતીરતઃ ॥
પુરોહિતો હુતોચ્છિષ્ટં પ્રાશ યદ્રાજયોષિતઃ

તતો ધર્મસખો રાજા હનૂમત્કુંડવારિષુ ॥
સમ્યક્ચકારાવભૃથસ્નાનં ભાર્યાશતાન્વિતઃ

ઋત્વિક્ભ્યો દક્ષિણાઃ પ્રાદાદસંખ્યાતાસ્તુ ભૂરિશઃ ॥
ગ્રામાંશ્ચ પ્રદદૌ રાજા બાહ્મણેભ્યો દ્વિજોત્તમાઃ

સામાત્યઃ સપરીવારઃ સપત્નીકઃ સ ધાર્મ્મિકઃ ॥
રાજા તતો નિવવૃતે પુરીં સ્વાં પ્રતિ નંદિતઃ

તતઃ કતિપયે કાલે ગતે દશમમામિ વૈ ॥
શતં ભાર્યાઃ શતં પુત્રાન્સુષુવુર્ગુણવત્તરાન્

અથ પ્રીતમના રાજા વીરો ધર્મસખો મહાન્ ॥
સ્નાતઃ શુદ્ધશ્ચ સંકલ્પ્ય જાતકર્માકરોત્તદા

ગોભૂતિલહિરણ્યાદિ બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ બહુ ॥
દ્વૌ પુત્રૌ જ્યેષ્ઠભાર્યાયાઃ પૂર્વજોઽવરજસ્તદા

સર્વે વવૃધિરે પુત્રા એકાધિકશતં દ્વિજાઃ ॥
પ્રૌઢેષુ તેષુ રાજાસૌ તેભ્યો રાજ્યં વિભજ્ય તુ

દત્ત્વા ચ પ્રયયૌ સેતું સભાર્યો ગન્ધમાદનમ્॥
હનુમત્કુંડમાસાદ્ય તપોઽતપ્યત તત્તટે

મહાન્કાલો વ્યતીયાય રાજ્ઞ સ્તસ્ય તપસ્યતઃ ॥
રાજ્ઞો ધર્મસખસ્યાસ્ય ધ્યાયમાનસ્ય શૂલિનમ્

તતો બહુતિથે કાલે ગતે ધર્મસખો નૃપઃ ॥
કાલધર્મં યયૌ તત્ર ધાર્મ્મિકશ્શાંતમાનસઃ

પત્ન્યોપિ તસ્ય રાજર્ષેરનુજગ્મુઃ પતિં તદા ॥
જ્યેષ્ઠપુત્રઃ સુચન્દ્રોપિ સંસ્કૃત્ય પિતરં તતઃ

અકરોચ્છ્રાદ્ધ પર્યંતં કર્માણિ શ્રદ્ધયા સહ ॥
રાજા સભાર્યો વૈકુંઠં મરણાદત્ર જગ્મિવાન્

સુચન્દ્રમુખ્યાસ્તે સર્વે રાજપુત્રા મહૌજસઃ ॥
સ્વસ્વરાજ્યં બુભુજિરે ભ્રાતરસ્ત્યક્તમત્સરાઃ

એવં વઃ કથિતં વિપ્રા હનૂમત્કુંડવૈભવમ્ ॥
રાજ્ઞો ધર્મસખસ્યાપિ ચરિત્રં પરમાદ્ભુતમ્

તત્સર્વં કામસિ દ્ધ્યર્થં સ્નાયાત્કુંડે હનૃમતઃ

અધ્યાયમેનં પઠતે મનુષ્યઃ શૃણોતિ વા યઃ સુસમાહિતો દ્વિજાઃ ॥
સોઽનંતમાપ્નોતિ સુખં પરત્ર ક્રીડેત સાર્દ્ધં દિવિ દેવવૃન્દૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે હનુમત્કુંડપ્રશંસાયાં ધર્મસખશતપુઉત્રાવાપ્તિવર્ણનંનામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ