સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.14

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
કૃપાસિંધો મહાભાગ સર્વવ્યાપિન્સુરેશ્વર ॥
કદા હ્યત્ર તપસ્તપ્તં વિષ્ણુનામિતતેજસા

સ્કંદાય કથિતં ચૈવ શર્વેણ ચ મહાત્મના ॥
આનુપૂર્વ્યેણ સર્વં હિ કથયસ્વ ત્વમેવ હિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મ્મારણ્યે નૃપોત્તમ ॥
એકદાત્ર તપસ્તપ્તં વિષ્ણુનાઽમિતતેજસા ॥

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કથં દેવસરોનામ પંપા ચંપા ગયા તથા ॥
વારાણસ્યધિકા ચૈવ કથમશ્વમુખો હરિઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર નારાયણો દેવસ્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ॥
દિવ્યવર્ષશતં ત્રીણિ જાતઃ સુષ્ઠ્વાનનશ્ચ સઃ

તપસ્તેપે મહાવિષ્ણુઃ સુરૂપાર્થં ચ પુત્રક ॥
વાજિમુખો હરિસ્તત્ર સિદ્ધસ્થાને મહાદ્યુતે

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કારણં બ્રૂહિ નોદ્ય ત્વમશ્વાનનઃ કથં હરિઃ ॥
મહારિપોશ્ચ હંતા ચ દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥

યસ્ય નામ્ના મહાભાગ પાતકાનિ બહૂન્યપિ ॥
વિલીયંતે તુ વેગેન તમઃ સૂર્યોદયે યથા

શ્રૂયંતે યસ્ય કર્માણિ અદ્ભુતાન્યદ્ભુતાનિ વૈ ॥
સર્વેષામેવ જીવાનાં કારણં પરમેશ્વરઃ

પ્રાણરૂપેણ યો દેવો હયરૂપઃ કધં ભવેત્ ॥
સર્વેષામપિ તંત્રાણામેકરૂપઃ પ્રકીર્તિતઃ

ભક્તિગમ્યો ધર્મભાજાં સુખરૂપઃ સદા શુચિઃ ॥
ગુણાતીતોઽપિ નિત્યોઽસૌ સર્વગો નિર્ગુણસ્તથા

સ્રષ્ટાસૌ પાલકો હંતા અવ્યક્તઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
અનુકૂલો મહાતેજાઃ કસ્માદશ્વમુખોઽભવત્

યસ્ય રોમોદ્ભવા દેવા વૃક્ષાદ્યાઃ પન્નગા નગાઃ ॥
કલ્પેકલ્પે જગત્સર્વં જાયતે યસ્ય દેહતઃ ॥

સ એવ વિશ્વપ્રભવઃ સ એવાત્યંતકારણમ્ ॥
યેનાનીતાઃ પુનર્વિદ્યા યજ્ઞાશ્ચ પ્રલયં ગતાઃ

ઘાતિતો દુષ્ટદૈત્યોઽસૌ વેદાર્થં કૃત ઉદ્યમઃ ॥
એવમાસીન્મહાવિષ્ણુઃ કથમશ્વમુખોઽભવત્

રત્નગર્ભા ધૃતા યેન પૃષ્ઠદેશે ચ લીલયા ॥
કૃત્યા વ્યવસ્થિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ॥

સ દેવો વિશ્વરૂપો વૈ કથં વાજિમુખોઽભવત્ ॥
હિરણ્યાક્ષસ્ય હંતા યો રૂપં કૃત્વા વરાહજમ્

સુપવિત્રં મહાતેજાઃ પ્રવિશ્ય જલસા ગરે ॥
ઉદ્ધૃતા ચ મહી સર્વા સસાગરમહીધરા

ઉદ્ધૃતા ચ મહી નૂનં દંષ્ટ્રાગ્રે યેન લીલયા ॥
કૃત્વા રૂપં વરાહં ચ કપિલં શોકનાશનમ્ ॥

સ દેવઃ કથમીશાનો હયગ્રીવત્વમાગતઃ ॥
પ્રહ્લાદાર્થે સ ચેશાનો રૂપં કૃત્વા ભયાવહમ્

નારસિંહં મહાદેવં સર્વદુષ્ટનિવારણમ્ ॥
પર્વતાગ્નિસમુદ્રસ્થં રરક્ષ ભક્તસત્તમમ્

હિરણ્યકશિપું દુષ્ટં જઘાન રજનીમુખે ॥
ઇંદ્રાસને ચ સંસ્થાપ્ય પ્રહ્લાદસ્ય સુખપ્રદમ્

પ્રહ્લાદાર્થે ચ વૈ નૂનં નૃસિંહત્વમુપાગતઃ ॥
વિરોચનસુતસ્યાગ્રે યાચકોઽસૌ ભવેત્તદા

યજ્ઞે ચૈવાશ્વમેધે વૈ બલિના યઃ સમર્ચિતઃ ॥
હૃતા વસુમતી તસ્ય ત્રિપદીકૃતરોદસી

વિશ્વરૂપેણ વૈ યેન પાતાલે ક્ષપિતો બલિઃ ॥
ત્રિઃસપ્તવારં યેનૈવ ક્ષત્રિયાનવનીતલે

હત્વાઽદદાચ્ચ વિપ્રેભ્યો મહીમતિમહૌજસા ॥
ઘાતિતો હૈહયો રાજા યેનૈવ જનની હતા

યેન વૈ શિશુનોર્વ્યાં હિ ઘાતિતા દુષ્ટચારિણી ॥
રાક્ષસી તાડકા નામ્ની કૌશિકસ્ય પ્રસાદતઃ

વિશ્વામિત્રસ્ય યજ્ઞે તુ યેન લીલાનૃદેહિના ॥
ચતુર્દશસહસ્રાણિ ઘાતિતા રાક્ષસા વલાત્

હતા શૂર્પણખા યેન ત્રિશિરાશ્ચ નિપાતિતઃ ॥
સુગ્રીવં વાલિનં હત્વા સુગ્રીવેણ સહાયવાન્

કૃત્વા સેતું સમુદ્રસ્ય રણે હત્વા દશાનનમ્ ॥
ધર્મ્મારણ્યં સમાસાદ્ય બ્રાહ્મણાનન્વપૂજયત્

શાસનં દ્વિજવર્યેભ્યો દત્ત્વા ગ્રામાન્બહૂંસ્તથા ॥
સ્નાત્વા ચૈવ ધર્મ્મવાપ્યાં સુદાનાન્યદદાદ્ગવામ્

સાધૂનાં પાલનં કૃત્વા નિગ્રહાય દુરાત્મનામ્ ॥
એવમન્યાનિ કર્મ્માણિ શ્રુતાનિ ચ ધરાતલે

સ દેવો લીલયા કૃત્વા કથં ચાશ્વમુખોઽભવત્ ॥
યો જાતો યાદવે વંશે પૂતનાશકટાદિકમ્

અરિષ્ટદૈત્યઃ કેશી ચ વૃકાસુરબકાસુરૌ ॥
શકટાસુરો મહાસુર સ્તૃણાવર્તશ્ચ ધેનુકઃ

મલ્લશ્ચૈવ તથા કંસો જરાસંધસ્તથૈવ ચ ॥
કાલયવનસ્ય હંતા ચ કથં વૈ સ હયાનનઃ ॥
તારકાસુરં રણે જિત્વા અયુતષટ્પુરં તથા

કન્યાશ્ચોદ્વાહિતા યેન સહસ્રાણિ ચ ષડ્ દશ ॥
અમાનુષાણિ કૃત્વેત્થં કથં સોઽશ્વમુખોઽભવત્

ત્રાતા યઃ સર્વભક્તાનાં હંતા સર્વદુરાત્મનામ્ ॥
ધર્મસ્થાપનકૃત્સોઽપિ કલ્કિર્વિષ્ણુપદે સ્થિતઃ

એતદ્વૈ મહદાશ્ચર્ય્યં ભવતા યત્પ્રકાશિતમ્ ॥
એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં કારણં ત્રિપુરાંતક

॥ શ્રીરુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
સાધુપૃષ્ટં મહાબાહો કારણં તસ્ય વચ્મ્યહમ્ ॥
હયગ્રીવસ્ય કૃષ્ણસ્ય શૃણુષ્વે કાગ્રમાનસઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પુરા દેવૈઃ સમારબ્ધો યજ્ઞો નૂનં ધરાતલે ॥
વેદમંત્રૈરાહ્વયિતું સર્વે રુદ્રપુરોગમાઃ

વૈકુણ્ઠે ચ ગતાઃ સર્વે ક્ષીરાબ્ધૌ ચ નિજાલયે ॥
પાતાલેઽપિ પુનર્ગત્વા ન વિદુઃ કૃષ્ણદર્શનમ્

મોહાવિષ્ટાસ્તતઃ સર્વે ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવિતાઃ ॥
નૈવ દૃષ્ટસ્તદા તૈસ્તુ બ્રહ્મરૂપો જનાર્દનઃ

વિચારયંતિ તે સર્વે દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ ॥
ક્વ ગતોઽસૌ મહાવિષ્ણુઃ કેનોપાયેન દૃશ્યતે

પ્રણમ્ય શિરસા દેવં વાગીશં પ્રોચુરાદરાત્ ॥
દેવદેવ મહાવિષ્ણું કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
ન જાને કેન કાર્યેણ યોગારૂઢો મહાત્મવાન્ ॥
યોગરૂપોઽભવદ્વિષ્ણુર્યોગીશો હરિરચ્યુતઃ

ક્ષણં ધ્યાત્વા સ્વમાત્માનં ધિષણેન ખ્યાપિતો હરિઃ ॥
તત્ર સર્વે ગતા દેવા યત્ર દેવો જગત્પતિઃ

તદા દૃષ્ટો મહાવિષ્ણુર્ધ્યાનસ્થોઽસૌ જનાર્દનઃ ॥
ધ્યાત્વા કૃત્યસમાકારં સશરં દૈત્યસૂદનમ્

સમાસ્થાનં તતો દૃષ્ટ્વા બોધોપાયં પ્રચક્રમે ॥
આહ તાંશ્ચ તદા વમ્ર્યો ધનુર્ગુણં પ્રયત્નતઃ ॥
છેત્સ્યંતિ ચેત્તચ્છબ્દેન પ્રબુધ્યેત હરિઃ સ્વયમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
ગુણભક્ષં કુરુધ્વં વૈ યેનાસૌ બુધ્યતે હરિઃ ॥
ક્રત્વર્થિનો વયં વમ્ર્યઃ પ્રભું વિજ્ઞાપયામહે

॥ વમ્ર્યઃ ઊચુઃ ॥ ॥
નિદ્રાભંગં કથાચ્છેદં દમ્પત્યોર્મૈત્રભેદનમ્ ॥
શિશુમાતૃવિભેદં વા કુર્વાણો નરકં વ્રજેત્

યોગારૂઢો જગન્નાથઃ સમાધિસ્થો મહાબલઃ ॥
તસ્ય શ્રીજગદીશસ્ય વિઘ્નં નૈવ તુ કુર્મહે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ભવતાં સર્વભક્ષત્વં દેવકાર્યં ક્રિયેત ચેત્ ॥
કર્ત્તવ્યં ચ તતો વમ્ર્યો યજ્ઞસિદ્ધિર્યથા ભવેત્ ॥
વમ્રીશા સા તદા વત્સ પુનરેવમુવાચ હ

॥ વમ્ર્યુવાચ ॥ ॥
દુઃખસાધ્યો જગન્નાથો મલયાનિલસંનિભઃ ॥
કથં વા બોધ્યતાં બહ્મન્નસ્માભિઃ સુરપૂજિતઃ

નૈવ યજ્ઞેન મે કાર્યં સુરૈશ્ચૈવ તથૈવ ચ ॥
સર્વેષુ યજ્ઞકાર્યેષુ ભાગં દદતુ મે સુરાઃ

॥
॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રદાસ્યામો વયં વમ્ર્યૈ ભાગં યજ્ઞેષુ સર્વદા ॥
યજ્ઞાય દત્તમસ્માભિઃ કુરુષ્વૈવં વચો હિ નઃ

તથેતિ વિધિનાપ્યુક્તં વમ્રી ચોદ્યમમાશ્રિતા ॥
ગુણભક્ષાદિકં કર્મ તયા સર્વં કૃતં નૃપ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્ય વા બોધને દેવા ગુણભંગે સમાધિષુ ॥
એતદાશ્ચર્યં વિપ્રર્ષે સત્યં સત્યવતીસુત

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
વ્યગ્રચિત્તાઃ સુરાઃ સર્વે આકૃષ્ટં હરિકાર્મુ કમ્ ॥
ન જાને કેન કાર્યેણ વિષ્ણુમાયાવિમોહિતાઃ

મુદિતાસ્તાઃ પ્રમુઞ્ચંતિ વલ્મીકં ચાગ્રતો હરેઃ ॥
કોટિપાર્શ્વે તતો નીતં વલ્મીકં પર્વતોપમમ્

ગુણે ચ ભક્ષિતે તસ્મિંસ્તક્ષણાદેવ દૂષિતે ॥
જ્યાઘાતકોટિભિઃ સાર્દ્ધં શીર્ષં છિત્ત્વા દિવં ગતમ્

ગતે શીર્ષે ચ તે દેવા ભૃશમુ દ્વિગ્નમાનસાઃ ॥
ધાવંતિ સર્વતઃ સર્વે શિરઆલોકનાય તે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વ ભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે વિષ્ણુશિરોનાશોનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ