સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.13-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દશાર્ણાધિપતેસ્તસ્ય વજ્રબાહોર્મહાભુજઃ ॥
બભૂવ શત્રુર્બલવાન્રાજા મગધરાટ્ તતઃ

સ વૈ હેમરથો નામ બાહુશાલી રણોત્કટઃ ॥
બલેન મહતાવૃત્ય દશાર્ણં ન્યરુધદ્બલી

ચમૂપાસ્તસ્ય દુર્ધર્ષાઃ પ્રાપ્ય દેશં દશાર્ણકમ્ ॥
વ્યલુંપન્વસુરત્નાનિ ગૃહાણિ દદહુઃ પરે

કેચિદ્ધનાનિ જગૃહુઃ કેચિદ્બાલાન્સ્ત્રિયોઽપરે ॥
ગોધનાન્યપરેઽગૃહ્ણન્કેચિદ્ધાન્યપરિચ્છદાન્ ॥
કેચિદારામસસ્યાનિ ગૃહોદ્યાનાન્યનાશયત્

એવં વિનાશ્ય તદ્રાજ્યં સ્ત્રીગોધનજિઘૃક્ષવઃ ॥
આવૃત્ય તસ્ય નગરીં વજ્રબાહોસ્તુ માગધઃ

એવં પર્યાકુલં વીક્ષ્ય રાજા નગરમેવ ચ ॥
યુદ્ધાય નિર્જગામાશુ વજ્રબાહુઃ સસૈ નિકઃ

વજ્રબાહુશ્ચ ભૂપાલસ્તથા મંત્રિપુરઃસરાઃ ॥
યુયુધુર્માગધૈઃ સાર્ધં નિજઘ્નુઃ શત્રુવાહિનીમ્

વજ્રબાહુર્મહેષ્વાસો દંશિતો રથમાસ્થિતઃ॥
વિકિરન્બાણવર્ષાણિ ચકાર કદનં મહત્

દશાર્ણરાજં યુધ્યંતં દૃષ્ટ્વા યુદ્ધે સુદુઃસહમ્ ॥
તમેવ તરસા વવ્રુઃ સર્વે માગધસૈનિકાઃ

કૃત્વા તુ સુચિરં યુદ્ધં માગધા દૃઢવિક્રમાઃ ॥
તત્સૈન્યં નાશયામાસુર્લેભિરે ચ જયશ્રિયમ્

કેચિત્તસ્ય રથં જઘ્નુઃ કેચિત્તદ્ધનુરાચ્છિનમ્ ॥
સૂતં તસ્ય જઘાનૈકસ્ત્વપરઃ ખડ્ગમાચ્છિનત્

સંછિન્નખડ્ગધન્વાનં વિરથં હતસારથિમ્ ॥
બલાદ્ગૃહીત્વા બલિનો બબંધુર્નૃપતિં રુષા

તસ્ય મંત્રિગણં સર્વં તત્સૈન્યં ચ વિજિત્ય તે ॥
માગધાસ્તસ્ય નગરીં વિવિશુર્જયકાશિનઃ

અશ્વાન્નરાન્ગજાનુષ્ટ્રાન્પશૂંશ્ચૈવ ધનાનિ ચ ॥
જગૃહુર્યુવતીઃ સર્વાશ્ચાર્વંગીશ્ચૈવ કન્યકાઃ

રાજ્ઞો બબંધુર્મહિષીર્દાસીશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ॥
કોશં ચ રત્નસંપૂર્ણં જહ્રુસ્તેઽપ્યાતતાયિનઃ

એવં વિનાશ્ય નગરીં હૃત્વા સ્ત્રીગોધનાદિકમ્ ॥
વજ્રબાહું બલાદ્બદ્ધ્વા રથે સ્થાપ્ય વિનિર્યયુઃ

એવં કોલાહલે જાતે રાષ્ટ્રનાશે ચ દારુણે ॥
રાજપુત્રોઽથ ભદ્રાયુસ્તદ્વાર્તામશૃણોદ્બલી

પિતરં શત્રુનિર્બદ્ધં પિતૃપત્નીસ્તથા હૃતાઃ ॥
નષ્ટં દશાર્ણરાષ્ટ્રં ચ શ્રુત્વા ચુક્રોશ સિંહવત્

સ ખડ્ગશંખાવાદાય વૈશ્યપુત્રસહાયવાન્ ॥
દંશિતો હયમારુહ્ય કુમારો વિજિગીષયા

જવેનાગત્ય તં દેશં માગધૈરભિપૂરિતમ્ ॥
દહ્યમાનં ક્રંદમાનં હૃતસ્ત્રીસુતગોધનમ્

દૃષ્ટ્વા રાજજનં સર્વં રાજ્યં શૂન્યં ભયાકુલમ્ ॥
ક્રોધાધ્માતમનાસ્તૂર્ણં પ્રવિશ્ય રિપુવાહિનીમ્ ॥
આકર્ણાકૃષ્ટકોદંડો વવર્ષ શરસંતતીઃ

તે હન્યમાના રિપવો રાજપુત્રેણ સાયકૈઃ ॥
તમભિદ્રુત્ય વેગેન શરૈર્વિવ્યધુરુલ્બણૈઃ

હન્યમાનોઽસ્ત્રપૂગેન રિપુભિર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥
ન ચચાલ રણે ધીરઃ શિવવર્માભિરક્ષિતઃ

સોઽસ્ત્રકર્ષં પ્રસહ્યાશુ પ્રવિશ્ય ગજલીલયા ॥
જઘાનાશુ રથાન્નાગાન્પદાતીનપિ ભૂરિશઃ

તત્રૈકં રથિનં હત્વા સસૂતં નૃપનંદનઃ ॥
તમેવ રથમાસ્થાય વૈશ્યનંદનસારથિઃ ॥
વિચચાર રણે ધીરઃ સિંહો મૃગકુલં યથા

અથ સર્વે સુસંરબ્ધાઃ શૂરાઃ પ્રોદ્યતકાર્મુકાઃ ॥
અભિસસ્રુસ્તમેવૈકં ચમૂપા બલશાલિનઃ

તેષામાપતતામગ્રે ખડ્ગમુદ્યમ્ય દારુણમ્ ॥
અભ્યુદ્યયૌ મહાવીરાન્દર્શયન્નિવ પૌરુષમ્

કરાલાંતકજિહ્વાભં તસ્ય ખડ્ગં મહોજ્જ્વલમ્ ॥
દૃષ્ટ્વૈવ સહસા મમ્રુશ્ચ મૂપાસ્તત્પ્રભાવતઃ

યેયે પશ્યંતિ તં ખડ્ગં પ્રસ્ફુરંતં રણાંગણે ॥
તે સર્વે નિધનં જગ્મુર્વજ્રં પ્રાપ્યેવ કીટકઃ

અથાસૌ સર્વસૈન્યાનાં વિનાશાય મહાભુજઃ ॥
શંખં દધ્મૌ મહારાવં પૂરયન્નિવ રોદસી

તેન શંખનિનાદેન વિષાક્તેનૈવ ભૂયસા ॥
શ્રુતમાત્રેણ રિપવો મૂર્ચ્છિતાઃ પતિતા ભુવિ

યેઽશ્વપૃષ્ઠે રથે યે ચ યે ચ દંતિષુ સંસ્થિતાઃ॥
તે વિસંજ્ઞાઃ ક્ષણાત્પેતુઃ શંખનાદહતૌજસઃ

તાન્ભૂમૌ પતિતાન્સર્વાન્નષ્ટસંજ્ઞા ન્નિરાયુધાન્॥
વિગણય્ય શવપ્રાયાનનાવધીદ્ધર્મશાસ્ત્રવિત્

આત્મનઃ પિતરં બદ્ધં મોચયિત્વા રણાજિરે॥
તત્પત્નીઃ શત્રુવશગાઃ સર્વાઃ સદ્યો વ્યમોચયત્

પત્નીશ્ચ મંત્રિમુખ્યાનાં તથાન્યેષાં પુરૌકસામ્ ॥
સ્ત્રિયો બાલાંશ્ચ કન્યાશ્ચ ગોધનાદીન્યનેકશઃ

મોચયિત્વા રિપુભયાત્તમાશ્વાસયદાકુલઃ ॥
અથારિસૈન્યેષુ ચરંસ્તેષાં જગ્રાહ યોષિતઃ

મરુન્મનોજવાનશ્વાન્માતંગાન્ગિરિસન્નિભાન્ ॥
સ્યંદનાનિ ચ રૌક્માણિ દાસીશ્ચ રુચિરાનનાઃ

યુગ્મમ્ ॥
સર્વમાહૃત્ય વેગેન ગૃહીત્વા તદ્ધનં બહુ ॥
માગધેશં હેમરથં નિર્બબંધ પરાજિતમ્

તન્મંત્રિણશ્ચ ભૂપાંશ્ચ તત્ર મુખ્યાંશ્ચ નાયકાન્॥
ગૃહીત્વા તરસા બદ્ધ્વા પુરીં પ્રાવેશયદ્દ્રુતમ્

પૂર્વં યે સમરે ભગ્ના વિવૃત્તાઃ સર્વતોદિશમ્ ॥
તે મંત્રિમુખ્યા વિશ્વસ્તા નાયકાશ્ચ સમાયયુઃ

કુમારવિક્રમં દૃષ્ટ્વા સર્વે વિસ્મિતમાનસાઃ ॥
તં મેનિરે સુરશ્રેષ્ઠં કારણાદાગતં ભુવમ્ ॥

અહો નઃ સુમહાભાગ્યમહો નસ્તપસઃ ફલમ્ ॥
કેનાપ્યનેન વીરેણ મૃતાઃ સંજીવિતાઃ ખલુ

એષ કિં યોગસિદ્ધો વા તપઃસિદ્ધો ઽથવાઽમરઃ ॥
અમાનુષમિદ કર્મ યદનેન કૃતં મહત્

નૂનમસ્ય ભવેન્માતા સા ગૌરીતિ શિવઃ પિતા ॥
અક્ષૌહિણીનાં નવકં જિગાયાનંતશક્તિધૃક્

ઇત્યાશ્ચર્યયુતૈર્હૃષ્ટૈઃ પ્રશંસદ્ભિઃ પરસ્પરમ્ ॥
પૃષ્ટોઽમાત્યજનેનાસાવાત્માનં પ્રાહ તત્ત્વતઃ

સમાગતં સ્વપિતરં વિસ્મયાહ્લાદવિપ્લુતમ્ ॥
મુંચંતમાનંદજલં વવંદે પ્રેમવિહ્વલઃ

સ રાજા નિજપુત્રેણ પ્રણયાદભિવંદિતઃ ॥
આશ્લિષ્ય ગાઢં તરસા બભાષે પ્રેમકાતરઃ

કસ્ત્વં દેવો મનુષ્યો વા ગન્ધર્વો વા મહામતે ॥
કા માતા જનકઃ કો વા કો દેશસ્તવ નામ કિમ્

કસ્માન્ન શત્રુભિર્બદ્ધાન્મૃતાનિવ હતૌજસઃ ॥
કારુણ્યાદિહ સંપ્રાપ્ય સપત્નીકાન્મુમોચ યઃ

કુતો લબ્ધમિદં શૌર્યં ધૈર્યં તેજો બલોન્નતિઃ ॥
જિગીષસીવ લોકાંસ્ત્રીન્સદેવાસુરમાનુષાન્

અપિ જન્મસહસ્રેણ તવાનૃણ્યં મહૌજસઃ ॥
કર્તું નાહં સમર્થોસ્મિ સહૈભિર્દારબાંધવૈઃ

ઇમાન્પુત્રાનિમાઃ પત્નીરિદં રાજ્યમિદં પુરમ્ ॥
સર્વં વિહાય મચ્ચિત્તં ત્વય્યેવ પ્રેમબંધનમ્

સર્વં કથય મે તાત મત્પ્રાણપરિરક્ષક ॥
એતાસાં મમ પત્નીનાં ત્વદધીનં હિ જીવિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ ભદ્રાયુઃ સ્વપિત્રા તમભાષત ॥
એષ વૈશ્યસુતો રાજન્સુનયો નામ મત્સખા

અહમસ્ય ગૃહે રમ્યે વસામિ સહમાતૃકઃ ॥
ભદ્રાયુર્નામ મદ્વૃત્તં પશ્ચાદ્વિજ્ઞાપયામિ તે

પુરં પ્રવિશ્ય ભદ્રં તે સદારઃ સસુહૃજ્જનઃ ॥
ત્યક્ત્વા ભયમરાતિભ્યો વિહરસ્વ યથાસુખમ્

નૈતાન્મુંચ રિપૂંસ્તાવદ્યાવદાગમનં મમ ॥
અહમદ્ય ગમિષ્યામિ શીઘ્રમાત્મનિવેશનમ્

ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામંત્ર્ય ભદ્રાયુર્નૃપનંદનઃ ॥
આજગામ સ્વભવનં માત્રે સર્વં ન્યવેદયત્

સાપિ હૃષ્ટા સ્વતનયં પરિરેભેઽશ્રુલોચના ॥
સ ચ વૈશ્યપતિઃ પ્રેમ્ણા પરિષ્વજ્યાભ્યપૂજયત્

વજ્રબાહુશ્ચ રાજેંદ્રઃ પ્રવિષ્ટો નિજમંદિરમ્ ॥
સ્ત્રીપુત્રામાત્ય સહિતઃ પ્રહર્ષમતુલં યયૌ

તસ્યાં નિશાયાં વ્યુષ્ટાયામૃષભો યોગિનાં વરઃ ॥
ચંદ્રાંગદં સમાગત્ય સીમંતિન્યાઃ પતિં નૃપમ્

ભદ્રાયુષઃ સમુત્પત્તિં તસ્ય કર્માપ્યમાનુષમ્ ॥
આવેદ્ય રહસિ પ્રેમ્ણા ત્વત્સુતાં કીર્તિમાલિનીમ્

ભદ્રાયુષે પ્રયચ્છેતિ બોધયિત્વા ચ નૈષધમ્ ॥
ઋષભો નિર્જગામાથ દેશકાલાર્થતત્ત્વવિત્

વિશેષકમ્ ॥
અથ ચંદ્રાંગદો રાજા મુહૂર્ત્તે મંગલોચિતે ॥
ભદ્રાયુષં સમાહૂય પ્રાયચ્છત્કીર્ત્તિમાલિનીમ્

કૃતોદ્વાહઃ સ રાજેંદ્રતનયઃ સહ ભાર્યયા ॥
હેમાસનસ્થઃ શુશુભે રોહિણ્યેવ નિશાકરઃ

વજ્રબાહું તત્પિતરં સમાહૂય સ નૈષધઃ ॥
પુરં પ્રવેશ્ય સામાત્યઃ પ્રત્યુદ્ગમ્યાભ્યપૂજયત્

તત્રાપશ્યત્કૃતોદ્વાહં ભદ્રાયુષમરિંદમમ્ ॥
પાદયોઃ પતિતં પ્રેમ્ણા હર્ષાત્તં પરિષસ્વજે ॥

એષ મે પ્રાણદો વીર એષ શત્રુનિષૂદનઃ ॥
અથાપ્યજ્ઞાતવંશોઽયં મયાનંતપરાક્રમઃ

એષ તે નૃપ જામાતા ચંદ્રાંગદ મહાબલઃ ॥
અસ્ય વંશમથોત્પત્તિં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

ઇત્થં દશાર્ણરાજેન પ્રાર્થિતો નિષધાધિપઃ ॥
વિવિક્ત ઉપસંગમ્ય પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્

એષ તે તનયો રાજઞ્છૈશવે રોગપીડિતઃ ॥
ત્વયા વને પરિત્યક્તઃ સહ માત્રા રુજાર્તયા

પરિભ્રમંતી વિપિને સા નારી શિશુનામુના ॥
દૈવાદ્વૈશ્યગૃહં પ્રાપ્તા તેન વૈશ્યેન રક્ષિતા

અથાસૌ બહુરોગાર્તો મૃતસ્તવ કુમારકઃ ॥
કેનાપિ યોગિરાજેન મૃતઃ સંજીવિતઃ પુનઃ

ઋષભાખ્યસ્ય તસ્યૈવ પ્રભાવાચ્છિવયોગિનઃ ॥
રૂપં ચ દેવસદૃશં પ્રાપ્તૌ માતૃકુમારકૌ

તેન દત્તેન ખડ્ગેન શંખેન રિપુઘાતિના ॥
જિગાય સમરે શત્રૂઞ્છિવવર્માભિરક્ષિતઃ

દ્વિષટ્સહસ્રનાગાનાં બલમેકો બિભર્ત્યસૌ ॥
સર્વવિદ્યાસુ નિષ્ણાતો મમ જામાતૃતાં ગતઃ

અત એનં સમાદાય માતરં ચાસ્ય સુવ્રતામ્॥
ગચ્છસ્વ નગરીં રાજન્પ્રાપ્સ્યસિ શ્રેય ઉત્તમમ્

ઇતિ ચંદ્રાંગદઃ સર્વમાખ્યાયાંતર્ગૃહે સ્થિતામ્ ॥
તસ્યાગ્ર પત્નીમાહૂય દર્શયામાસ ભૂષિતામ્

ઇત્યાદિ સર્વમાકર્ણ્ય દૃષ્ટ્વા ચ સ મહીપતિઃ ॥
વ્રીડિતો નિતરાં મૌઢ્યાત્સ્વકૃતં કર્મ ગર્હયન્ ॥ ૭૯ !।
પ્રાપ્તશ્ચ પરમાનન્દં તયોર્દર્શનકૌતુકાત્ ॥
પુલકાંકિતસર્વાંગસ્તાવુભૌ પરિષસ્વજે

યુગ્મમ્ ॥
એવં નિષધરાજેન પૂજિતશ્ચાભિનન્દિતઃ ॥
સ ભોજયિત્વા તં સમ્યક્સ્વયં ચ સહ મંત્રિભિઃ

તામાત્મનોગ્રમહિષીં પુત્રં તમપિ તાં સ્નુષામ્ ॥
આદાય સપરીવારો વજ્રબાહુઃ પુરીં યયૌ

સ સંભ્રમેણ મહતા ભદ્રાયુઃ પિતૃમંદિરમ્॥
સંપ્રાપ્ય પરમાનંદં ચક્રે સર્વપુરૌકસામ્

કાલેન દિવમારૂઢે પિતરિ પ્રાપ્તયૌવનઃ॥
ભદ્રાયુઃ પૃથિવીં સર્વાં શશાસાદ્ભુતવિક્રમઃ

માગધેશં હેમરથં મોચયામાસ બંધનાત્ ॥
સંધાય મૈત્રીં પરમાં બ્રહ્મર્ષીણાં ચ સન્નિધૌ

ઇત્થં ત્રિલોકમહિતાં શિવયોગિપૂજાં કૃત્વા પુરાતનભવેઽપિ સ રાજસૂનુઃ ॥
નિસ્તીર્ય દુઃસહવિપદ્ગણમાપ્તરાજ્યશ્ચંદ્રાંગદસ્ય સુતયા સહ સાધુ રેમે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખંડે ભદ્રાયુવિવાહકથનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ