સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.13

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શંભોશ્ચ પશ્ચિમે ભાગે સ્થાપિતઃ કશ્યપાત્મજઃ ॥
તત્રાસ્તિ તન્મહાભાગ રવિક્ષેત્રં તદુચ્યતે

તત્રોત્પન્નૌ મહાદિવ્યૌ રૂપયૌવનસંયુતૌ ॥
નાસત્યાવશ્વિનૌ દેવૌ વિખ્યાતૌ ગદનાશનૌ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
પિતામહ મહાભાગ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ॥
ઉત્પત્તિરશ્વિનોશ્ચૈવ મૃત્યુલોકે ચ તત્કથમ્

રવિલોકાત્કથં સૂર્યો ધરાયામવતારિતઃ ॥
એતત્સર્વં પ્રયત્નેન કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

યચ્છ્રુત્વા હિ મહાભાગ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભૂપ ઊર્ધ્વલોકકથાનકમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા નરશાર્દૂલ સર્વરોગાત્પ્રમુચ્યતે ॥
વિશ્વકર્મ્મસુતા સંજ્ઞા અંશુમદ્રવિણા વૃતા

સૂર્યં દૃષ્ટ્વા સદા સંજ્ઞા સ્વાક્ષિસંયમનં વ્યધાત્ ॥
યતસ્તતઃ સરોષોઽર્કઃ સંજ્ઞાં વચનમબ્રવીત્

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્કુરુષે સ્વાક્ષિસંયમમ્ ॥
તસ્માજ્જનિષ્યતે મૂઢે પ્રજાસંયમનો યમઃ ॥

તતઃ સા ચપલં દેવી દદર્શ ચ ભયાકુલમ્ ॥
વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ

યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયા ધુના ॥
તસ્માદ્વિલોલિતાં સંજ્ઞે તનયાં પ્રસવિષ્યસિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તસ્યાસ્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ ॥
યમશ્ચ યમુના યેયં વિખ્યાતા સુમહાનદી

સા ચ સંજ્ઞા રવેસ્તેજો મહદ્દુઃખેન ભામિની ॥
અસહંતીવ સા ચિત્તે ચિંતયામાસ વૈ તદા

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ ॥
ભવેન્મમ કથં ભર્તુઃ કોપમર્કસ્ય નશ્યતિ

ઇતિ સંચિંત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા ॥
સાધુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમાપસા

તતઃ પિતૃગૃહં ગંતું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની ॥
છાયામાહૂયાત્મનસ્તુ સા દેવી દયિતા રવેઃ

તાં ચોવાચ ત્વયા સ્થેયમત્ર ભાનોર્યથા મયા ॥
તથા સમ્યગપત્યેષુ વર્તિતવ્યં તથા રવૌ

દુષ્ટમપિ ન વાચ્યં તે યથા બહુમતં મમ ॥
સૈવાસ્મિ સંજ્ઞાહમિતિ વાચ્યમેવં ત્વયાનઘે

॥ છાયાસંજ્ઞોવાચ ॥ ॥
આકેશગ્રહણાચ્ચાહમાશાપાચ્ચ વચસ્તથા ॥
કરિષ્યે કથયિષ્યામિ યાવત્કેશાપકર્ષણા ત્

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ ॥
દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકિલ્બિષમ્

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વ કર્મ્મણા ॥
તત્સ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કિંચિત્કાલમનિંદિતા

તતઃ પ્રાહ સ ધર્મજ્ઞઃ પિતા નાતિચિરોષિતામ્ ॥
વિશ્વકર્મા સુતાં પ્રેમ્ણા બહુમા નપુરસ્સરમ્

ત્વાં તુ મે પશ્યતો વત્સે દિનાનિ સુબહૂન્યપિ ॥
મુહૂર્તેન સમાનિ સ્યુઃ કિંતુ ધર્મો વિલુપ્યતે

બાંધવેષુ ચિરં વાસો ન નારીણાં યશસ્કરઃ ॥
મનોરથો બાંધવાનાં ભાર્યા પિતૃગૃહે સ્થિતા

સ ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સંગતા ॥
પિતુર્ગૃહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે

અતો ભર્તૃગૃહં ગચ્છ દૃષ્ટોઽહં પૂજિતા ચ મે ॥
પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુભેક્ષણે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા સા તદા ક્ષિપ્રં તથેત્યુક્તા ચ વૈ મુને ॥
પૂજયિત્વા તુ પિતરં સા જગામોત્તરાન્કુરૂન્

સૂર્યતાપમનિચ્છતી તેજસસ્તસ્ય બિભ્યતી ॥
તપશ્ચચાર તત્રાપિ વડવારૂપધારિણી

સંજ્ઞામિત્યેવ મન્વાનો દ્વિતીયાયાં દિવસ્પતિઃ ॥
જનયામાસ તનયૌ કન્યાં ચૈકાં મનોરમામ્

છાયા સ્વતનયેષ્વેવ યથા પ્રેષ્ણાધ્યવર્તત ॥
તથા ન સંજ્ઞાકન્યાયાં પુત્રયોશ્ચાપ્યવર્તત ॥
લાલનાસુ ચ ભોજ્યેષુ વિશેષમનુવાસરમ્

મનુસ્તત્ક્ષાંતવાનસ્યા યમસ્તસ્યા ન ચાક્ષમત્ ॥
તાડનાય તતઃ કોપાત્પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ ॥
તસ્યાઃ પુનઃ ક્ષાંતમના ન તુ દેહે ન્યપાતયત્

તતઃ શશાપ તં કોપાચ્છાયાસંજ્ઞા યમં નૃપ ॥
કિંચિત્પ્રસ્ફુરમાણોષ્ઠી વિચલત્પાણિપલ્લવા

પત્ન્યાં પિતુર્મયિ યદિ પાદમુદ્યચ્છસે બલાત્ ॥
ભુવિ તસ્માદયં પાદસ્તવાદ્યૈવ ભવિષ્યતિ

ઇત્યાકર્ણ્ય યમઃ શાપં માતર્યતિવિશંકિતઃ ॥
અભ્યેત્ય પિતરં પ્રાહ પ્રણિપાતપુરસ્સરમ્

તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યમદૃષ્ટમિતિ ચ ક્વચિત્ ॥
માતા વાત્સલ્યરૂપેણ શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ

યથા માતા મમાચષ્ટ નેયં માતા તથા મમ ॥
નિર્ગુણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા નિર્ગુણા ભવેત્

યમસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્તિમિરાપહઃ ॥
છાયાસંજ્ઞામથાહૂય પપ્રચ્છ ક્વગતેતિ ચ

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો ॥
પત્ની તવ ત્વયાપત્યાન્યેતાનિ જનિતાનિ મે

ઇત્થં વિવસ્વતસ્તાં તુ બહુશઃ પૃચ્છતો યદા ॥
નાચચક્ષે તદા ક્રુદ્ધો ભાસ્વાંસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ

તતઃ સા કથયામાસ યથાવૃત્તં વિવસ્વતે ॥
વિદિતાર્થશ્ચ ભગવાઞ્જગામ ત્વષ્ટુ રાલયમ્

તતઃ સંપૂજયામાસ ત્વષ્ટા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ ॥
ભાસ્વન્કિં રહિતા શક્ત્યા નિજગેહમુપાગતઃ

સંજ્ઞાં પપ્રચ્છ તં તસ્મૈ કથયામાસ તત્ત્વવિત્ ॥
આગતા સેહ મે વેશ્મ ભવતઃ પ્રેષિતા રવે

દિવાકરઃ સમાધિસ્થો વડવારૂપધારિણીમ્ ॥
તપશ્ચરંતીં દદૃશે ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ

અસહ્યમાના સૂર્યસ્ય તેજસ્તેનાતિપીડિતા ॥
વહ્ન્યાભનિજરૂપં તુ ચ્છાયારૂપં વિમુચ્ય ચ

ધર્મારણ્યે સમાગત્ય તપ સ્તેપે સુદુષ્કરમ્॥
છાયાપુત્રં શનિં દૃષ્ટ્વા યમં ચાન્યં ચ ભૂપતે

તદૈવ વિસ્મિતઃ સૂર્યો દુષ્ટપુત્રૌ સમીક્ષ્ય ચ ॥
જ્ઞાતું દધ્યૌ ક્ષણં ધ્યાત્વા વિદિત્વા તચ્ચ કારણમ્

ઘૃણ્યૌષ્ણ્યાદ્દગ્ધદેહા સા તપસ્તેપે પતિવ્રતા ॥
યેન માં તેજસા સહ્યં દ્રષ્ટું નૈવ શશાક હ

પઞ્ચાશદ્ધાયનેતીતે ગત્વા કૌ તપ આચરત્ ॥
પ્રદ્યોતનો વિચાર્યૈવં ગત્વા શીઘ્રં મનોજવઃ

ધર્મારણ્યે વરે પુણ્યે યત્ર સંજ્ઞાસ્થિતા તપઃ ॥
આગતં તં રવિં દૃષ્ટ્વા વડવા સમજાયત

સૂર્યપત્ની સદા સંજ્ઞા સૂર્યશ્ચાશ્વસ્તતોઽભવત્ ॥
તાભ્યાં સહાભૂત્સંયોગો ઘ્રાણે લિંગં નિવેશ્ય ચ

તદા તૌ ચ સમુત્પન્નૌ યુગલાવશ્વિનૌ ભુવિ ॥
પ્રાદુર્ભૂતં જલં તત્ર દક્ષિણેન ખુરેણ ચ

વિદલિતે ભૂમિભાગે તત્ર કુંડં સમુદ્બભૌ ॥
દ્વિતીયં તુ પુનઃ કુંડં પશ્ચાર્ધચરણોદ્ભવમ્

ઉત્તરવાહિન્યાઃ કાશ્યા કુરુક્ષેત્રાદિ વૈ તથા ॥
ગંગાપુરીસમફલં કુણ્ડેઽત્ર મુનિનોદિતમ્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ તપ્તકુણ્ડે ન સંશયઃ ॥
સ્નાનં વિધાય તત્રૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ન પુનર્જાયતે દેહઃ કુષ્ઠાદિવ્યાધિપીડિતઃ ॥
એતત્તે કથિતં ભૂપ દસ્રાંશોત્પત્તિકારણમ્

તદા બ્રહ્માદયો દેવા આગતાસ્તત્ર ભૂપતે ॥
દત્ત્વા સંજ્ઞાવરં શુભ્રં ચિંતિતાદધિકં હિ તૈઃ

સ્થાપયિત્વા રવિં તત્ર બકુલાખ્યવનાધિપમ્ ॥
આનર્ચુસ્તે તદા સંજ્ઞાં પૂર્વરૂપાઽભવત્તદા

સ્થાપિતા તત્ર રાજ્ઞી ચ કુમારૌ યુગલૌ તદા ॥
એતત્તીર્થફલં વક્ષ્યે શૃણુ રાજન્મહામતે

આદિસ્થાનં કુરુશ્રેષ્ઠ દેવૈરપિ સુદુર્લભમ્ ॥
રવિકુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા શ્રદ્ધાયુક્તો જિતેંદ્રિયઃ

તારયેત્સ પિતૄન્સર્વાન્મહાનરકગાનપિ ॥
શ્રદ્ધયા યઃ પિબેત્તોયં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

સ્વલ્પં વાપિ બહુવાપિ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ ॥
સપ્તમ્યાં રવિવારેણ ગ્રહણં ચંદ્રસૂર્યયોઃ

રવિકુણ્ડે ચ યે સ્નાતાઃ ન તે વૈ ગર્ભગામિનઃ ॥
સક્રાંતૌ ચ વ્યતીપાતે વૈધૃતેષુ ચ પર્વસુ

પૂર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં ચતુર્દ્દશ્યાં સિતાસિતે ॥
રવિકુંડે ચ યઃ સ્નાતઃ ક્રતુકોટિફલં લભેત્

પૂજયેદ્બકુલાર્કં ચ એકચિત્તેન માનવઃ ॥
સ યાતિ પરમં ધામ સ યાવત્તપતે રવિઃ

તસ્ય લક્ષ્મીઃ સ્થિરા નૂનં લભતે સંતતિં સુખમ્ ॥
અરિવર્ગઃ ક્ષયં યાતિ પ્રસાદાચ્ચ દિવસ્પતેઃ

નાગ્નેર્ભયં હિ તસ્ય સ્યાન્ન વ્યાઘ્રાન્ન ચ દંતિનઃ ॥
ન ચ સર્પ્પભયં ક્વાપિ ભૂતપ્રેતાદિભીર્નહિ

બાલગ્રહાશ્ચ સર્વેઽપિ રેવતી વૃદ્ધરેવતી ॥
તે સર્વે નાશમાયાંતિ બકુલાર્ક નમોસ્તુ તે

ગાવસ્તસ્ય વિવર્દ્ધંતે ધનં ધાન્યં તથૈવ ચ ॥
અવિચ્છેદો ભવેદ્વંશો બકુલાર્કે નમસ્કૃતે

કાકવન્ધ્યા ચ યા નારી અનપત્યા મૃતપ્રજા ॥
વન્ધ્યા વિરૂપિતા ચૈવ વિષકન્યાશ્ચ યાઃ સ્ત્રિયઃ

એવં દોષૈઃ પ્રમુચ્યંતે સ્નાત્વા કુણ્ડે ચ ભૂપતે ॥
સૌભાગ્યસ્ત્રીસુતાંશ્ચૈવ રૂપં ચાપ્નોતિ સર્વશઃ ॥

વ્યાધિગ્રસ્તોપિ યો મર્ત્યઃ ષણ્માસાચ્ચૈવ માનવઃ ॥
રવિકુણ્ડે ચ સુસ્નાતઃ સર્વરોગાત્પ્રમુચ્યતે

નીલોત્સર્ગવિધિં યસ્તુ રવિક્ષેત્રે કરોતિ વૈ ॥
પિતરસ્તૃપ્તિમાયાંતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

કન્યાદાનં ચ યઃ કુર્યાદસ્મિન્ક્ષેત્રે ચ પુત્રક ॥
ઉદ્વાહપરિપૂતાત્મા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ધેનુદાનં ચ શય્યાં ચ વિદ્રુમં ચ હયં તથા ॥
દાસીમહિષીઘણ્ટાશ્ચ તિલં કાંચનસંયુતમ્

ધેનું તિલમયીં દદ્યાદસ્મિ ન્ક્ષેત્રે ચ ભારત ॥
ઉપાનહૌ ચ છત્રં ચ શીતત્રાણાદિકં તથા

લક્ષહોમં તથા રુદ્રં રુદ્રાતિરુદ્રમેવ ચ ॥
તસ્મિન્સ્થાને ચ યત્કિંચિદ્દદાતિ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

એકૈકસ્ય ફલં તાત વક્ષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વતઃ ॥
દાનેન લભતે ભોગાનિહ લોકે પરત્ર ચ

રાજ્યં ચ લભતે મર્ત્યઃ કૃત્વોદ્વાહં તુ માનુષાઃ ॥
જાયાતો ધર્મકામાર્થાઃ પ્રાપ્યંતે નાત્ર સંશયઃ

પૂજાયા લભતે સૌખ્યં ભવેજ્જન્મનિજન્મનિ ॥
સપ્તમ્યાં રવિયુક્તાયાં બકુલાર્કં સ્મરેત્તુ યઃ

જ્વરાદેઃ શત્રુતશ્ચૈવ વ્યાધેસ્તસ્ય ભયં નહિ

॥ યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
બકુલાર્કેતિ વૈ નામ કથં જાતં રવેર્મુને ॥
એતન્મે વદતાં શ્રેષ્ઠ તત્ત્વમાખ્યાતુમર્હસિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
યદા સંજ્ઞા ચ રાજેંદ્ર સૂર્યાર્થંં ચૈકચેતસા ॥
તેપે બકુલવૃક્ષાધઃ પત્યુસ્તેજઃ પ્રશાં તયે

પ્રાદુર્ભાવં રવેર્દૃષ્ટ્વા વડવા સમજાયત ॥
અત્યંતં ગોપતિઃ શાંતો બકુલસ્ય સમીપતઃ

સુષુવે ચ તદા રાજ્ઞી સુતૌ દિવ્યૌ મનોહરૌ ॥
તેનાસ્ય પ્રથિતં નામ બકુલાર્કેતિ વૈ રવેઃ

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં વ્યાધિસ્તસ્ય ન પીડયેત્ ॥
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ

ષણ્માસાત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ મોક્ષં ચ લભતે નરઃ ॥
એતદુક્તં મહારાજ બકુલાર્કસ્ય વૈભવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યોપાખ્યાને બકુલાર્કમાહાત્મ્યકથનંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ