સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.10-3

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
વેતાલવરદે તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતઃ શનૈઃશનૈર્ગચ્છેદ્ગન્ધમાદનપર્વતમ્

યોંઽબુધૌ સેતુરૂપેણ વર્તતે ગન્ધમાદનઃ ॥
સ માર્ગો બ્રહ્મલોકસ્ય વિશ્વકર્ત્રા વિનિર્મિતઃ

લક્ષકોટિસહસ્રાણિ સરાંસિ સરિતસ્તથા ॥
સમુદ્રાશ્ચ મહાપુણ્યા વનાન્યપ્યાશ્રમાણિ ચ

પુણ્યાનિ ક્ષેત્રજાતાનિ વેદારણ્યા દિકાનિ ચ ॥
મુનયશ્ચ વસિષ્ઠાદ્યા સિદ્ધચારણકિન્નરાઃ

લક્ષ્મ્યા સહ ધરણ્યા ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
સાવિત્ર્યા ચ સરસ્વત્યા સહૈવ ચતુરાનનઃ

હેરંબઃ ષણ્મુખશ્ચૈવ દેવાશ્ચેંદ્રપુરોગમાઃ ॥
આદિત્યાદિગ્રહાશ્ચૈવ તથાષ્ટૌ વસવો દ્વિજાઃ

પિતરો લોકપાલાશ્ચ તથાન્યે દેવતા ગણાઃ ॥
મહાપાતકસંઘાનાં નાશને લોકપાવને

દિવાનિશં વસંત્યત્ર પર્વતે ગંધમાદને ॥
અત્ર ગૌરી સદા તુષ્ટા હરેણ સહ વર્તતે ॥ ॥
અત્ર કિન્નરકાંતાનાં ક્રીડા જાગર્તિ નિત્યશઃ ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ બુદ્ધિસૌખ્યં નૃણાં ભવેત્

તન્મૂર્ધનિ કૃતાવાસાઃ સિદ્ધચારણયોષિતઃ ॥
પૂજયંતિ સદા કાલં શંકરં ગિરિજાપતિમ્

કોટયો બ્રહ્મહત્યાનામગમ્યાગમકોટયઃ ॥
અંગલગ્નૈર્વિનશ્યંતિ ગન્ધમાદનમારુતૈઃ

અસાવુલ્લોલકલ્લોલે તિષ્ઠન્મધ્યે મહાંબુધૌ ॥
આસીન્મુનિગણૈઃ સેવ્યઃ પુરા વૈ ગન્ધમાદનઃ

તતો નલેન સેતૌ તુ બદ્ધે તન્મધ્યગોચરઃ ॥
રામાજ્ઞયાખિલૈઃ સેવ્યો બભૂવ મનુજૈરપિ

સેતુરૂપં ગિરિં તં તુ પ્રાર્થયેદ્ગંધમાદનમ્ ॥
ક્ષમાધર મહાપુણ્ય સર્વદેવનમસ્કૃત

વિષ્ણ્વા દયોઽપિ યે દેવાસ્સેવંતે શ્રદ્ધયા સહ ॥
તં ભવંતમહં પદ્ભ્યામાક્રમામિ નગોત્તમ

ક્ષમસ્વ પાદઘાતં મે દયયા પાપચેતસઃ ॥
ત્વન્મૂર્દ્ધનિ કૃતાવાસં શંકરં દર્શયસ્વ મે

પ્રાર્થયિત્વા નરસ્ત્વેવં સેતુરૂપં નગોત્તમમ્ ॥
તતો મૃદુપદં ગચ્છેત્પાવનં ગન્ધમાદનમ્

અબ્ધૌ તત્ર નરઃ સ્નાત્વા પર્વતે ગન્ધમાદને ॥
પિંડદાનં તતઃ કુર્યાદપિ સર્ષપમાત્રકમ્

તૃપ્તિં પ્રયાંતિ પિતરસ્તસ્ય યાવદ્યુગક્ષયઃ ॥
શમીદલસમાનાન્વા દદ્યાત્પિંડાન્પિતૄન્પ્રતિ

સ્વર્ગસ્થા મોક્ષમાયાંતિ સ્વર્ગં નરકવાસિનઃ ॥
તતસ્તસ્યોપરિ મહાતીર્થં લોકેષુ વિશ્રુતમ્

।
સર્વતીર્થોત્તમં પુણ્યં નામ્ના પાપવિનાશનમ્ ॥
અસ્તિ પુણ્યતમં વિપ્રાઃ પવિત્રે ગન્ધમાદને

યસ્ય સંસ્મરણાદેવ ગર્ભવાસો ન વિદ્યતે ॥
તત્પ્રાપ્ય તુ નરઃ સ્નાયાત્સ્વદે હમલનાશનમ્ ॥
તત્ર સ્નાનાન્નરો યાતિ વૈકુણ્ઠં નાત્ર સંશયઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત પાપવિનાશાખ્ય તીર્થસ્ય બ્રૂહિ વૈભવમ્ ॥
વ્યાસેન બોધિતસ્ત્વં હિ વેત્સિ સર્વં મહામુને

॥શ્રીસૂત ઉવાચ॥ ॥
બ્રહ્માશ્રમપદે વૃત્તાં પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે॥
વક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા યુષ્માકં તુ કથાં શુભામ્

અસ્યાશ્રમપદં પુણ્યં બ્રહ્માશ્રમપદે શુભે ॥
નાનાવૃક્ષગણાકીર્ણં પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે

વહુગુલ્મલતાકીર્ણં મૃગદ્વિપનિષેવિતમ્ ॥
સિદ્ધચારણસંઘુષ્ટં રમ્યં પુષ્પિતકાનનમ્

વૃતિભિર્બહુભિઃ કીર્ણં તાપસૈરુશોભિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈઃ સૂર્યજ્વલનસંનિભૈઃ

નિયમવ્રતસં પન્નૈઃ સમાકીર્ણં તપસ્વિભિઃ ॥
દીક્ષિતૈર્યાગહેતોશ્ચ યતાહારૈઃ કૃતાત્મભિઃ

વેદાધ્યયનસંપન્નૈર્વૈદિકૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
વર્ણિભિશ્ચ ગૃહસ્થૈશ્ચ વાનપ્રસ્થૈશ્ચ ભિક્ષુભિઃ

સ્વાશ્રમાચારનિરતૈઃ સ્વવર્ણોક્તવિધાયિભિઃ ॥
વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિઃ સંપ્રાપ્તૈશ્ચ મરીચિભિઃ

તત્રાશ્રમે પુરા કશ્ચિચ્છૂદ્રો દૃઢમતિર્દ્વિજાઃ ॥
સાહસી બ્રાહ્મણાભ્યાશમાજગામ મુદાન્વિતઃ

આગતો હ્યાશ્રમપદં પૂજિતશ્ચ તપસ્વિભિઃ ॥
નામ્ના દૃઢમતિઃ શૂદ્રઃ સાષ્ટાંગં પ્રણનામ વૈ

તાન્સ દૃષ્ટ્વા મુનિગણાન્દેવકલ્પાન્મહૌજસઃ ॥
કુર્વતો વિવિધાન્યજ્ઞાન્સંપ્રહૃષ્ય સ શૂદ્રકઃ

અથાસ્ય બુદ્ધિરભવત્તપઃકર્તુમનુત્તમમ્ ॥
તતોઽબ્રવીત્કુલપતિં મુનિમાગત્ય તાપસમ્

॥ દૃઢમતિરુવાચ ॥ ॥
તપોધન નમસ્તેઽસ્તુ રક્ષ માં કરુણાનિધે ॥
તવ પ્રસાદાદિચ્છામિ ધર્મં ચર્તું દ્વિજર્ષભ

તસ્માદભિગતં માં ત્વં યાગે દીક્ષય સુવ્રત ॥
બ્રહ્મન્નવરવર્ણોઽહં શૂદ્રો જાત્યાસ્મિ સત્તમ

શુશ્રૂષાં કર્તુમિચ્છામિ પ્રપન્નાય પ્રસીદ મે ॥
એવમુક્તે તુ શૂદ્રેણ તમાહ બ્રાહ્મણસ્તદા

॥ કુલપતિરુવાચ ॥
યાગે દીક્ષયિતું શક્યો ન શૂદ્રો હીનજન્મભાક્ ॥
શ્રૂયતાં યદિ તે બુદ્ધિઃ શુશ્રૂષાનિરતો ભવ

ઉપદેશો ન કર્તવ્યો જાતિહીનસ્ય કર્હિચિત્ ॥
ઉપદેશે મહાન્દોષ ઉપાધ્યાયસ્ય વિદ્યતે

નાધ્યાપયેદ્બુધઃ શૂદ્રં તથા નૈવ ચ યાજયેત્ ॥
ન પાઠયેત્તથા શૂદ્રં શાસ્ત્રં વ્યાકરણાદિકમ્

કાવ્યં વા નાટકં વાપિ તથાલંકારમેવ ચ ॥
પુરાણમિતિહાસં ચ શૂદ્રં નૈવ તુ પાઠયેત્

યદિ ચોપદિશેદ્વિપ્રઃ શૂદ્રં ચૈતાનિ કર્હિચિત્ ॥
ત્યજેયુર્બ્રાહ્મણા વિપ્રં તં ગ્રામાદ્બ્રહ્મસંકુલાત્

શૂદ્રાય ચોપદેષ્ટારં દ્વિજં ચંડાલવત્ત્યજેત્ ॥
શૂદ્રં ચાક્ષરસંયુક્તં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

અતઃ શુશ્રૂષ ભદ્રં તે બ્રાહ્મણાઞ્છ્રદ્ધયા સહ॥
શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા મન્વાદિભિરુદીરિતા

નહિ નૈસર્ગિકં કર્મ પરિત્યક્તું ત્વમર્હસિ ॥
એવમુક્તસ્તુ મુનિના સ શૂદ્રોઽચિંતયત્તદા

કિં કર્તવ્યં મયા ત્વદ્ય વ્રતે શ્રદ્ધા હિ મે પુરા ॥
યથા સ્યાન્મમ વિજ્ઞાનં યતિષ્યેઽહં તથાદ્ય વૈ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા શૂદ્રો દૃઢમતિસ્તદા ॥
ગત્વાશ્રમપદાદ્દૂરં કૃતવાનુટજં શુભમ્

તત્ર વૈ દેવતાગારં પુણ્યાન્યાયતનાનિચ ॥
પુષ્પારામાદિકં ચાપિ તટાકખનનાદિકમ્

શ્રદ્ધયા કારયામાસ તપઃસિદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ ॥
અભિષેકાંશ્ચ નિયમાનુપવાસાદિકાનપિ

બલિં ચ કૃત્વા હુત્વા ચ દૈવતાન્યભ્યપૂજયત્ ॥
સંકલ્પનિયમોપેતઃ ફલાહારો જિતેંદ્રિયઃ

નિત્યં કંદૈશ્ચ મૂલૈશ્ચ પુષ્પૈરપિ તથા ફલૈઃ ॥
અતિથીન્પૂજયામાસ યથાવત્સમુપાગતાન્

એવં હિ સુમહાન્કાલો વ્યતિચક્રામ તસ્ય વૈ ॥
અથાશ્રમમગાત્તસ્ય સુમતિર્નામ નામતઃ

દ્વિજો ગર્ગકુલોદ્ભૂતઃ સત્યવાદી જિતેંદ્રિયઃ ॥
સ્વાગતેન મુનિં પૂજ્ય તોષયિત્વા ફલાદિકૈઃ

કથયન્વૈ કથાઃ પુણ્યાઃ કુશલં પર્યપૃચ્છત ॥
ઇત્થં સપ્રણિપાતાદ્યૈરુપચારૈસ્તુ પૂજિતઃ

આશીર્ભિરભિનંદ્યૈનં પ્રતિગૃહ્ય ચ સત્ક્રિયામ્ ॥
તમાપૃછ્ય પ્રહૃષ્ટાપ્મા સ્વાશ્રમં પુનરાયયૌ

એવં દિનેદિને વિપ્રઃ શૂદ્રેસ્મિન્પક્ષપાતવાન્ ॥
આગચ્છદાશ્રમં તસ્ય દ્રષ્ટું તં શૂદ્રયોનિજમ્

બહુકાલં દ્વિજસ્યાભૂત્સંસર્ગઃ શૂદ્રયોનિના॥
સ્નેહસ્ય વશમાપન્નઃ શૂદ્રોક્તં નાતિચક્રમે

અથાગતં દ્વિજં શૂદ્રઃ પ્રાહ સ્નેહવશીકૃતમ્ ॥
હવ્યકવ્યવિધાનં મે કૃત્સ્નં બ્રૂહિ મુનીશ્વર

પિતૃકાર્યવિધાનાર્થં દેવકાર્યાર્થમેવ ચ ॥
મંત્રાનુપદિશ ત્વં મે મહાલયવિધિં તથા

અષ્ટકાશ્રાદ્ધકૃત્યં ચ વૈદિકં યચ્ચ કિંચન ॥
સર્વમેતદ્રહસ્યં મે બ્રૂહિ ત્વં વૈ ગુરુર્મતઃ

એવમુક્તઃ સ શૂદ્રેણ સર્વમેતદુપાદિશત્ ॥
કારયામાસ તસ્યાયં પિતૃકાર્યાદિકં તથા

પિતૃકાર્યે કૃતે તેન વિસૃષ્ટઃ સ દ્વિજો ગતઃ ॥
અથ દીર્ઘેણ કાલેન પોષિતઃ શૂદ્રયોનિના

ત્યક્તો વિપ્રગણૈઃ સોઽયં પંચત્વમગમદ્દ્વિજઃ
વૈવસ્વતભટૈર્નીત્વા પાતિતો નરકેષ્વપિ

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ ॥
ભુક્ત્વા ક્રમેણ નરકાંસ્તદંતે સ્થા વરોઽભવત્

ગર્દભસ્તુ તતો જજ્ઞે વિડ્વરાહસ્તતઃ પરમ્ ॥
જજ્ઞેઽથ સારમેયોઽસૌ પશ્ચાદ્વાયસતાં ગતઃ

અથ ચંડાલતાં પ્રાપ શૂદ્રયોનિમગાત્તતઃ ॥
ગતવાન્વૈશ્યતાં પશ્ચાત્ક્ષત્રિયસ્તદનંતરમ્

પ્રબલૈર્બાધ્યમાનોઽસૌ બ્રાહ્મણો વૈ તદાઽભવત્ ॥
ઉપનીતઃ સ પિત્રા તુ વર્ષે ગર્ભાષ્ટમે દ્વિજઃ

વર્તમાનઃ પિતુર્ગેહે સ્વાચારાભ્યાસતત્પરઃ ॥
ગચ્છન્કદાચિદ્ગહને ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા

રુદન્ભ્રમન્સ્ખલ ન્મૂઢઃ પ્રહસન્વિલપન્નસૌ ॥
શશ્વદ્ધાહેતિ ચ વદન્વૈદિકં કર્મ સોઽત્યજત્

દૃષ્ટ્વા સુતં તથાભૂતં પિતા દુઃખેન પીડિતઃ ॥
સુતમાદાય ચ સ્નેહા દગસ્ત્યં શરણં યયૌ

ભક્ત્યા મુનિં પ્રણમ્યાસૌ પિતા તસ્ય સુતસ્ય વૈ ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસ સ્વપુત્રસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

અબ્રવીચ્ચ તદા વિપ્રઃ કુમ્ભજં મુનિપુંગવમ્॥
એષ મે તનયો બ્રહ્મન્ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા

સુખં ન ભજતે બ્રહ્મન્રક્ષ તં કરુણાદૃશા ॥
નાસ્તિ મે તનયોઽ પ્યન્યઃ પિતૄણામૃણમુક્તયે

અસ્ય પીડાવિનાશાર્થમુપાયં બ્રૂહિ કુમ્ભજ ॥
ત્વત્સમસ્ત્રિષુ લોકેષુ તપઃશીલો ન વિદ્યતે

અગ્રણીઃ શિવભક્તાનામુક્તસ્ત્વં હિ મહર્ષિભિઃ ॥
ત્વાં વિનાસ્ય પરિત્રાણં ન મેપુત્રસ્ય વિદ્યતે

પિત્રે કૃપાં કુરુષ્વ ત્વં દયાશીલા હિ સાધવઃ ॥ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તસ્તદા તેન કુમ્ભજો ધ્યાનમાસ્થિતઃ

ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલમબ્રવીદ્બ્રાહ્મણં તતઃ ॥
॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
પૂર્વજન્મનિ તે પુત્રો બ્રાહ્મણોઽયં મહામતે

સુમતિર્નામ વિપ્રોઽયં મતિં શૂદ્રાય વૈ દદૌ ॥
કર્માણિ વૈદિકાન્યેષ સર્વાણ્યુપદિ દેશ વૈ

અતોઽયં નરકાન્ભુક્ત્વા કલ્પકોટિસહસ્રકમ્ ॥
જાતો ભુવિ તદંતેષુ સ્થાવરાદિષુ યોનિષુ

ઇદાનીં બ્રાહ્મણો જાતઃ કર્મશેષેણ તે સુતઃ ॥
યમેન પ્રેષિતેનાત્ર ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા

ક્રૂરેણ પાતકેનાદ્ધા પૂવજન્મકૃતેન વૈ ॥
ઉપાયં તે પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મરક્ષોવિનાશને

શૃણુષ્વ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સમાધાય ચ માનસમ્ ॥
દક્ષિણાંભોનિધૌ વિપ્ર સેતુરૂપો મહાગિરિઃ

વર્તતે દૈવતૈઃ સેવ્યઃ પાવનો ગન્ધમાદનઃ ॥
તસ્યોપરિ મહાતીર્થં નામ્ના પાપવિનાશનમ્

અસ્તિ પુણ્યં પ્રસિદ્ધં ચ મહાપાતકનાશનમ્ ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં વેતાલબ્રહ્મ રક્ષસામ્

મહતાં ચૈવ રોગાણાં તીર્થં તન્નાશકં સ્મૃતમ્ ॥
સુતમાદાય ગચ્છ ત્વં તત્તીર્થં સેતુમધ્યગમ્

પ્રયતઃ સ્નાપય સુતં તીર્થે પાપવિનાશને ॥
સ્નાનેન ત્રિદિનં તત્ર બ્રહ્મરક્ષો વિનશ્યતિ

નૈવોપાયાંતરં તસ્ય વિનાશે વિદ્યતે ભુવિ ॥
તસ્માચ્છીઘ્રં પ્રયાહિ ત્વં રામસેતું વિમુક્તિદમ્

તત્ર પાપવિનાશાખ્યતીર્થે સ્નાપય તે સુતમ્ ॥
મા વિલંબં કુરુષ્વાત્ર ત્વરયા યાહિ વૈ દ્વિજ

ઇત્યુક્તઃ સ દ્વિજોઽગસ્ત્યં પ્રણમ્ય ભુવિ દણ્ડવત્॥
અનુજ્ઞાતશ્ચ તેનાસૌ પ્રયયૌ ગંધમાદનમ્

સુતેન સાકં વિપ્રેંદ્રો ગત્વા પાપવિનાશનમ્ ॥
સંકલ્પપૂર્વં સંસ્નાપ્ય દિનત્રયમસૌસુતમ્

।
સસ્નૌ સ્વયં ચ વિપ્રેંદ્રાઃ પિતા પાપવિનાશને ॥
અથ તસ્ય સુતસ્તત્ર વિમુક્તો બ્રહ્મરક્ષસા

સમજાયત નીરોગઃ સ્વસ્થઃ સુન્દરરૂપધૃક્ ॥
સર્વસંપત્સમૃદ્ધોઽસૌ ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ

દેહાંતે પ્રયયૌ મુક્તિં સ્નાનાત્પાપવિનાશને ॥
પિતાપિ તત્ર સ્નાનેન દેહાંતે મુક્તિમાપ્તવાન્

તેનોપદિષ્ટો યઃ શૂદ્રઃ સ ભુક્ત્વા નરકાન્ક્રમાત્ ॥
અનેકાસુ જનિત્વા ચ કુત્સિતાસ્વપિયોનિષુ

ગૃધ્રજન્મા ભવત્પશ્ચાદ્ગંધમાદનપર્વતે ॥
સ કદાચિજ્જલં પાતું તીર્થે પાપવિનાશને

સમાગતઃ પપૌ તોયં સિષિચે ચાત્મનસ્તનુમ્ ॥
તદૈવ દિવ્યદેહઃ સન્સર્વાભરણભૂષિતઃ

દિવ્યમાલ્યાંબરધરો રક્તચંદનરૂષિતઃ ॥
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય શોભિતશ્છત્રચામરૈઃ

ઉત્તમસ્ત્રીપરિવૃતઃ પ્રયયાવમરાલયમ્

શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રભાવમેતદ્વૈ તીર્થં પાપવિનાશનમ્ ॥
સ્વર્ગદં મોક્ષદં પુણ્યં પ્રાયશ્ચિત્તકરં તથા ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમહે શાનૈઃ સેવિતં સુરસેવિતમ્

પાપાનાં નાશનાદ્વિપ્રાઃ પાપનાશાભિધં હિ તત્ ॥
શ્રેયોર્થી પુરુષસ્તસ્માત્સ્નાયાત્પાપવિનાશને

॥
ઇત્થં રહસ્યં કથિતં મુનીંદ્રાસ્તદ્વૈભવં પાપવિનાશનસ્ય ॥
યત્રાભિષેકાત્સહસા વિમુક્તૌ દ્વિજશ્ચ શૂદ્રશ્ચ વિનિંદ્યકૃત્યૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુ માહાત્મ્યે ગંધમાદનપ્રશંસાયાં પાપવિનાશપ્રભાવકથનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ