સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.10-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
વિચિત્રં શિવનિર્માણં વિચિત્ર શિવચેષ્ટિતમ્ ॥
વિચિત્રં શિવમાહાત્મ્યં વિચિત્રં શિવભાષિતમ્

વિચિત્રં શિવભક્તાનાં ચરિતં પાપનાશનમ્ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ સત્યં સાધનં તદ્બ્રવીમ્યહમ્

અવંતીવિષયે કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણો મંદરાહ્વયઃ ॥
બભૂવ વિષયારામઃ સ્ત્રીજિતો ધનસંગ્રહી

સંધ્યાસ્નાપરિત્યક્તો ગંધમાલ્યાંબરપ્રિયઃ ॥
કુસ્ત્રીસક્તઃ કુમાર્ગસ્થો યથા પૂર્વમજામિલઃ

સ વેશ્યાં પિંગલાં નામ રમમાણો દિવાનિશમ્ ॥
તસ્યા એવ ગૃહે નિત્યમાસીદવિજિતેંદ્રિયઃ

કદાચિત્સદને તસ્યાસ્તસ્મિન્નિવસતિ દ્વિજે ॥
ઋષભો નામ ધર્માત્મા શિવયોગી સમાયયૌ ॥

તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય મત્વા સ્વં પુણ્યમૂર્જિતમ્ ॥
સા વેશ્યા સ ચ વિપ્રશ્ચ પર્યપૂજયતામુભૌ

તમારોપ્ય મહાપીઠે કંબલાંબરસંભૃતે ॥
પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ ભક્ત્યા તજ્જલં દધતુઃ શિરઃ

સ્વાગતાર્ઘ્યનમસ્કારૈર્ગંધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ॥
ઉપચારૈઃ સમભ્યર્ચ્ય ભોજયામાસતુર્મુદા

તં ભુક્તવંતમાચાંતં પર્યંકે સુખસંસ્તરે ॥
ઉપવેશ્ય મુદા યુક્તૌ તાંબૂલં પ્રત્યયચ્છતામ્

પાદસંવાહનં ભક્ત્યા કુર્વંતૌ દૈવચો દિતૌ ॥
કલ્પયિત્વા તુ શુશ્રૂષાં પ્રીણયામાસતુશ્ચિરમ્

એવં સમર્ચિતસ્તાભ્યાં શિવયોગી મહાદ્યુતિઃ ॥
અતિવાહ્ય નિશામેકાં યયૌ પ્રાતસ્તદાદૃતઃ

એવં કાલે ગતપ્રાયે સ વિપ્રો નિધનં ગતઃ ॥
સા ચ વેશ્યા મૃતા કાલે યયૌ કર્માર્જિતાં ગતિમ્

સ વિપ્રઃ કર્મણા નીતો દશાર્ણધરણીપતેઃ ॥
વજ્રબાહુકુટુંબિન્યાઃ સુમત્યા ગર્ભમાસ્થિતઃ

તાં જ્યેષ્ઠપત્નીં નૃપતેર્ગર્ભસંપદમાશ્રિતામ્ ॥
અવેક્ષ્ય તસ્યૈ ગરલં સપત્ન્યશ્છદ્મના દદુઃ

સા ભુક્ત્વા ગરલં ઘોરં ન મૃતા દૈવયોગતઃ ॥
ક્લેશમેવ પરં પ્રાપ મરણાદતિદુઃસહમ્

અથ કાલે સમાયાતે પુત્રમે કમજીજનત્ ॥
ક્લેશેન મહતા સાધ્વી પીડિતા વરવર્ણિની

સ નિર્દશો રાજપુત્રઃ સ્પૃષ્ટપૂર્વો ગરેણ યત્ ॥
તેનાવાપ મહાક્લેશં ક્રંદમાનો દિવાનિશમ્

તસ્ય બાલસ્ય માતા ચ સર્વાંગવ્રણપીડિતા ॥
બભૂવતુરતિક્લિષ્ટૌ ગરયોગપ્રભાવતઃ

તૌ રાજ્ઞા ચ સમાનીતૌ વૈદ્યૈશ્ચ કૃતભેષજૌ ॥
ન સ્વાસ્થ્યમાપતુર્યત્નૈરનેકૈર્યોજિતૈરપિ

ન રાત્રૌ લભતે નિદ્રાં સા રાજ્ઞી વિપુલવ્યથા ॥
સ્વપુત્રસ્ય ચ દુઃખેન દુઃખિતા નિતરાં કૃશા

નીત્વૈવં કતિચિન્માસાન્સ રાજા માતૃપુત્રકૌ ॥
જીવંતૌ ચ મૃતપ્રાયૌ વિલોક્યાત્મન્યચિંતયત્

એતૌ મે ગૃહિણીપુત્રૌ નિરયાદાગતાવિહ ॥
અશ્રાંતરોગૌ ક્રંદંતૌ નિદ્રાભંગવિધાયિનૌ

અત્રોપાયં કરિષ્યામિ પાપયોર્ધ્રુવમેતયોઃ ॥
મર્તું વા જીવિતું વાપિ ન ક્ષમૌ પાપભોગિનૌ

ઇત્થં વિનિશ્ચિત્ય ચ ભૂમિપાલઃ સક્તઃ સપત્નીષુ તદાત્મજેષુ ॥
આહૂય સૂતં નિજદારપુત્રૌ નિર્વાપયામાસ રથેન દૂરમ્

તૌ સૂતેન પરિત્યક્તૌ કુત્રચિદ્વિજને વને ॥
અવાપતુઃ પરાં પીડાં ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ભૃશવિહ્વલૌ

સોદ્વહંતી નિજં બાલં નિપતંતી પદે પદે ॥
નિઃશ્વસંતી નિજં કર્મ નિંદંતી ચકિતા ભૃશમ્

ક્વચિત્કંટકભિન્નાંગી મુક્તકેશી ભયાતુરા ॥
ક્વચિદ્વ્યાઘ્રસ્વનૈર્ભીતા ક્વચિદ્વ્યાલૈરનુદ્રુતા

ભર્ત્સ્યમાના પિશાચૈશ્ચ વેતાલૈર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ ॥
મહાગુલ્મેષુ ધાવંતી ભિન્નપાદા ક્ષુરાશ્મભિઃ

સૈવં ઘોરે મહારણ્યે ભ્રમંતી નૃપગે હિની ॥
દૈવાત્પ્રાપ્તા વણિઙ્માર્ગં ગોવાજિનરસેવિતમ્

ગચ્છંતી તેન માર્ગેણ સુદૂરમતિયત્નતઃ ॥
દદર્શ વૈશ્યનગરં વહુસ્ત્રીનરસેવિતમ્

તસ્ય ગોપ્તા મહાવૈશ્યો નગરસ્ય મહાજનઃ ॥
અસ્તિ પદ્માકરો નામ રાજરાજ ઇવાપરઃ

તસ્ય વૈશ્યપતેઃ કાચિદ્ગૃહદાસી નૃપાંગનામ્ ॥
આયાંતી દૂરતો દૃષ્ટ્વા તદંતિકમુપાયયૌ

સા દાસી નૃપતેઃ કાંતાં સપુત્રાં ભૃશપીડિતામ્ ॥
સ્વયં વિદિતવૃત્તાંતા સ્વામિને પ્રત્યદર્શયત્ ॥

સ તાં દૃષ્ટ્વા વિશાં નાથો રુજાર્ત્તાં ક્લિષ્ટપુત્રકામ્ ॥
નીત્વા રહસિ સુવ્યક્તં તદ્વૃત્તાંતમપૃચ્છત

તયા નિવેદિતાશેષવૃત્તાંતઃ સ વણિક્પતિઃ ॥
અહોકષ્ટમિતિ જ્ઞાત્વા નિશશ્વાસ મુહુર્મુહુઃ

તામંતિકે સ્વગેહસ્ય સંનિવેશ્ય રહોગૃહે ॥
વાસોન્નપાનશયનૈર્માતૃસામ્યમપૂજયત્ ॥

તસ્મિન્ગૃહે નૃપવધૂર્નિવસંતી સુરક્ષિતા ॥
વ્રણયક્ષ્માદિરોગાણાં ન શાંતિં પ્રત્યપદ્યત

તતો દિનૈઃ કતિપયૈઃ સ બાલો વ્રણપીડિતઃ ॥
વિલંઘિતભિષક્સત્ત્વો મમાર ચ વિધેર્વશાત્

મૃતે સ્વતનયે રાજ્ઞી શોકેન મહતાવૃતા ॥
મૂર્ચ્છિતા ચાપતદ્ભૂમૌ ગજભગ્નેવ વલ્લરી

દૈવાત્સંજ્ઞામવાપ્યાથ વાષ્પક્લિન્નપયોધરા ॥
સાંત્વિતાઽપિ વણિક્સ્ત્રીભિર્વિલલાપ સુદુઃખિતા

હા તાતતાત હા પુત્ર હા મમ પ્રાણરક્ષક ॥
હા રાજકુલપૂર્ણેન્દો હા મમાનંદવર્ધન

ઇમામનાથાં કૃપણાં ત્વત્પ્રાણાં ત્યક્તવબાંધવામ્ ॥
માતરં તે પરિત્યજ્ય ક્વ યાતોઽસિ નૃપાત્મજ ॥

ઇત્યેભિરુદિતૈર્વાક્યૈઃ શોકચિંતાવિવર્ધકૈઃ ॥
વિલપંતીં મૃતાપત્યાં કો નુ સાંત્વયિતું ક્ષમઃ

એતસ્મિન્સમયે તસ્યા દુઃખશોકચિકિત્સકઃ॥
ઋષભઃ પૂર્વમાખ્યાતઃ શિવયોગી સમાયયૌ

સ યોગી વૈશ્યનાથેન સાર્ઘહસ્તેન પૂજિતઃ॥
તસ્યાઃ સકાશમગમચ્છોચન્ત્યા ઇદમબ્રવીત્

॥ ઋષભ ઉવાચ ॥ ॥
અકસ્માત્કિમહો વત્સે રોરવીષિ વિમૂઢધીઃ ॥
કો જાતઃ કતમો લોકે કો મૃતો વદ સાંપ્રતમ્ ॥

અમી દેહાદયો ભાવાસ્તોયફેનસધર્મકાઃ ॥
ક્વચિદ્ભ્રાંતિઃ ક્વચિચ્છાંતિઃ સ્થિતિર્ભવતિ વા પુનઃ

અતોઽસ્મિન્ફેનસદૃશે દેહે પઞ્ચત્વમાગતે ॥
શોકસ્યાનવકાશત્વાન્ન શોચંતિ વિપશ્ચિતઃ

ગુણૈર્ભૂતાનિ સૃજ્યંતે ભ્રામ્યંતે નિજકર્મભિઃ ॥
કાલેનાથ વિકૃષ્યંતે વાસનાયાં ચ શેરતે

માયયોત્પત્તિમાયાંતિ ગુણાઃ સત્ત્વાદયસ્ત્રયઃ ॥
તૈરેવ દેહા જાયંતે જાતાસ્તલ્લક્ષણાશ્રયાઃ

દેવત્વં યાનિ સત્ત્વેન રજસા ચ મનુષ્યતામ્ ॥
તિર્યક્ત્વં તમસા જંતુર્વાસનાનુગતોવશઃ

સંસારે વર્તમાનેસ્મિઞ્જંતુઃ કર્માનુબન્ધનાત્ ॥
દુર્વિભાવ્યાં ગતિં યાતિ સુખદુઃખમયીં મુહુઃ

અપિ કલ્પાયુષાં તેષાં દેવાનાં તુ વિપર્યયઃ ॥
અનેકામયબદ્ધાનાં કા કથા નરદેહિનામ્

કેચિદ્વદંતિ દેહસ્ય કાલમેવ હિ કારણમ્ ॥
કર્મ કેચિદ્ગુણાન્કેચિદ્દેહઃ સાધારણો હ્યયમ્

કાલકર્મગુણાધાનં પઞ્ચાત્મકમિદં વપુઃ ॥
જાતં દૃષ્ટ્વા ન હૃષ્યંતિ ન શોચંતિ મૃતં બુધાઃ

અવ્યક્તે જાયતે જંતુરવ્યક્તે ચ પ્રલીયતે ॥
મધ્યે વ્યક્તવદાભાતિ જલબુદ્બુદસન્નિભઃ

યદા ગર્ભગતો દેહી વિનાશઃ કલ્પિતસ્તદા ॥
દૈવાજ્જીવતિ વા જાતો મ્રિયતે સહસૈવ વા

ગર્ભસ્થા એવ નશ્યંતિ જાતમાત્રાસ્તથા પરે ॥
ક્વચિદ્યુવાનો નશ્યંતિ મ્રિયંતે કેપિ વાર્ધકે

યાદૃશં પ્રાક્તનં કર્મ તાદૃશં વિંદતે વપુઃ ॥
ભુંક્તે તદનુરૂપાણિ સુખદુઃખાનિ વૈ હ્યસૌ

માયાનુભાવેરિતયોઃ પિત્રોઃ સુરતસંભ્રમાત્ ॥
દેહ ઉત્પદ્યતે કોપિ પુંયોષિત્ક્લીબલક્ષણઃ

આયુઃ સુખં ચ દુઃખ ચ પુણ્યં પાપં શ્રુતં ધનમ્ ॥
લલાટે લિખિતં ધાત્રા વહઞ્જંતુઃ પ્રજાયતે

કર્મણામવિલંઘ્યત્વાત્કાલસ્યાપ્યનતિક્રમાત્ ॥
અનિત્યત્વાચ્ચ ભાવાનાં ન શોકં કર્તુમર્હસિ

ક્વ સ્વપ્ને નિયતં સ્થૈર્યમિંદ્રજાલે ક્વ સત્યતા ॥
ક્વ નિત્યતા શરન્મેઘે ક્વ શશ્વત્ત્વં કલેવરે

તવ જન્માન્યતીતાનિ શતકોટ્યયુતાનિ ચ ॥
અજાનંત્યાઃ પરં તત્ત્વં સંપ્રાપ્તોઽયં મહાશ્રમઃ

કસ્યકસ્યાસિ તનયા જનની કસ્યકસ્ય વા ॥
કસ્યકસ્યાસિ ગૃહિણી ભવકોટિષુ વર્ત્તિની ॥

પઞ્ચભૂતાત્મકો દેહસ્ત્વગસૃઙ્માંસબન્ધનઃ ॥
મેદોમજ્જાસ્થિનિચિતો વિણ્મૂત્રશ્લેષ્મભાજનમ્

શરીરાંતરમપ્યેતન્નિજદેહોદ્ભવં મલમ્ ॥
મત્ત્વા સ્વતનયં મૂઢે મા શોકં કર્તુમર્હસિ

યદિ નામ જનઃ કશ્ચિન્મૃત્યું તરતિ યત્નતઃ ॥
કથં તર્હિ વિપદ્યેરન્સર્વે પૂર્વે વિપશ્ચિતઃ॥

તપસા વિદ્યયા બુદ્ધ્યા મન્ત્રૌષધિરસાયનૈઃ ॥
અતિયાતિ પરં મૃત્યું ન કશ્ચિદપિ પંડિતઃ

એકસ્યાદ્ય મૃતિર્જંતોઃ શ્વશ્ચાન્યસ્ય વરાનને ॥
તસ્માદનિત્યાવયવે ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ

નિત્યં સન્નિહિતો મૃત્યુઃ કિં સુખં વદ દેહિનામ્ ॥
વ્યાઘ્રે પુરઃ સ્થિતે ગ્રાસઃ પશૂનાં કિં નુ રોચતે

અતો જન્મજરાં જેતું યદીચ્છસિ વરાનને ॥
શરણં વ્રજ સર્વેશં મૃત્યુંજયમુમાપતિમ્

તાવન્મૃત્યુભયં ઘોરં તાવજ્જન્મજરાભયમ્ ॥
યાવન્નો યાતિ શરણં દેહી શિવપદાંબુજમ્

અનુભૂયેહ દુઃખાનિ સંસારે ભૃશદારુણે ॥
મનો યદા વિયુજ્યેત તદા ધ્યેયો મહેશ્વરઃ

મનસા પિબતઃ પુંસઃ શિવધ્યાનરસામૃતમ્ ॥
ભૂયસ્તૃષ્ણા ન જાયેત સંસારવિષયાસવે

વિમુક્તં સર્વસંગૈશ્ચ મનો વૈરાગ્યયંત્રિતમ્ ॥
યદા શિવપદે મગ્નં તદા નાસ્તિ પુનર્ભવઃ

તસ્માદિદં મનો ભદ્રે શિવધ્યાનૈકસાધનમ્ ॥
શોકમોહસમાવિષ્ટં મા કુરુષ્વ શિવં ભજ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં સાનુનયં રાજ્ઞી બોધિતા શિવયોગિના ॥
પ્રત્યાચષ્ટ ગુરોસ્તસ્ય પ્રણમ્ય ચરણાં બુજમ્

॥ રાજ્ઞ્યુવાચ ॥ ॥
ભગવન્મૃતપુત્રાયાસ્ત્યક્તાયાઃ પ્રિયબન્ધુભિઃ ॥
મહારોગાતુરાયા મે કા ગતિર્મરણં વિના

અતોઽહં મર્તુમિચ્છામિ સહૈવ શિશુનાઽમુના ॥
કૃતાર્થાહં યદદ્ય ત્વામપશ્યં મરણોન્મુખી

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા શિવયોગી દયાનિધિઃ ॥
પૂર્વોપકારં સંસ્મૃત્ય મૃતસ્યાંતિકમાયયૌ

સ તદા ભસ્મ સંગૃહ્ય શિવમન્ત્રાભિમંત્રિતમ્ ॥
વિદીર્ણે તન્મુખે ક્ષિપ્ત્વા મૃતં પ્રાણૈરયોજયત્

સ બાલઃ સંગતઃ પ્રાણૈઃ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને ॥
પ્રાપ્તપૂર્વેન્દ્રિયબલો રુરોદ સ્તન્યકાંક્ષયા

મૃતસ્ય પુનરુત્થાનં વીક્ષ્ય બાલસ્ય વિસ્મિતાઃ ॥
જના મુમુદિરે સર્વે નગરેષુ પુરોગમાઃ

અથાનંદભરા રાજ્ઞી વિહ્વલોન્મત્તલોચના ॥
જગ્રાહ તનયં શીઘ્રં બાષ્પવ્યાકુલલોચના

ઉપગુહ્ય તદા તન્વી પરમાનંદનિર્વૃતા ॥
ન વેદાત્માનમન્યં વા સુષુપ્તેવ પરિશ્રમાત્

પુનશ્ચ ઋષભો યોગી તયોર્માતૃકુમારયોઃ ॥
વિષવ્રણયુતં દેહં ભસ્મનૈવ પરામૃશત્

તૌ ચ તદ્ભસ્મના સ્પૃષ્ટૌ પ્રાપ્તદિવ્યકલેવરૌ ॥
દેવાનાં સદૃશં રૂપં દધતુઃ કાંતિભૂષિતમ્

સંપ્રાપ્તે ત્રિદિવૈશ્વર્યે યત્સુખં પુણ્યકર્મણામ્ ॥
તસ્માચ્છતગુણં પ્રાપ સા રાજ્ઞી સુખમુત્તમમ્

તાં પાદયોર્નિપતિતામૃષભઃ પ્રેમવિહ્વલઃ ॥
ઉત્થાપ્યાશ્વાસયામાસ દુઃખૈર્મુક્તામુવાચ હ

અયિ વત્સે મહારાજ્ઞિ જીવત્વં શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥
યાવજ્જીવસિ લોકેસ્મિન્ન તાવત્પ્રાપ્સ્યસે જરામ્

એષ તે તનયઃ સાધ્વિ ભદ્રાયુરિતિ નામતઃ ॥
ખ્યાતિં યાસ્યતિ લોકેષુ નિજં રાજ્યમવાપ્સ્યતિ ॥

અસ્ય વૈશ્યસ્ય સદને તાવત્તિષ્ઠ શુચિસ્મિતે ॥
યાવદેષ કુમારસ્તે પ્રાપ્તવિદ્યો ભવિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ॥ ॥ ॥
ઇતિ તામૃષભો યોગી તં ચ રાજકુમારકમ્ ॥
સંજીવ્ય ભસ્મવીર્યેણ યયૌ દેશાન્યથેપ્સિતાન્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે ભદ્રાય્વાખ્યાને ઋષભયોગિના ભદ્રાયુજીવનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ ॥