સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3-3

અથ બ્રાહ્મખણ્ડે પ્રથમં સેતુમાહાત્મ્યમ્ ॥ ( ૩-૧) ॥
વિષયાનુક્રમણિકા
૧ મઙ્ગલાચરણમ્, નૈમિષારણ્યનિવાસિનાં શૌનકાદિમહર્ષીણાં સમાજે પૌરાણિકસ્ય સૂતમહર્ષેરાગમનમ્, શૌનકાદિભિર્મર્હષિભિઃ સૂતં પ્રતિસત્કારકરણાનન્તરં ક્ષેત્રતીર્થ માહાત્મ્યજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, સૂતેન શ્રીરામેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનોપક્રમકરણમ્, તત્રાદૌ દક્ષિણોદધિસ્થશ્રીરામનિર્મિતસેતુબન્ધયાત્રાસેતુબન્ધદર્શનરામસેતુસ્ના નરામેશ્વરલિઙ્ગદર્શનમાહાત્મ્યકથનમ્ -- ૧

૨ અથ સેતુબન્ધનવૃત્તાન્તપ્રસઙ્ગેન શ્રીરામચન્દ્રસ્ય પિતુરાજ્ઞયા દણ્ડકારન્યગમનસીતા- હરણસુગ્રીવસખ્યસમુદ્રતીરગમનવિભીષણસમાગમાન્તરામાયણવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, અથ સર્વરાક્ષસરાજ્યે વિભીષણાભિષેચનાનન્તરં સમુદ્રતરણોપાયચિન્તયા ચક્રતીર્થે સુગ્રીવાદિભિઃ સહ દર્ભશયને સ્થિત્વા મન્ત્રકરણમ્, તતસ્ત્રિરાત્રપર્યન્તં સમુદ્ર- તરણોપાયં ચિન્તયાનેન રામેણ સમુદ્રસ્યોપાસનાપૂર્વકં પ્રતીક્ષણમ્, અથ સમુદ્રસ્ય સ્વં પ્રત્યનાગમનાદિરૂપમનાદરં દૃષ્ટ્વા શ્રીરામેણ સમુદ્રં શોષયિતું પ્રતિજ્ઞાયા કૃતાયાં ભયભીતેન સમુદ્રેણ શ્રીરામં પ્રતિ શરણમાગત્ય શ્રીરામસ્ય સ્તુતિકરણમ્, તતસ્તત્સ્તુતિપ્રસન્નેન શ્રીરામેણ લઙ્કાગમનાર્થં તરણાર્થમુક્તે સમુદ્રેણ સ્વોપરિ સેતુ- બન્ધનાર્થં વિજ્ઞપ્તિકરણમ્, તતઃ શ્રીરામેણ સર્વવાનરસાહાય્યેન વિશ્વકર્મસુતનલ- વાનરદ્વારા સમુદ્રે સેતુબન્ધનમ્ દર્ભશયનસ્ય સેતુમૂલત્વવર્ણનમ્, સેતૌ સ્થિતાનાં ચક્રતીર્થાદિચતુર્વિંશતિતીર્થાનાં વર્ણનમ્ ૪

૩ અથ સેતુમૂલાખ્યચક્રતીર્થપ્રસિદ્ધિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર ધર્મપુષ્કરિણીતીરે ગાલવાખ્ય-. મહર્ષિતપસ્તુષ્ટેન ભગવતા ગાલવાય વરપ્રદાનપૂર્વકં ધર્મસ્યારાધનસન્તોષિતહર- પ્રસાદલબ્ધહરવાહનવૃષભત્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, અથહરિભક્તિપરાયણસ્ય ગાલવ- મહર્ષેઃ કેનચિદ્રાક્ષસેન ભક્ષણાર્થં ગૃહીતસ્ય સ્તુત્યા ભગવતા પ્રેષિતેન સુદર્શનચક્રેણ રાક્ષસસ્ય હનનમ્ સૂ તતો નિહતં રાક્ષસં દૃષ્ટ્વા ગાલવેન પુરઃસ્થિતસ્ય દેદીપ્યમાનસ્ય સુદર્શનચક્રસ્ય સ્તુતિકરણમ્, તતઃ સુદર્શનચક્રેણ ગાલવમહર્ષયે વરપ્રદાનપૂર્વકં ધર્મપુષ્કરિણ્યાં સદા સન્નિધાનકરણમ્ , તત એવ ધર્મપુષ્કરિણ્યાશ્ચક્રતીર્થત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ, ધર્મતીર્થાપરપર્યાયચક્રતીર્થસ્ય માહાત્મ્યવર્ણનમ્...... . ૬

૪ ગાલવમહર્ષિત્રાસદાયકરાક્ષસવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર વિશ્વાવસુગન્ધર્વસુતસ્ય દુર્દમાખ્ય- સ્ય સલિલાશયે વિવસ્ત્રસ્ય વિવસ્ત્રાભિઃ સ્ત્રીભિઃ સહ ક્રીડયા મદાન્ધતામવેક્ષ્ય માધ્યા- હ્નિકવિધાનાર્થે સલિલાશયં પ્રત્યાગતેન વસિષ્ઠમહર્ષિણા શાપપ્રદાનમ્, વસિષ્ઠશા- પાદ્દુર્દમસ્ય રાક્ષસત્વપ્રાપ્તિઃ, તદ્ભાર્યાભિઃ પ્રાર્થિતેન વસિષ્ઠેન દુર્દમસ્ય શાપાન્તાવ- ધિકરણમ્, તતો દુર્દમસ્ય સુદર્શનચક્રકૃતશિરશ્છેદાનન્તરં દિવ્યદેહપ્રાપ્તિઃ, દુર્દમેન સુદર્શનચક્રસ્તુતિકરણમ્ , દર્ભશયનમારભ્ય દેવીપત્તનપર્યન્તં ચક્રતીર્થ- સ્યાયામવિસ્તારવત્ત્વે સત્યપિ મધ્યેમધ્યે વિચ્છિન્નતાકારણકથનાનુસારેણ શક્રકૃત- પર્વતપક્ષચ્છેદનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્......... .... ૮

૫ અથ ચક્રતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન વિધૂમાખ્યવસ્વલંબુસાપ્સરોવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર બ્રહ્મ- લોકે નિજસભાયાં સાવિત્રીસનકપ્રભૃતિસમસ્તસુરમુનિસિદ્ધવસુગન્ધર્વૈઃ સહ સ્થિતસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરસ્તાદખિલાપ્સરસાં પર્યાયનૃત્યસમારંભે ક્રમેણાલંબુસાખ્યાયા અપ્સરસો નૃત્યમાનાયા લીલયા વાયુનાભ્યન્તરવસ્ત્રે સમુત્ક્ષિપ્તે સતિ સ્પષ્ટોરુમૂલજઘનદર્શનેન કામબાણનિપીડિતસ્ય વિધૂમનામકસ્ય વસોર્નિર્લજ્જતાં નિરીક્ષ્ય બ્રહ્મણા તસ્મૈ મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિરૂપશાપપ્રદાનમ્, અલંબુસાયાશ્ચ માનુષીત્વપ્રાપ્તિરૂપશાપપ્રદાનમ્, વિધૂમપ્રાર્થનયા બ્રહ્મણા તચ્છાપાન્તાવધિકરણમ્, અથ ભૂતલે શતાનીકમહી- પતેર્ભાર્યાયાં વિધૂમવસોઃ સહસ્રાનીકનામ્ના જન્મ, તસ્ય ત્રયાણામનુચરાણાં ચ તન્મન્ત્રિસેનાનીવયસ્યાનાં ગૃહેષુ જન્મ, અલંબુષાખ્યાયાઃ સ્વર્વેશ્યાયા અયોધ્યા- ધિપતેઃ કૃતવર્મણઃ કન્યાત્વમ્ ,અથ શતાનીકે નૃપે દિવિ દૈત્યેન સહ યુદ્ધે મૃતે સતિ સહસ્રાનીકસ્ય રાજ્યાભિષેકઃ, અનન્તરં સનંદનમહોત્સવે શક્રનિમન્ત્રણવશાચ્છ-ક્રભવનં ગતેન સહસ્રાનીકેન શક્રવચનાન્નિજશાપાન્તવૃત્તાન્તમાજ્ઞાય ભુવમાગત્ય મૃગાવતીપરિણયનમ્, મૃગાવતીપરિણયોત્તરં કૌશાંબીં નગરીં પ્રતિ પ્રસ્થિતસ્ય સહસ્રાનીકસ્ય મધ્યેમાર્ગ શક્રવચનં ધ્યાત્વાઽનાલોકિતયા તિલોત્તમાખ્યયાઽપ્સ- રસા ચતુર્દશસમાપર્યંતં ભાર્યયા સહ તે વિયોગો ભવિષ્યતીતિ શાપપ્રદાનમ્, અથ કાલેન ગર્ભિણ્યાં મૃગાવત્યાં દૌર્હૃદપરિપૂર્ત્યૈ કૌસુમ્ભકુસુમપૂર્ણવાપ્યાં નિમજ્જને ક્રિયમાણે સુપર્ણકુલસંભવેન વિકટપક્ષિણા હરણપૂર્વકમુદયાચલશિખરોપારે નય- નમ્, તત્ર જમદગ્નિના શોકાકુલાયા મૃગાવત્યાઃ સાન્ત્વનપૂર્વકં સ્વાશ્રમે સ્થાપનમ્, અથ તત્ર પ્રસૂતાયા મૃગાવત્યાઃ પુત્રસ્ય જમદગ્નિનોદયનેતિનામકરણમ્, ઉદયનેન સ્વમાતૃદત્તકંકણં પ્રદાય શબરવ્યાધતો મોચિતેન સદ્યો મનુષ્યરૂપધૃતા કિંનરાખ્ય- નાગેન સહ પાતાલં પ્રતિ ગત્વા ધૃતરાષ્ટ્રનાગકન્યયા કિંનરનાગભગિન્યા લલિતા- ખ્યયા સહ વિવાહકરણમ્, લલિતાયાં તસ્માત્પુત્રોત્પત્તિઃ, અથ લલિતાયાઃ શાપતો વિમુક્તિઃ, ઉદયનસ્ય લલિતાસકાશાત્પુત્રં તાંબૂલીસ્રજં ઘોષવતીં વીણાં ચ ગૃહીત્વા સ્વમાતરં પ્રતિ જમદગ્ન્યાશ્રમ આગમનમ્, શબરવ્યાધસમીપે સ્થિતં નિજમુદ્રાંકિત- કંકણં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાનીકેન શબરાત્કંકણપ્રાપ્તિવૃત્તાંતં શ્રુત્વા મન્ત્રિભિઃ સહ જમ દગ્ન્યાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્, જમદગ્નિતઃ સ્વભાર્યા મૃગાવતી સ્વપુત્રમુદયનં સ્વપૌત્રં ચ પ્રાપ્ય સ્વપુરીં પ્રત્યાગમનમ્ , તત ઉદયનાખ્યે સ્વપુત્રે રાજ્યભારં ન્યસ્ય સ્વશાપ- નિવૃત્તયે મૃગાવતીપત્ન્યા વસંતકરુમણ્વદ્યૌગન્ધરાયણાખ્યૈર્નિજમન્ત્રિપુત્રાદિભિશ્ચ સહ દક્ષિણોદધિતટસ્થચક્રતીર્થં ગત્વા તત્ર સ્નાનમાત્રેણ તસ્ય શાપનિવૃત્તિપૂર્વક રૂપપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, તતસ્તેષાં ચતુર્ણામપિ પૂર્વસ્વરૂપાવાપ્તિવર્ણનમ્, ચક્રતીર્થમાહાત્મ્ય- વર્ણનમ્..... .......... ... ૧૦

૬ અથ નવપાષાણસ્થાનસ્થદેવીપત્તનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર દેવૈર્હતપુત્રયા દિત્યા નિજ- પુત્રીં પ્રતિ તપશ્ચરણાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, દિત્યાજ્ઞયા તત્પુત્ર્યા મહિષીરૂપં ધૃત્વા તપો- વનં ગત્વા પંચાગ્નિસાધનાદિઘોરતપઃકરણમ, તત્તપઃક્ષુબ્ધેન સુપાર્શ્વમુનિના તાં પ્રતિ દેવવિજયિમહિષમુખનરરૂપપુત્રપ્રાપ્તિમાશ્વાસ્ય તાં ગૃહીત્વા ચ સ્વસ્થાનં પ્રતિ ગમ-નમ્, અથ તસ્યા દિતિપુત્ર્યાઃ સકાશાન્મહિષાસુરોત્પત્તિઃ, મહિષાસુરેણ સર્વદૈત્ય-રાજ્યાધિપત્યપ્રાપ્ત્યનંતરં દેવૈઃ સહ યુદ્ધં કૃત્વા સર્વદેવાનાં પરાજયકરણમ્ , અથ પરાજિતાન્દેવાન્ગૃહીત્વા બ્રહ્મણો નારાયણશિવસમીપં પ્રતિ ગમનમ્, બ્રહ્મનિવેદિતમહિષાસુરોપદ્રવ વૃત્તાન્તમાશ્રુત્ય કુદ્ધયો રમેશ્વરમહેશ્વરયોર્મુખતઃ સુમહત્તે-જસો નિષ્ક્રમણમ્, તદનુ સર્વદેવશરીરેભ્યસ્તેજસો નિષ્ક્રમણમ , તેષાં સર્વેષાં તેજસામેકત્ર સમુદાયેન પરમભાસ્વરસર્વાઙ્ગસુન્દરદુર્ગાનામકનારીસમુત્પત્તિઃ, તતઃ સર્વદેવૈસ્તસ્યૈ દુર્ગાદેવ્યૈ નિજાયુધેભ્ય ઉત્પાદિતાનામાયુધાનાં પ્રદાનમ્ , સર્વદેવૈઃ સ્તુતયા દેવ્યા સિંહમારુહ્ય મહિષાસુરવધાર્થં સુભૈરવાટ્ટહાસકરણમ્, અથ મહિષા-સુરસૈન્યૈઃ સહ દેવાનામતિભયંકરયુદ્ધમ્, તત્ર યુદ્ધે દેવ્યા મહિષાસુરસૈન્યવધકરણ-વર્ણનમ્ . ૧૩

૭ અથ દેવ્યા મહિષાસુરપ્રહિતચણ્ડકોપાખ્યાસુરહનનાનન્તરં યુદ્ધાર્થં સ્વયમુપસ્થિતેન મહિષાસુરેણ સહ તુમુલયુદ્ધકરણમ, તતો દેવ્યા મહિષાસુરવધકરણમ્, મહિષાસુર-વધેન સંતુષ્ટૈર્દેવૈર્દેવ્યાઃ સ્તુતિકરણમ્, તતો દેવેષુ સ્વસ્વાધિકારસ્થાનેષુ ગતેષુ સત્સુ જગન્માત્રા દેવ્યા દક્ષિણોદધિતીરે ધર્મપુષ્કરિણીતીર્થદેવીપત્તનયોર્નિર્માણપૂર્વકં વરપ્રદાનમ્ , શ્રીરામચન્દ્રેણ નવગ્રહસ્વરૂપનવપાષાણસ્થાપનપૂર્વકં નલદ્વારા સેતુ-નિર્માપણમ્, સેત્વારમ્ભસીમાસ્થાનવર્ણનમ્, સેતુનાથહરિમાહાત્મ્યમ્ , ચક્રતીર્થપ્ર-શંસા, દર્ભશયનસ્થાનમારભ્ય સેતુયાત્રારમ્ભકથનમ્...... .... ૧૫

૮ અથ વેતાલવરદતીર્થવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ , તત્ર ગાલવમહર્ષિકન્યાયાઃ કાન્તિમતીનામ્ન્યાઃ સુદર્શનાખ્યેન વિદ્યાધરકુમારેણ મદનવિહ્વલતયા કેશેષુ ગ્રહણમ્, ગાલવેન સુદ-ર્શનાખ્યવિદ્યાધરાય મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિપૂર્વકવેતાલત્વપ્રાપ્તિશાપપ્રદાનમ, તદનુમોદક-સ્ય તત્કનિષ્ઠબન્ધોઃ સુકર્ણકાખ્યસ્ય ચ કેવલમનુષ્યત્વપ્રાપ્તિરૂપશાપપ્રદાનમ્, તત-સ્તયોઃ સુદર્શનસુકર્ણકયોર્યમુનાતીરનિવાસિગોવિન્દસ્વામિનો ગૃહે વિજયદત્તાશો-કદત્તનામકતનયત્વપ્રાપ્તિઃ, અથ સ્વદેશે દુર્ભિક્ષવશાદ્વારાણસીં પ્રતિ ગતેન ગોવિં- દસ્વામિના કપાલમાલાભરણાખ્યયતિમુખાદ્વિજયદત્તનામકપુત્રભવિષ્યદ્વિયોગશ્ર- વણમ્, વિજયદત્તસ્યાકસ્માત્કપાલસ્ફોટનામકવેતાલત્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ૧૬

૯ અથ પુત્રશોકવ્યાકુલસ્ય ગોવિંદસ્વામિનઃ સ્વગૃહં પ્રત્યાગત્ય ભાર્યયા સહ વિલાપકર- ણમ્, અશોકદત્તનામ્ના ગોવિંદસ્વામિદ્વિતીયપુત્રેણ પ્રતાપમુકુટાખ્યનરપતેરનુજ્ઞયા દાક્ષિણાત્યમહામલ્લસ્ય નિપાતનપૂર્વકં હનનમ્, અથ પ્રતાપમુકુટનૃપતેરાશ્રયેણા- શોકદત્તસ્ય સ્થિતિઃ, અથ કદાચિદ્વિજનેઽરણ્યે નૃપેણ સહ પરિભ્રમતા ધૈર્યવતાઽશો- કદત્તેન સ્મશાનં ગત્વા માયિકાયા વિદ્યુત્કેશાખ્યાયા રાક્ષસ્યાઃ પાદતલં નિગૃહ્યૈકં રત્નનૂપુરં ગૃહીત્વા રાજસમીપમાગત્ય રાજ્ઞે રત્નનૂપુરસમર્પણમ્ , તતસ્તદ્ધૈર્યસન્તુષ્ટેન પ્રતાપમુકુટાખ્યેન રાજ્ઞાઽશોકદત્તાય વૈવાહિકેન વિધિના મદનલેખાખ્યનિજસુતાપ્રદાનમ્, તતો નૃપેચ્છાં વિજ્ઞાય દ્વિતીયનૂપુરપ્રાપ્તયેઽશોક દત્તસ્ય મહામાંસં ગૃહીત્વા સ્મશાને ગમનમ્, તત્ર મન્ત્રૈર્ભૂતાનામામન્ત્રણે ક્રિય- માણે રક્ષઃકન્યાસમાવૃતાયા વિયુત્કેશાખ્યરાક્ષસ્યાસ્તત્સમીપં પ્રતિ માંસભક્ષણ- લાલસયાઽઽગમનમ્, તતસ્તદ્ધૈર્યસન્તુષ્ટયા વિદ્યુત્કેશાખ્યયા રાક્ષસ્યાઽશોકદત્તા- ખ્યાય દ્વિજસૂનવે સ્વપાદસ્થિતદ્વિતીયરત્નનૂપુરપ્રદાનપૂર્વકં વિદ્યુત્પ્રભાખ્યનિજ- કન્યાપ્રદાનમ્, તસ્મા એવ ચ જામાત્રે કન્યાપ્રદાનપ્રાભૃતત્વરૂપેણ સુવર્ણકમલ- પ્રદાનમ્, તત્સર્વં ગુહીત્વાઽશોકદત્તસ્ય પ્રતાપમુકુટાખ્યનૃપસમીપ આગમનમ્, પ્રતાપમુકુટેનાશોકદત્તસ્ય પ્રશંસાકરણમ્, અથ કદાચિદેકાન્તે વિદ્યુત્પ્રભાં પ્રતિ તન્માતૃદત્તસુવર્ણપઙ્કજોત્પત્તિસ્થલે પૃષ્ટે તયા કપાલવિસ્ફોટકનામકવેતાલભૂપતિ- દિવ્યસરોવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ,અથ તયા વિદ્યત્પ્રભયાસહાશોકદત્તસ્યકપાલવિસ્ફોટક- વેતાલરક્ષિતકાઞ્ચનકમલસરઃ પ્રતિ ગમનમ્, તત્ર વિઘ્નકારિણો વેતાલાન્હત્વા કપાલવિસ્ફોટકાખ્યં વેતાલં હન્તુકામેનાશોકદત્તેન વિમાનારૂઢવિજ્ઞપ્તિકૌતુકના- મકવિદ્યાધરપતિદર્શનમ્, તદ્દર્શનમાત્રેણાશોકદત્તસ્ય ગાલવમહર્ષિદત્તમનુષ્યત્વરૂપ-શાપાન્મુક્તિપૂર્વકંસુકર્ણાખ્યસ્વસ્વરૂપપ્રાપ્તિઃ,અથો વિજ્ઞપ્તકૌતુકવિદ્યાધરપતિવચનેન વેતાલત્વં પ્રાપ્તસ્ય નિજભ્રાતુરુદ્ધારાર્થં તેન સહ દક્ષિણોદધિતીરસ્થિતચક્રતીર્થં ગત્વા સ્નાનકરણમ્, તત્તીર્થજલકણસ્પર્શમાત્રેણ વેતાલસ્યવેતાલત્વનિવૃત્તિપૂર્વકં પુનર્વિજ-યદત્તાખ્યદ્વિજપુત્રત્વપ્રાપ્તિઃ, તેન વિજયદત્તેન પુનઃ સંકલ્પપૂર્વકં સ્નાને કૃતે સતિ તતસ્તસ્ય મનુષ્યત્વરૂપશાપનિવૃત્તિપૂર્વકં સુદર્શનાખ્યવિદ્યાધરત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, વેતાલત્વમોચકત્વેન તત્તીર્થસ્ય વેતાલવરદનામ્ના પ્રખ્યાતિવર્ણનમ્ ..... ૧૮

૧૦ અથ દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતમાહાત્સ્યવર્ણનમ્, ગન્ધમાદનપર્વતસ્થપાપવિના- । શનતીર્થમાહાત્મ્યમ્, તત્ર દૃઢમત્યાખ્યશૂદ્રવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન શૂદ્રધર્મ-વર્ણનમ્, યાગદીક્ષાનર્હસ્ય દૃઢમત્યાખ્યશૂદ્રસ્ય દેવાયતનાદિધર્મકૃત્યકરણપૂર્વકં તપઃ કર્તું મુનિવૃત્ત્યા સ્થિતસ્ય સુમત્યાખ્યવિપ્રેણ વૈદિકકર્મોપદેશકરણમ્, તેનાયા-જ્યયાજનદોષેણ સુમત્યાખ્યવિપ્રસ્ય નરકાદિપ્રાપ્તિપૂર્વકવિવિધગર્દભાદિયોનિપ્રાપ્તિ-રૂપદુર્ગતિવર્ણનમ્, અથ કતિપયજન્માનન્તરતસ્ય બ્રાહ્મણજન્મપ્રાપ્તૌ બ્રહ્મરાક્ષસગ્રહ-ગૃહીતતયા વૈદિકકર્મપરિભ્રષ્ટત્વમ્ , અથ તત્પિત્રા તં ગૃહીત્વાગસ્ત્યં પ્રતિ શરણગમનમ્
તતોઽગસ્ત્યોપદેશેન દક્ષિણોદધિતીરસ્થપાપવિનાશાખ્યતીર્થે તત્પિત્રા નીતસ્ય તસ્ય સંકલ્પપૂર્વકસ્નાનમાત્રેણ બ્રહ્મરાક્ષસગ્રહમુક્તિઃ, સકલભોગાવાપ્તિપૂર્વકમોક્ષાવાપ્તિશ્ચ, તદુપદિષ્ટવૈદિકકર્માચરણતત્પરસ્ય દૃઢમત્યાખ્યશૂદ્રસ્ય નરકપ્રાપ્તિપૂર્વકાનેકતિર્ય-ગ્યોનિજન્મપ્રાપ્તિઃ, તતઃ ક્રમેણ ગૃધ્રજન્મપ્રાપ્તૌ દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતવર્તિ-પાપવિનાશનાખ્યતીર્થજલપ્રાશનાત્સ્વર્ગલોકાવાપ્તિઃ, પાપવિનાશનતીર્થપ્રભાવવર્ણનમ્ ૨૦

૧૧ અથ સીતાસરસ્તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ,તત્પ્રસંગેન પુરંદરબ્રહ્મહત્યાવિમુક્તિ વૃત્તાન્ત વર્ણનમ્, તત્ર સસૈન્યસ્ય કપાલાભરણાખ્યરાક્ષસસ્ય શક્રાદિદેવૈઃ સહ યુદ્ધમ્, તસ્મિન્યુદ્ધે શક્રેણ કપાલાભરણરાક્ષસવધકરણમ્ , તદ્વધજનિતયા બ્રહ્મહત્યયા શક્રસ્યોપદ્રવ-ણમ્ , કપાલાભરણાખ્યરાક્ષસસ્યબ્રાહ્મણત્વકારણવર્ણનપ્રસંગેન ત્રિવક્રરાક્ષસભાર્યાયાઃ સુશીલાનામ્ન્યાઃ પત્યાજ્ઞયા શુચિનામકબ્રાહ્મણસકાશાત્પુત્રોત્પાદનાત્કપાલાભરણસ્ય બ્રાહ્મણવીર્યોત્પન્નત્વવૃત્તાન્તઃ, અથ બ્રહ્મહત્યયોપદ્રુતસ્ય શક્રસ્ય બ્રહ્મોપદેશેન દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતવર્તિસીતાકુણ્ડે સ્નાનેન યજ્ઞૈઃ સદાશિવસંતોષણેન ચ બ્રહ્મહત્યાતો વિમુક્તિવર્ણનમ્ , સીતાસરોમાહાત્મ્યપ્રશંસાવર્ણનમ્ ૨૨

૧૨ અથ મઙ્ગલાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ તત્પ્રસંગેન મનોજવાખ્યરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, અહંકારવતો મનોજવનૃપસ્ય બ્રાહ્મણેભ્યઃ કરગ્રહણજન્યપાપેન ગોલભાખ્યેન તચ્છ-ત્રુભૂપેન રાજ્યહરણપૂર્વકં રાજ્યાન્નિર્વાસનમ્ , અથ પત્નીપુત્રાભ્યાં સહ મનોજવસ્ય વને ગમનમ્ , ત્ત્ર પુત્રસ્ય ક્ષુત્પરીતતાં વિલોક્ય મનોજવસ્ય દુઃખેનાતિપશ્ચાત્તાપક-રણપૂર્વકં મૂર્છયા પતનમ્, તત્પત્ન્યાઃ સુમિત્રાખ્યાયા વિલાપકરણમ્, પુત્રસ્યાપિ રોદનમ્ , અથ તસ્મિન્નવસરે તત્ર તેષાં સમીપે પરાશરમહર્ષેરાગમનમ્, પરાશ-રેણ રાજોપરિ મંત્રપૂતજલસેચનેન તસ્ય મૂર્છાપનયનમ્ , તતો રાજ્ઞા વિજ્ઞાપિતેન પરાશરમુનિના રાજાનં પ્રતિ શ્રીરામસેતુસ્થમંગલાખ્યતીર્થયાત્રોપાયકથનપૂર્વકમેકા- ક્ષરરામમંત્રોપદેશકરણમ્, મુન્યાજ્ઞયા ભાર્યાપુત્રાભ્યાં સહ મંગલતીર્થં ગત્વા ચત્વા-રિંશદ્દિનપર્યંર્તં મંત્રોપાસનાનુષ્ઠાનં કૃતવતો મનોજવનૃપસ્ય પુરતો મંગલાખ્યતી-ર્થાદ્ધનુર્નિષઙ્ગખઙ્ગચર્મગદામુસલશઙ્ખવાજિયુક્તસસારથિસપતાકરથકાંચનમયકવ- ચાદિસર્વરાજાલંકારાદિવસ્તુપ્રાદુર્ભાવઃ, તતો મનોજવેન પરાશરમુનયે તેષાં સર્વ- વસ્તૂનાં નિવેદનમ્, અથ પરાશરેણ મુનિના મનોજવભૂપસ્ય મન્ત્રાભિષેકકરણમ્, બ્રહ્માસ્ત્રાદ્યસ્ત્રવિદ્યાપ્રદાનપૂર્વકાશીઃપ્રદાનં ચ, અથ મનોજવનૃપેણ સ્વપુરં પ્રત્યાગ- ત્ય બ્રહ્માસ્ત્રેણ ગોલભનૃપં વિનાશ્ય નિજરાજ્યં પ્રાપ્ય ધર્મેણ વર્તનમ્, અંતે મઙ્ગ- લતીર્થમાસાદ્ય તનુત્યાગાનન્તરં મનોજવભૂપસ્ય શિવલોકાવાપ્તિવર્ણનમ્... ૨૩

૧૩ અથૈકાન્તરામનાથાખ્યક્ષેત્રવર્ણનમ્, તત્રામૃતવાપિકાતીર્થમાહાત્મ્યમ્, તત્પ્રસંગેનાગ-સ્ત્યાનુજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, હિમવત્પર્વતેઽગસ્ત્યાનુજેન તપકરણમ્, તત્તપસ્તુષ્ટસ્ય શંકરસ્ય પ્રાદુર્ભાવેઽગસ્ત્યાનુજેન શિવસ્તુતિકરણમ્, તતસ્તુષ્ટસ્ય શિવસ્ય વચના-દગસ્ત્યાનુજસ્ય દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતોપર્યેકાન્તરામનાથક્ષેત્રવર્તિનિ તીર્થે સ્નાનં કૃત્વા સમાધિયોગેન મુક્તિપ્રાપ્ત્યાઽમરત્વાત્તસ્ય તીર્થસ્યામૃતવાપીતિનામપ્રથા વર્ણનમ્, અથૈકાન્તરામનાથક્ષેત્રપ્રથાકારણકથનપ્રસઙ્ગેન શ્રીરામચન્દ્રસ્ય લક્ષ્મણેન સહૈકાન્તસ્થિતિપૂર્વકં સમુદ્રતરણોપાયવિચિન્તનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, એકાન્તરાઘવ-માહાત્મ્યમ્................. ૨૬

૧૪ અથ દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનવર્તિબ્રહ્મકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેનબ્રહ્મકુણ્ડસ્થ-ભસ્મના ત્રિપુણ્ડ્રધારણસ્ય માહાત્મ્યમ્, બ્રહ્મકુણ્ડોત્પત્તિવૃત્તાન્તઃ, તત્ર બ્રહ્મવિષ્ણ્વો-ર્મધ્યે શ્રૈષ્ઠયવિષયે પરસ્પરં વિવાદે સમુત્પન્ને તયોર્મધ્યે ભગવતોઽનાદ્યન્તલિઙ્ગ- પ્રાદુર્ભાવઃ, તદૂર્ધ્વાધોઽન્તપર્યન્તશોધનાર્થં બ્રહ્મવિષ્ણ્વોર્હંસવરાહરૂપધારણપૂર્વકં ગમનમ્, લિઙ્ગસ્યાધઃપર્યન્તમદૃષ્ટ્વા સ્વપૂર્વસ્થાનં પ્રત્યાગતેન વિષ્ણુના સત્યવાચા લિઙ્ગપર્યન્તાદર્શનકથનમ્, બ્રહ્મણોર્ધ્વપર્યન્તમદૃષ્ટ્વા પ્રત્યાગતેનાપિ ચ્છદ્મના મિથ્યા લિઙ્ગપર્યન્તદર્શનકથનમ્, અથ તન્મિથ્યાભાષણપ્રકુપિતેન શંકરેણ લિઙ્ગમધ્યા-ત્પ્રાદુર્ભૂય બ્રહ્મણેઽપૂજ્યત્વપ્રાપ્તિરૂપશાપપ્રદાનમ્, તતો બ્રહ્મણા સ્તુતેન શઙ્કરેણ બ્રહ્મણે મિથ્યાદોષપ્રશાંત્યર્થ દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતે યાગાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, શંકરાજ્ઞયા બ્રહ્મણો ગન્ધમાદનપર્વતે શિવમુદ્દિશ્ય યાગકરણમ્, તત્ર પ્રાદુર્ભૂતેને-શ્વરેણ બ્રહ્મણે શ્રૌતસ્માર્તકર્મપૂજ્યત્વરૂપવરપ્રદાનપૂર્વક બ્રહ્મકુણ્ડાભિધતીર્થાય વર-પ્રદાનમ્ , બ્રહ્મકુણ્ડમાહાત્મ્યમ્..... ૨૭

૧૫ અથ હનુમત્કુંડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન ધર્મસખાખ્યરાજચરિતવર્ણનમ્, ધર્મ-સખનૃપતિપુત્રસ્ય સુચન્દ્રસ્ય વૃશ્ચિકદંશવૃત્તાંતઃ, અથ બહુપુત્રત્વમાકાંક્ષમાણેન ધર્મસખાખ્યમહીપતિના નિજર્ત્વિગ્વચનતો યજ્ઞસામગ્રીં સંપાદ્ય સ્વપત્નીભિઃ સર્વ-પરિજનૈરૃત્વિગ્ભિશ્ચ સહ દક્ષિણોદધિતીરસ્થ ગન્ધમાદનપર્વતવર્તિ હનુમત્કુણ્ડં પ્રતિગમનમ્, તત્ર સ્નાત્વા પુત્રીયેષ્ટિં ચ કૃત્વા હુતોચ્છિષ્ટં પ્રાશ્ય બ્રાહ્મણેભ્યો ગ્રામા-ગ્રહારાદિકં દત્ત્વા ભાર્યાશતેન સહાવભૃથસ્નાનં કૃત્વા સ્વપુરીં પ્રતિ પ્રત્યા-ગમનમ્, તત્ર હનુમત્કુણ્ડપ્રભાવાત્તસ્ય ધર્મસખસ્ય શતભાર્યાસુ શતપુત્રપ્રાપ્તિઃ, અથાન્તકાલે હનુમત્કુણ્ડમભ્યેત્ય ધર્મસખેન રાજ્ઞા તપઃકરણમ્, તતસ્તસ્ય વૈકુણ્ઠલોકાવાપ્તિઃ, તત્પુત્રેણ સુચન્દ્રેણ પિતુરૌર્ધ્વદૈહિકકર્મકરણમ્, સુચન્દ્રાદીનાં સર્વેષાં પુત્રાણાં સૌભ્રાત્રપૂર્વકં રાજ્યસુખભોગવર્ણનમ્, હનૂમત્કુણ્ડમાહાત્મ્યમ્... ૨૮

૧૬ અથાગસ્તિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તન્માહાત્મ્યપ્રસંગેન દીર્ઘતમોમુનિપુત્રસ્ય કક્ષીવતશ્ચ-રિત્રવર્ણનમ્ તત્રોદંકાખ્યસ્ય ગુરોર્ગૃહે કક્ષીવતા ષષ્ટિવર્ષપર્યન્તં વિદ્યાભ્યાસં કૃત્વા ગૃહં પ્રત્યાગન્તું ગુરોઃ પ્રાર્થનાકરણમ્ , તતસ્તદ્ગુરુણા તસ્યોદ્વાહાયોપાયકથનમ્, ગુર્વાજ્ઞયા કક્ષીવતાઽગસ્ત્યતીર્થે સ્નાત્વા તસ્માત્તીર્થાદુદ્ગતં ચતુર્દન્તં શુભ્રં ગજેન્દ્ર-મારુહ્ય મધ્યેમાર્ગમેવ મિલિતેન સ્વનયાખ્યેન રાજ્ઞા સહ તસ્ય પુરં પ્રતિ ગમનમ્, તતઃ સ્વનયેન રાજ્ઞા કક્ષીવતે સ્વકન્યાયાઃ પ્રદાનાય તદ્વચનાત્તત્પિતુર્દીર્ઘતમસઃ સુદર્શનાખ્યપુરોધોદ્વારાઽઽમન્ત્રણં કૃત્વા સત્કારપૂર્વકં સ્વપુરં પ્રત્યાનયનમ્, દીર્ઘ-તમસં પિતરં પ્રતિ કક્ષીવતાઽભિવાદનમ્, નિજવિદ્યાધ્યયનવૃત્તાન્તનિવેદનં ચ.... ૩૦

૧૭ અથ તસ્મિન્નગસ્તિતીર્થે સ્વનયેન રાજ્ઞા દીર્ઘતમામુનેઃ સત્કારકરણમ્ અત્રાંતર એવ તત્રાગસ્તિતીર્થે સ્નાતું સશિષ્યસમૂહસ્યોદઙ્કમહર્ષેરાગમનમ્ , ઉદઙ્કદીર્ઘતમસોઃ સમા-ગમઃ, અથેદઙ્કદર્શનાર્થં સ્વનયેન રાજ્ઞાઽઽગત્ય નિજોદ્દેશનિવેદનમ્, અથોદઙ્કેન સહ દીર્ઘતમસો સ્વનયસ્ય રાજ્ઞા કક્ષીવતે નિજકન્યાપ્રદાનસ્યાનુમોદનમ્, તતઃ સ્વનયેન રાજ્ઞા મધુરાપુરીતઃ સ્વપરિચારકૈઃ કન્યામાનીય વિવાહવિધિના કક્ષીવતે કન્યાદાનકરણમ્, તતઃ સ્વર્ણગોદાસીગ્રામાદિવિપુલવૈવાહિકપ્રાભૃતપ્રદાનમ્, અથ દીર્ઘતમસો મુનેસ્તત્સર્વમાદાય પુત્રેણ સ્નુષયા ચ સહ વેદારણ્યસ્થિત સ્વાશ્રમં પ્રત્યાગમનમ્, સ્વનયેન રાજ્ઞાઽન્તઃપુરૈઃ સહાગસ્તિતીર્થે સ્નાત્વા સ્વપુરં પ્રતિ ગમનમ્, અગસ્તિતીર્થમાહાત્મ્યમ્........... ૩૨

૧૮ અથ રામકુણ્ડાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેનાગસ્ત્યશિષ્યસુતીક્ષ્ણમુનીતિહાસ-વર્ણનમ્, રામચન્દ્રસરસ્તીર્થે તપસ્તપતા સુતીક્ષ્ણેન શ્રીરામચન્દ્રસ્તુતિકરણમ્, એવં તપસ્તપતઃ સુતીક્ષ્ણસ્યાલૌકિકતપઃસિદ્ધિવર્ણનપ્રસંગેન રામકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, રામકુણ્ડતીરે રામસ્થાપિતશ્રીશિવલિઙ્ગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન ધર્મપુત્રસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્યાસત્યભાષણદોષનિવૃત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર ભારતયુદ્ધે દ્રોણં જેતું કેશવેન ભીમદ્વારા ઽઅશ્વત્થામા યુદ્ધે હતઃ ઇતિ મૃષા પ્રવાદપ્રસરણમ્, તં પ્રવાદ-માકર્ણ્ય દ્રોણેન યુધિષ્ઠિરાદપિ તથૈવેતિ શ્રુત્વા સત્યં મત્વા યોગેન સ્વતનુત્યાગ-કરણમ્, તસ્મિન્કાલે સદૈવ સત્યભાષિણો યુધિષ્ઠિરસ્ય મૃષાપ્રવાદજનિતપાતક-પ્રાપ્તિઃ, તસ્ય ચ યુદ્ધસમાપ્ત્યનન્તરં રાજ્યાભિષેકસમયે નભોવાણ્યા ચ્છદ્મનાઽ-સત્યભાષણજનિતપાતકેન રાજ્યાભિષેકાનર્હતાકથનમ્, યુધિષ્ઠિરેણ પશ્ચાત્તાપકર-ણમ્, તસ્મિન્નવસરે સમાગતેન વ્યાસમહર્ષિણા યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ દક્ષિણોદધિતીરસ્થ-રામતીર્થે સ્નાનાર્થમુપદેશકરણમ્, તતો યુધિષ્ઠિરેણ નિજકનિષ્ઠબન્ધું સહદેવં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ધૌમ્યેનોપાધ્યાયેન ભીમાદિભિર્નિજાનુજૈશ્ચ સહ રામસેતું સમુદ્દિશ્ય વાહનારોહણં વિના યાત્રાવિધિના રામતીર્થ સમાસાદ્ય પુરોહિતોક્તમાર્ગેણ સ્નાન- કરણમ્, તેન રામતીર્થસ્નાનદાનશ્રાદ્ધમાસોપવાસાદિપ્રભાવેણ નભોવાણ્યા યુધિ-ષ્ઠિરસ્યાસત્યભાષણજનિત પાતકનિવૃત્તિપૂર્વક રાજ્યારોહણયોગ્યતાવર્ણનમ્ રામકુ-ણ્ડાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યમ્ . ૩૩

૧૯ અથ લક્ષ્મણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન બલભદ્ર બ્રહ્મહત્યા વિમુક્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર કૌરવપાંડવવધં દ્રષ્ટુમનિચ્છતો બલભદ્રસ્ય તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન નૈમિષા-રણ્યે મહર્ષિસમાજે ગમનમ્, તત્ર બલભદ્રેણ પુરાણકથનાયોચ્ચબ્રહ્માસને સ્થિતસ્ય સૂતસ્યાવિચાર્ય નિજહસ્તોત્સૃષ્ટકુશાગ્રેણ હનનાદ્બ્રહ્મહત્યાપ્રાપ્તિઃ, અથ મુનીનાં વચ-નેન લોકસંગ્રહાય પ્રાયશ્ચિત્તચિકીર્ષયા મુનીન્પ્રતિ પ્રાર્થનમ્, મુનિભિર્બલભદ્રાય બલ્વલાખ્યરાક્ષસવધં કૃત્વા વર્ષપર્યન્તં તીર્થયાત્રાકરણરૂપપ્રાયશ્ચિત્તકથનમ્, અથ બલભદ્રેણ બલ્વલનામકરાક્ષસહનનમ્, તતો વર્ષપર્યન્તં ભૂતલસ્ય સર્વતીર્થેષુ સ્નાન-પૂર્વકં યાત્રાકરણમ, કૃતાયામપિ તીર્થયાત્રાયાં બ્રહ્મહત્યાયા નિવૃત્તિમદૃષ્ટ્વા મુનિ-વાક્યેન દક્ષિણોદધિસ્થ ગન્ધમાદનવર્તિ લક્ષ્મણતીર્થે ગત્વા સ્નાનમાત્રેણ લક્ષ્મણે-શ્વરલિંગદર્શનેન ચ બ્રહ્મહત્યાતો વિમુક્તિવર્ણનમ્ , લક્ષ્મણતીર્થમાહાત્મ્યમ.... ૩૫

૨૦ અથ જટાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસઙ્ગેન શુકાચાર્યચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર શુકેન વ્યાસં પ્રતિ ચિત્તશુદ્ધ્યર્થમુપાયે પૃષ્ટે સતિ વ્યાસેન ભૃગુવરુણેતિહાસકથનપૂર્વકં રામસેતુસ્થ જટાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ તતઃ શુકસ્ય વ્યાસોપદેશં શ્રુત્વા જટાતીર્થં ગત્વા સ્નાનમાત્રેણ મનઃશુદ્ધિવર્ણનમ્, જટાતીર્થમાહાત્મ્યમ્ .. ૩૭

૨૧ અથ લક્ષ્મીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસઙ્ગેન યુધિષ્ઠિરવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્રેન્દ્રપ્રસ્થે સ્થિતેન યુધિષ્ઠિરેણ શ્રીકૃષ્ણં પ્રતિ મહૈશ્વર્યપ્રાપકધર્મવિષયકપૃચ્છાયાં કૃતાયાં શ્રીકૃષ્ણેન યુધિષ્ઠિરાયાનેકેતિહાસપૂર્વકં ગન્ધમાદનસ્થલક્ષ્મીતીર્થમાહાત્મ્યકથનમ્, તતો યુધિષ્ઠિરેણ લક્ષ્મીતીર્થં ગત્વા માસપર્યન્તં નિયમપૂર્વકં સ્નાનં વિધાય સ્વપુરં પ્રત્યાગત્ય તતસ્તત્પ્રભાવેણ સંપ્રાપ્ત નિરતિશય સંપદૈશ્વર્યવશાન્મહતા સમારમ્ભેણ શ્રીકૃષ્ણસાહાય્યેન રાજસૂયયજ્ઞકરણમ્ લક્ષ્મીતીર્થમાહાત્મ્યમ્... .. ૩૮

૨૨ અથાગ્નિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન સીતાશુદ્ધિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર રામચ-ન્દ્રેણ લંકાયાં રાવણં હત્વા શક્રાદિભિઃ સહ સેતુમાર્ગેણ ગન્ધમાદનં પ્રત્યાગત્ય લક્ષ્મીતીર્થતટે સ્થિત્વા જાનકીશોધનાયાગ્નેરાહ્વાનકરણમ્, તતોઽગ્નિના તત્ર સમે-ત્ય રામસ્યાગ્રે સીતાયાઃ શુદ્ધતાકથનમ્, અગ્નિવચનાદ્રામચન્દ્રેણ જાનક્યાઃ સ્વીક-રણમ્, અગ્નેર્વિનિર્ગમસ્થાનસ્યાગ્નિતીર્થાભિધયા પ્રસિદ્ધિઃ, અગ્નિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગે-ન પશુમન્નામધેયસ્ય વણિગ્વરસ્ય ચરિત્રવણર્નમ્, તત્ર તસ્ય પશુમતોઽષ્ટપુત્રેષુ મધ્યેઽ-ષ્ટમપુત્રસ્ય દુષ્પણ્યાખ્યસ્ય નગરસ્થબાલકમારણરૂપાતિદુષ્કર્મપરસ્ય રાજ્ઞા તત્પિતુઃ સચ્છીલં નિરીક્ષ્ય દેશાન્નિર્વાસનમ્ , તતો વનં પ્રયાતેનાપિ તેનોગ્રશ્રવોમુનિપુત્રે જલે નિમજ્જ્ય મારિતે સત્યુગ્રશ્રવસા મુનિના દુષ્પણ્યાય જલનિમજ્જનતસ્તે મૃત્યુર્ભ-વિષ્યતીતિ શાપપ્રદાનમ્, અથ વર્ષાકાલેઽતિવૃષ્ટૌ સત્યાં દુષ્પણ્યેન મૃતપતિત-ગજશરીરમધ્યે પ્રવેશે કૃતે તસ્ય ગજશરીરસ્ય મહતા પયપૂરપ્રવાહેણ સમુદ્રં પ્રતિ પ્રવેશે સતિ તદન્તઃસ્થિતસ્ય દુષ્પણ્યસ્ય મૃત્યુઃ, તદનંતરં તસ્ય પિશાચત્વપ્રાપ્તિઃ, તતઃ પિશાચરૂપિણા તેનાગસ્ત્યાશ્રમસમીપં પ્રત્યભ્યેત્યોચ્ચૈઃ સ્વમુક્તયે મહર્ષીણાં પ્રાર્થનાકરણમ્, અથ તસ્ય વિમુક્તયેઽગસ્ત્યમહર્ષિણા સુતીક્ષ્ણાખ્યં સ્વશિષ્યં પ્રતિ તદુદ્દેશેનાગ્નિતીર્થે સ્નાનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, સુતીક્ષ્ણેન પિશાચસ્ય વિમુક્ત્યુદ્દેશેના-ગ્નિતીર્થે સ્નાને કૃતે સતિ દુષ્પણ્યસ્ય પિશાચત્વવિમુક્તિપૂર્વકં દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય મહર્ષીંન્નમસ્કૃત્ય દિવ્યલોકં પ્રતિ ગમનમ્ , અગ્નિતીર્થમાહાત્મ્યમ્..... ૩૯

૨૩ અથ ચક્રતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેનાહિર્બુધ્ન્યાખ્યબ્રાહ્મણકૃત સુદર્શનોપાસનાવ-ર્ણનમ્ , સુદર્શનચક્રેણ તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય તપોવિઘ્નકારિણાં રાક્ષસાનાં નાશનમ્ , સુદર્શનચક્રસંનિધાનાત્તીર્થસ્ય ચક્રતીર્થત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ, બ્રહ્મદેવાજ્ઞયા રાક્ષસત્રસ્તૈ-સ્સર્વદેવૈશ્ચક્રતીર્થસંનિધૌ માહેશ્વરયજ્ઞકરણમ્, તસ્મિન્યજ્ઞે પ્રાશિત્રપાત્રસ્પર્શમાત્રા-ચ્છિન્નપાણેઃ સવિતુર્દેવસ્યાષ્ટાવક્રમુનિવચનાચ્ચક્રતીર્થે સ્નાનમાત્રેણ હિરણ્મયપાણ્ય-વાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ચક્રતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ....... . ૪૨

૨૪ અથ શિવતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન કાલભૈરવવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર બ્રહ્મ-વિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરં શ્રૈષ્ઠયવિષયે વિવાદે સમુત્પન્ને પ્રણવેન શિવસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યે વર્ણિતેઽપિ દુરાગ્રહવશાદ્બ્રહ્મવિષ્ણુભ્યાં શિવશ્રૈષ્ઠ્યેઽનાદૃતે સતિ શિવેન તેજોમયસ્વસ્વરૂપ-પ્રકટનમ્, મહેશ્વરં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણા તં પ્રત્યપ્યનાદરપૂર્વકં ગર્વોક્તિસંભાષણમ્, અથ મહેશ્વરેણ બ્રહ્માણં પ્રતિ કાલભૈરવાખ્યપુરુષપ્રેષણમ્, બ્રહ્મણા સહ કાલભૈરવસ્ય યુદ્ધે કાલભૈરવેણ બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમશિરશ્છેદપૂર્વકં વધકરણમ્ , તતો ભગવતા મહેશ્વરેણ બ્રહ્મણઃ સંજીવનમ્, બ્રહ્મદેવેન ભગવતઃ શઙ્કરસ્ય સ્તુતિકરણમ્, શંકરેણ બ્રહ્મણેઽભયપ્રદાનમ્, અથ શિવાજ્ઞયા કાલભૈરવસ્ય બ્રહ્મહત્યાદોષવિશુદ્ધયે બ્રહ્મ-શિરઃ કરે સંધાર્ય વર્ષપર્યતં સમસ્તતીર્થયાત્રાકરણપૂર્વકં દક્ષિણાંભોધિસ્થગન્ધ-માદનવર્તિશિવતીર્થસ્નાનકરણાદ્બ્રહ્મહત્યાનિવૃત્તિઃ, તત્રૈવ કાલભૈરવેણ કપાલસ્થા-પનાત્તસ્ય શિવતીર્થસ્ય કપાલતીર્થત્વેનાભિધાનમ્, શિવતીર્થમાહાત્મ્યમ્... ૪૩

૨૫ અથ શઙ્ખતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, શઙ્ખમુનિના તપઃ કૃત્વા પ્રકલ્પિતત્વેન તસ્ય તીર્થસ્ય શંઙ્ખતીર્થત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ, તત્તીર્થમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન વત્સનાભાખ્યવિપ્રવૃત્તાન્તઃ, તત્ર તપઃ કર્તું નિશ્ચલતયા સ્થિતવતો વત્સનાભાખ્યદ્વિજસ્યોપરિ સઞ્જાતે વલ્મીકે વાસવેન તપોવિઘ્નાર્થ વૃષ્ટિનિપાતેનોપદ્રવે ક્રિયમાણે ભગવતા ધર્મદેવેન મહામહિષ-રૂપં ધૃત્વા વાલ્મીકોપરિ સ્થિત્વા સ્વપૃષ્ઠે વૃષ્ટિધારા ગૃહીત્વા મુનેઃ સંરક્ષણકરણમ્, અથ તપઃસમાધિતો નિવૃત્તેન વત્સનાભેન સ્વસમીપસ્થસ્ય મહિષરૂપેણ સ્વરક્ષિતુ- ર્ધર્મદેવસ્ય પૂજાઽકરણહેતોઃ પુનઃ સમાધૌ મનશ્ચાઞ્ચલ્યં નિશ્ચિત્ય સ્વસ્ય કૃતઘ્નતા-દોષનિવૃત્તયે પ્રાણત્યાગાર્થં મેરોર્ભૃગોઃ પતનાર્થં પ્રયત્નકરણમ્, તદા ધર્મદેવેન મહિષરૂપં પરિત્યજ્ય સ્વરૂપેણ પ્રાદુર્ભૂય વત્સનાભદ્વિજસ્ય મરણપ્રયત્નાન્નિવાર-ણપૂર્વકં કૃતઘ્નતાદોષ નિવૃત્તિપુરઃસરં ચિત્તશુદ્ધયે દક્ષિણોદધિતીરસ્થ શંખતીર્થે સ્નાનાર્થમુપદેશકરણમ્, ધર્મોપદેશેન વત્સનાભદ્વિજસ્ય શંખતીર્થે સ્નાનમાત્રેણ કૃતઘ્નતાદોષનિવૃત્ત્યનન્તરં ચિત્તશુદ્ધિપૂર્વકબ્રહ્મભૂયત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, શંખતીર્થ-માહાત્મ્યમ્............ .... ૪૪

૨૬ અથ ગઙ્ગાયમુનાગયાખ્યતીર્થત્રિતયમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન જાનશ્રુતિરાજવૃત્તાન્ત-વર્ણનમ્, તત્ર જન્મતઃ પઙ્ગોઃ સયુગ્વાપરપર્યાયસ્ય રૈક્વમહર્ષેર્દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધ-માદનપર્વતે બહુકાલં તપસ્તપતઃ પામરોગોત્પત્તિઃ, તેન યમુનાગઙ્ગાગયાખ્યતીર્થ- ત્રયસ્નાનચિકીર્ષયા મન્ત્રોચ્ચારણપૂર્વકધ્યાનેન તીર્થત્રયસ્યાહ્વાને કૃતમાત્રે યમુના-ગઙ્ગાગયાખ્યતીર્થત્રયસ્ય તત્સમીપ ઉપસ્થિતિઃ, તત્ર મહર્ષિવચનાત્તસ્ય તીર્થત્રયસ્ય સદા સંનિધાનમ્, તસ્મિન્નવસરે કદાચિત્સૌધવાતાયનસ્થસ્ય પૌત્રાયણસ્ય જાન-શ્રુતિમહીપતેઃ સમીપેઽનુગ્રહાર્થં નિશીથસમયે હૃંસરૂપેણ મહર્ષીણામાગમનમ્, તેષ્વૃષિષુ મધ્ય એકેન હંસરૂપિણા મહર્ષિણા જાનશ્રુતેર્બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રાપ્તયે પરોક્ષેણ રૈક્વમહર્ષિપ્રશંસાં કૃત્વા સર્વૈઃ સહ બ્રહ્મલોકં પ્રતિ ગમનમ્, અથ ગતેષુ તેષુ મહર્ષિષુ જાનશ્રુતેર્બ્રહ્મવિદ્યોપલબ્ધયે સયુગ્વનં રૈક્વમહર્ષિં પ્રતિ શરણગમનમ્ , તતઃ સયુગ્વનો રૈક્વમહર્ષેરાજ્ઞયા યમુનાગઙ્ગાગયાખ્યતીર્થત્રયે સ્નાનં વિધાય ચિત્તશુદ્ધેરનન્તરં જાનશ્રુતે રાજ્ઞો રૈક્વકૃતબ્રહ્મજ્ઞાનોપદેશેન બ્રહ્મભૂયત્વપ્રાપ્તિ વર્ણનમ્-.. ..... ૪૬

૨૭ અથ કોટિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન શ્રીરામચન્દ્રચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર શ્રીરામ-ચંદ્રેણ રાવણવધોદ્ભૂતબ્રહ્મહત્યાપનોદાય દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતે રામનાથા-ખ્યશિવલિંગં સંસ્થાપ્ય તત્સ્નાપનાર્થ જાહ્નવીં સ્મૃત્વા નિજધનુષ્કોટયા ધરણીં વિભિદ્ય રસાતલાદ્ગંગાઽઽનયનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તતસ્તસ્ય તીર્થસ્ય કોટિતીર્થત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ, કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્રીકૃષ્ણચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર વસુદેવસ્ય વિવાહાનંતરં રથેન વસુદેવસ્ય સ્વપુરં પ્રતિ પ્રસ્થિતસ્ય મધ્યેમાર્ગ તદ્રથસારથેઃ કંસ- સ્યાકાશવાણ્યા ભવિષ્યન્નિજહન્તુર્માતુર્દેવક્યાઃ સ્વસ્વસુર્હનનાયોદ્યતસ્ય વસુદેવેન સુતપ્રદાનપ્રતિજ્ઞયા સાન્ત્વનપૂર્વકં હનનાન્નિવર્તનમ્, અથ વસુદેવપત્ન્યાં દેવક્યાં સપ્તમગર્ભસ્યાનન્તસ્ય રોહિણ્યાં યોગમાયયા સંક્રામણાનંતરં ભગવતઃ શ્રીકૃષ્ણસ્ય જન્મ, વસુદેવેન ભગવત્સ્તુતિકરણમ્, ભગવદાજ્ઞયા વસુદેવેન શ્રીકૃષ્ણસ્ય ગોકુલે નયનમ્, યશોદાકન્યાયાશ્ચ મથુરાયામાનયનમ્, અથ કંસેન નિજમૃત્યુભીત્યા કન્યાયાઃ શિલાયાં પોથને ક્રિયમાણ આદિમાયાયાસ્તસ્યાસ્તદ્ધસ્તાન્નિઃસૃત્યા-કાશે ભવ્યદિવ્યરૂપેણ ગમનમ્, કંસં પ્રતિ તયા દેવ્યા મૃત્યુસ્તે યત્રકુત્રાપિ જાત ઇત્યુક્ત્વા નિર્ભર્ત્સ્યાનેકેષુ સ્થાનેષુ પૂજાપ્રાપ્તિઃ, ગોકુલસ્થયોઃ શ્રીકૃષ્ણરામ-યોર્બાલક્રીડાવર્ણનમ્, તતો મથુરાં પ્રતિ ગત્વા કંસં હત્વોગ્રસેનસ્ય રાજ્યાભિષેકંકરણમ્, અથ કદાચિદાત્માનં દ્રષ્ટું સમાગતાન્નારદાદીન્પ્રતિ શ્રીકૃષ્ણેન માતુલવધજનિતદોષનિવૃત્તયે પ્રાયશ્ચિત્તાર્થં પ્રશ્નકરણમ્, તતો નારદાદિવચના- દ્રામસેતાવાગત્ય કોટિતીર્થે સ્નાનમાત્રેણ શ્રીકૃષ્ણસ્ય માતુલવધજનિતદોષનિ-વૃત્તિઃ, કોટિતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ... ૪૮

૨૮ અથ સાધ્યામૃતતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન પુરૂરવસો રાજ્ઞો વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પુરૂરવસો રાજ્ઞ ઉર્વશ્યાઽપ્સરસા સહ સમાગમઃ, અથ કાલાન્તરે સમય-પ્રતિજ્ઞાભઙ્ગેન વિયોગેઽતિશોકાકુલસ્ય તસ્ય કુરુક્ષેત્રે મિલિતયોર્વશ્યા સમા- ગમાપુરઃસરપુત્રપ્રાપ્તિકથનપૂર્વકમાશ્વાસનમ્ , અથૈકવત્સરાનન્તરં નૃપસ્ય કુરુક્ષે-ત્રસ્થપદ્મતટાકે પુનરુર્વશ્યા સહ સમાગમઃ, ઉર્વશ્યા નૃપાય સ્વસ્યાં નૃપવીર્યતઃ સમુત્પન્નસ્યાયુર્નામકપુત્રસ્ય સમર્પણમ્, અથૈકરાત્રપ્રસંગેન તસ્યામુર્વશ્યાં પઞ્ચગર્ભ-વીર્યસ્થાપનમ્, તતસ્તત્સૂચનયા નિરન્તરમુર્વશીલોકપ્રાપ્તયે પુરૂરવસા ગન્ધર્વ પ્રાર્થનાકરણમ્ , તત્પ્રાર્થનયા સંતુષ્ટૈર્ગન્ધર્વૈસ્તસ્મૈ પુરૂરવસેઽગ્નિસ્થાલીં પ્રદાય યજ્ઞાર્થમુપદેશકરણમ્, ઉર્વશ્યપ્રાપ્તિવશાદસંતુષ્ટેન નૃપેણ મધ્યેવનમેવાગ્નિસ્થાલીં પ્રક્ષિપ્ય સ્વપુરં પ્રતિ ગમનમ્, અગ્નિસ્થાલીનિક્ષેપસ્થાને શમીગર્ભાશ્વત્થોત્પત્તિઃ, તતસ્તસ્યાશ્વત્થસ્ય ચતુર્વિશત્યાંગુલામરણિં કૃત્વા તત્ર નિર્મન્થનાદગ્નિત્રયં સમુત્પાદ્ય બહૂન્યજ્ઞાન્કૃત્વા ગન્ધર્વલોકમાસાદ્યોર્વશ્યા સહ પુરૂરવસો નૃપસ્ય રમણમ્, અથ કદાચિચ્છક્રસ્ય પુરતો નૃત્યત્સમારંભે પરસ્પરં વીક્ષ્ય હા-સ્યતત્પરયોરુર્વશીપુરૂરવસોસ્તુંબુરુણા દેવનાટ્યાચાર્યેણ વિયોગો વાં ભવિષ્યતીતિ શાપપ્રદાનમ્, અથ પુરૂરવસા શક્રં પ્રાર્થ્ય તદુક્તોપાયચિકીર્ષયા ભૂતલં સમેત્ય દક્ષિણોદધિસ્થગન્ધમાદનપર્વતવર્તિસાધ્યામૃતાખ્યતીર્થે સ્નાનમાત્રેણ શાપાન્મુક્ત્વા પુનરુર્વશીલોકં પ્રતિ ગત્વોર્વશ્યા સહ રમણવર્ણનમ્, સાધ્યામૃતતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ૫૦

૨૯ અથ સર્વતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ તત્પ્રસઙ્ગેન સુચરિતાખ્યવિપ્રચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર સુચરિતવિપ્રેણ જરાતુરતયાઽશક્તેન સર્વતીર્થસ્નાનકામનયા દક્ષિણાંભોધિસ્થ ગન્ધમા-દનપર્વતમાગત્ય શિવદીક્ષાં ગૃહીત્વા તપઃકરણમ્, તત્તપસા શઙ્કરસ્ય પ્રાદુર્ભાવે સતિ સુચરિતાખ્યવિપ્રેણ શ્રીશિવસ્તુતિકરણમ્, શ્રીશિવેન સુચરિતેહિતપૂરણાય સુચ-રિતસમીપે સર્વાણિ તીર્થાન્યાવાહ્યૈકત્ર સર્વતીર્થસમવાયકરણેન સર્વતીર્થાભિધૈ-કતીર્થ નિર્માય સુચરિતાય સ્નાનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્ , સુચરિતમુનિના શિવાગ્રે સર્વ-તીર્થેં સ્નાનકરણમ્, સર્વતીર્થે સ્નાનકરણાત્સુચરિતાખ્યવિપ્રસ્ય જરાનિર્મુક્તિપૂર્વક-તારુણ્યસૌન્દર્યાદિપ્રાપ્તિઃ, સર્વતીર્થાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યમ્....... ૫૨

૩૦ અથ ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ધનુષ્કોટિતીર્થસ્યાનેકવિધપાપવિનાશનસામ-ર્થ્યવર્ણનમ્ , ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્રીરામચન્દ્રેણ વિભીષણપ્રાર્થનયા લંકાયામન્યલોકાનામગમનાય નિજધનુષ્કોટ્યા રેખાકરણેન સ્વસેતુભેદકરણવ-ર્ણનમ્ , ધનુષ્કોટિતીર્થે સર્વદેવતાસાંનિધ્યવર્ણનમ્, માઘમાસાદિકાલેષુ ધનુ-ષ્કોટિતીર્થસ્નાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ.. .......... .... ૫૩

૩૧ અથ ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેનાશ્વત્થામ્નશ્ચરિત્રવર્ણનમ્, તત્રાશ્વત્થામ્ના પાણ્ડવ-શિબિરસ્થસર્વગ્રુપ્તશૂરવીરાણાં હનનાર્થં પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા રાત્રિસમયે કૃતવર્મકૃપાભ્યાં સહ શિબિરદ્વારમાસાદ્ય મહાદેવમારાધ્ય પ્રસન્નાત્તસ્માદ્વિજયખડ્ગં લબ્ધ્વા સ્વપિ-
તૃઘાતક ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિબિરં પ્રથમતઃ પ્રવિશ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પ્રથમતો હત્વા પશ્ચાત્સર્વશિબિર-સ્થદ્રૌપદીપુત્રાદિસર્વસૈન્યહનનમ્, શિબિરદ્વારતો બહિર્નિર્યાતાનાં સૈન્યાનાં કૃત-વર્મકૃપાચાર્યાભ્યાં હનનમ્. તતોઽશ્વત્થામાદીનાં શિબિરતો નિર્ગત્ય પૃથક્પૃથ-ગ્દેશાન્પ્રતિ પલાયનમ્, અથ નર્મદાતીરે મહર્ષિમધ્યે પ્રવિષ્ટસ્યાશ્વત્થામ્નો બ્રાહ્મણૈઃ પાતિત્ય ઉક્તે તતો લજ્જયા નિર્ગત્યાશ્વત્થામ્ના તીર્થયાત્રાકરણમ્, અથ બદરિકા-શ્રમસ્થિતં વ્યાસં પ્રતિ શરણગમનમ્, તતો વ્યાસોપદેશેનાશ્વત્થામ્ના સુપ્તમારણ-દોષશાન્તયે રામસેતું સમાસાદ્ય ધનુપ્કોટિતીર્થે સ્નાનકરણપૂર્વકં રામનાથશિવ-સેવાકરણમ્, તતઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્ય શિવસ્ય સ્તુતિકરણમ્, અથ પ્રસન્નેન મહાદેવે-નાશ્વત્થામ્ને વરપ્રદાનમ્, ધનુપ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યમ્... ... ૫૬

૩૨ અથ પુનર્ધનુષ્કોટિતીર્થ માહાત્મ્યવર્ણન પ્રસંગેન સોમવંશસમુદ્ભવ નન્દનામકનૃપતિપુત્રસ્ય ધર્મગુપ્તસ્ય ચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર નન્દનૃપે તપસ્યાર્થં વનં પ્રયાતે સતિ રાજ્યેઽભિ-ષિક્તસ્ય ધર્મગુપ્તસ્ય કદાચિન્મૃગયાર્થં વનં પ્રવિષ્ટસ્ય રાત્રૌ સિંહાદિશ્વાપદભીત્યા વૃક્ષાધિરોહણમ્, તત્રૈવ કેનચિત્સિંહેનાભિદ્રુતસ્ય કસ્યચિદૃક્ષસ્ય નિજપ્રાણપરિરિરક્ષિ-ષયા વૃક્ષસ્થરાજસમીપમાગમનમ્ , તતો મિથઃ સમ્ભાષણપૂર્વકં વિશ્વાસં સમુત્પાદ્ય રાત્રૌ યામદ્વયવિભાગેન ભૂપત્યૃક્ષાભ્યાં પર્યાયેણ નિદ્રાજાગૃતિવ્યવસ્થાકરણમ્, અથ પ્રથમં રાજનિ સુપ્તે સતિ સિંહેનર્ક્ષં પ્રતિ રાજાનં નીચૈર્નિક્ષિપેત્યુક્તેઽપિ તેનર્ક્ષેણ વિશ્વાસધર્મપરિપાલનાર્થં રાજાનમનિક્ષિપ્ય સિંહં પ્રતિ મિત્રદ્રોહપાતકપરિણામક-થનમ્, તતો નૃપે પ્રબુદ્ધે સતિ તસ્મિન્નૃક્ષે સુપ્તે સતિ સિંહેન ભૂપં પ્રત્યૃક્ષં નીચૈર્નિક્ષિ-પેત્યુક્તે રાજ્ઞર્ક્ષસ્ય નીચૈઃ પાતનમ્ , તસ્મિન્નવસરે સ્વનખાવલંબિતપાદપેન તેનર્ક્ષેણ પુનઃ પાદપમધિરુહ્ય સ્વસ્ય ધ્યાનકાષ્ઠાભિધમુનિત્વકથનપૂર્વકં કામત ઋક્ષરૂપધા-રિત્વમુક્ત્વા ભૂપતયે ત્વમુન્મત્તો ભવેતિ શાપં પ્રદાય સિહં પ્રતિ ગૌતમદત્તશાપ-વશાત્સિંહત્વપ્રાપ્તિરૂપપૂર્વવૃત્તાન્તકથનમ્ , ધ્યાનકાષ્ઠમુનિવચઃશ્રવણેન સિંહસ્ય તત્ક્ષણમેવ યક્ષરૂપસ્વરૂપાત્રાપ્તિપૂર્વકં વિમાનમારુહ્ય યક્ષલોકં પ્રતિ ગમનમ્, તતો નિજેચ્છયા ઋક્ષરૂપં ધૃતવતો ધ્યાનકાષ્ઠમુનેઃ સ્વેચ્છયા વનાંતરં પ્રતિ ગમનમ્, ધ્યાનકાષ્ઠમુનિશાપાદ્ધર્મગુપ્તસ્યોન્મત્તતાપ્રાપ્ત્યનન્તરં સ્વપુરં પ્રત્યાગમનમ્, તતસ્તં ધર્મગુપ્તમુન્મત્તં દૃષ્ટ્વા તસ્ય મન્ત્રિભિર્નર્મદાતીરનિવાસિનસ્તત્પિતુર્નન્દભૂપસ્ય સમીપં પ્રતિ તસ્ય ધર્મગુપ્તસ્ય નયનમ્, અથ તત્પિત્રા નન્દેન સ્વપુત્રસ્યોન્મત્તતાદોષશાન્તયે જૈમિનિમહર્ષેઃ પ્રાર્થનાકરણમ્, તતો જૈમિનિમહર્ષેરાજ્ઞયા નન્દમહીભૃતા ધર્મગુપ્તં પુત્રં ગૃહીત્વા રામસેતુસ્થધનુષ્કોટિતીર્થમભ્યેત્ય સ્નાનકરણમ્, ધનુષ્કોટિતીર્થે સ્નાનમાત્રેણ ધર્મગુપ્તસ્યોન્માદશાન્તિઃ, તતો નન્દસ્ય તપોઽર્થં પુનસ્તપોવનં પ્રતિ ગમનમ, ધર્મગુપ્તેન રામનાથસ્ય બહુવિત્તદાનપૂર્વકં સપર્યાં કૃત્વા મન્ત્રિભિઃ સહ સ્વપુરં પ્રત્યાગમનમ્ , ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ૫૮

૩૩ અથપુનર્ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન પરાવસુનામકબ્રાહ્મણ બ્રહ્મહત્યાવિમુક્તિ વૃત્તાન્ત વર્ણનમ્, તત્ર બૃહદ્દ્યુમ્નચક્રવર્તિનઃ સત્રે રૈભ્યમહર્ષિપુત્રયોરર્વાવસુપરાવસુનામ્નોરધ્વર કર્માર્થં ગતયોર્મધ્યે પરાવસોરધ્વરકર્મણસ્તૃતીયસવનાન્તે ગૃહકૃત્યનિરીક્ષણાર્થં સ્વાશ્રમં પ્રત્યાગમનમ , તદા મધ્યેમાર્ગં મૃગાજિનં પરિધાય રાત્રૌ ચરતઃ સ્વપિતુહિંસ્રમૃગશંકયા પરાવસુના હનનમ્, અથ પરાવસુના તદન્તિકમભ્યેત્ય સ્વપિતર- મેવ તં સ્વેન હતં નિરીક્ષ્ય મહાંતં શોકં કૃત્વા પિતુઃ પ્રેતકાર્યં સમાપ્ય નૃપતેઃ સત્રે સમેત્ય સ્વાનુજાયાર્વાવસવે પિતૃહનનાદિવૃત્તનિવેદનમ્, તતઃ પિતૃહત્યાદોષનિવૃત્તયે પ્રાયશ્ચિત્તકરણાર્થં કનિષ્ઠં ભ્રાતરમાજ્ઞાપ્ય પરાવસુના સ્વયં વૃહદ્દ્યુમ્નસ્ય રાજ્ઞઃ સત્રે યજ્ઞકર્મકરણમ્, અથાર્વાવસૌ દ્વાદશવર્ષપર્યન્તં વ્રહ્મહત્યાનિવૃત્તયે પ્રાયશ્ચિત્તપૂર્વકં વ્રતં કૃત્વા સત્રે સમાગતે સતિ તજ્જ્યેષ્ઠબન્ધુના પરાવસુના તસ્મિન્નિજકનિષ્ઠબન્ધાવર્વાવસાવેવ બ્રહ્મહત્યાદોષમારોપ્ય બૃહદ્દ્યુમ્નરાજદ્વારાઽ- ર્વાવસોઃ સત્રસદનાદ્બહિર્નિષ્કાસનમ્, તતો વાસ્તવિકતયા નિરપરાધિનાઽર્વાવસુના નિરુપાયવશાત્સત્રાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય વનં ગત્વા તપઃકરણમ્, તત્તપસ્તુષ્ટેભ્ય આદિત્યે- ન્દ્રાદિદેવેભ્યોઽર્વાવસુના નિજપિતૃસંજીવનરૂપવરયાચનં સ્વભ્રાતુશ્ચ પિતૃબ્રહ્મહત્યા- દોષશાન્તિરૂપવરયાચનં ચ, તતો દેવોક્તોપાયમાશ્રુત્યાર્વાવસુના કનિષ્ઠબન્ધુના પરાવસોર્જ્યેષ્ઠબન્ધોર્બ્રહ્મહત્યાદોષનિવૃત્તયે પરાવસું ગૃહીત્વા દક્ષિણોદધિસ્થ- ધનુષ્કોટિતીર્થે સ્નાનકરણમ્, તેન સ્નાનપ્રભાવેણ પરાવસોઃ પિતૃબ્રહ્મહત્યાદોષ- નિવૃત્તિઃ, તતઃ સ્વગૃહં પ્રત્યાગતયોસ્તયોરર્વાવસુપરાવસ્વોઃ પિતૂ રૈભ્યમુનેઃ સઞ્જીવ્યોત્થાનમ્, બ્રહ્મહત્યાદિસમસ્તદોષવિનાશક ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યમ્... ૫૯

૩૪ અથ પુનર્ધનુષ્કોટિમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન સૃગાલવાનરસંવાદવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પૂર્વ જાતિસ્મરયોઃ કયોશ્ચિત્સૃગાલવાનરયોઃ પરસ્પરં સંવાદેઽન્યોન્યં નિજપૂર્વજન્મ- કર્મવૃત્તાન્તકથનમ્ , એવં પરસ્પરં ભાષમાણયોઃ સૃગાલવાનરયોઃ સમીપે સિન્ધુદ્વીપાખ્યમુનેરાગમનમ્ , અથ તાભ્યાં સૃગાલવાનરાભ્યાં નિજમુ- ક્ત્યુપાયં પૃષ્ટેન સિન્ધુદ્વીપમહર્ષિણા ધનુષ્કોટિતીર્થસ્નાનોપદેશપૂર્વકં કિરાતી- સંસર્ગિસુરાપાયિસુમતિનામક બ્રાહ્મણસમુદ્ધારવૃત્તાન્તકથનમ્, તત્ર મહારાષ્ટ્રસ્થયજ્ઞ- દેવદ્વિજપુત્રસ્ય સુમત્યાખ્યસ્ય કિરાતીસંગલોલુપતયા ધનં સંપાદયિતું ચૌર્યાય પ્રવૃત્તસ્ય હસ્તેન કસ્યચિદ્બ્રાહ્મણસ્ય હત્યયા બ્રહ્મહત્યાપ્રાપ્તિઃ, અથ તયા ઘોરયા બ્રહ્મહત્યયોપદ્રુતસ્ય સર્વાં ભૂમિં ભ્રાન્ત્વા સ્વગ્રામમાગત્ય પિતુઃ સમીપે શરણા-ગમનમ્, બ્રહ્મહત્યયા તત્પિતુસ્તસ્ય રક્ષણે નિષેધકરણમ્ , તત્પિત્રાદીનાં પુરતશ્ચ તયા બ્રહ્મહત્યયા સુમતેસ્તાડને કૃતે તત્પિત્રાદીનાં સર્વેષાં દુઃખેન રોદનમ્, અથ તસ્મિન્નેવાવસરે તત્ર સમાગતસ્ય દુર્વાસોમહર્ષેસ્તત્પિત્રા યજ્ઞદેવેન સ્વપુત્રસ્ય દોષ-નિવૃત્તયે પ્રાર્થનાકરણમ્, તતો દુર્વાસસા તસ્મૈ બ્રહ્મહત્યાદોષનિવૃત્તયે શ્રીરામ-ધનુષ્કોટિતીર્થે સ્નાનાર્થમુપદેશકરણમ્, ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન દુર્વિની- તાખ્યવિપ્રસ્ય ગુરુસ્ત્રીગમનપાપનિવૃત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્........ ૬૧

૩૫ અથ યજ્ઞદેવસ્ય દુર્વાસસં પ્રતિ દુર્વિનીતવિપ્રચરિત્રજિજ્ઞાસયા પ્રશ્ને સતિ દુર્વાસસા યજ્ઞદેવાય દુર્વિનીતાખ્યદ્વિજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પાણ્ડ્યદેશસ્થેધ્મવાહાભિધબ્રાહ્મ-ણપુત્રસ્ય દુર્વિનીતસ્ય પિતુર્મરણોત્તરં પિતુરૌર્ધ્વદૈહિકં કર્મ કૃત્વા વિધવયા નિજ- માત્રા સહ સ્વદેશે દુર્ભિક્ષવશાદ્ગોકર્ણં સમાગત્ય નિવાસકરણમ્ , તત્ર બહુકાલં નિવસતા તેન મૂઢબુદ્ધિના દુર્વિનીતેન પૂર્વદુષ્કર્મપરિપાકાદકસ્માદનઙ્ગશરપીડિતે-ન મામેતિવાદિનીં વિધવાં નિજાંબાં બલાદાકૃષ્ય મૈથુનકરણમ્ , અથ રેતઃસેકાદનન્તરં દુર્વિનીતસ્ય ભૃશપશ્ચાત્તાપં કૃત્વા નિજદેહવિશુદ્ધયે પ્રાયશ્ચિત્તાર્થં મહ-ર્ષોન્પ્રતિ પ્રાર્થનમ્, સર્વૈર્મહર્ષિભિર્મહાપાતકિનસ્તસ્ય નિર્ભર્ત્સનપૂર્વકં નિઃસારણે કૃતે સત્યપિ પરમદયાલુના વ્યાસમહર્ષિણા તં પ્રતિ ગુર્વઙ્ગન્નાગમનદોષનિવૃત્તયે ધનુષ્કોટિસ્નાનાર્થમુપદેશકરણમ્ , વ્યાસાદુપદેશં શ્રુત્વા દુર્વિનીતેન નિજમાત્રા સહ ધનુષ્કોટિતીર્થે સંકલ્પપૂર્વકં સ્નાત્વા માસોપવાસાન્તે પારણાં કૃત્વા પુનર્વ્યાસાં-તિકમાગત્યાનન્તરકર્તવ્યોપદેશાર્થં પ્રાર્થનાકરણમ્, તતો વ્યાસેન દુર્વિનીતાય સર્વ- સજ્જનકર્તવ્યસદુપદેશકરણમ્, તતો દુર્વિનીતસ્ય વ્યાસોક્તનિયમાચરણપૂવર્કં દાર-સંગ્રહં કૃત્વા ગાર્હસ્થ્યધર્માચરણપૂવર્કં ધર્માચરણેનાન્તે મુક્તિવર્ણનમ્, ઇત્થં દુર્વાસસા પ્રોક્તં ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા યજ્ઞદેવેન બ્રાહ્મણેન બ્રહ્મહત્યોપદ્રુતં નિજપુત્રં ગ્રહીત્વા ધનુષ્કોટિતીર્થં ગત્વા સ્નાનકરણમ્, તત્પ્રભાવેણ તત્રાકાશ-વાણ્યા યજ્ઞદેવદ્વિજપુત્રસ્ય સુમત્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મહત્યાદિસકલપાતકનિવૃત્તિઃ, ઇત્થં સિન્ધુદ્વીપોક્તં ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા સૃગાલવાનરાભ્યાં ધનુષ્કોટિતીર્થં ગત્વા સ્નાનકરણમ્, તત્પ્રભાવેણ સૃગાલવાનરયોર્મોક્ષાવાપ્તિવર્ણનમ્, ધનુષ્કોટિ- માહાત્મ્યમ્..................... ૬૩

૩૬ અથ પુનર્ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યપ્રસંગેન દુરાચારાભિધવિપ્રવૃત્તાંતવર્ણનમ્ , તત્ર ગૌત-મીતીરસ્થસ્ય દુરાચારાખ્યસ્ય દ્વિજસ્ય મહાપાતકિભિર્જનૈઃ સહ સંસર્ગેણ નિઃશેષ-બ્રાહ્મણ્યવિનાશે વેતાલેન ગૃહીત્વા ગૌતમીપ્રદેશાદ્ધનુષ્કોટિતીર્થે નીત્વા ધનુષ્કોટિ- તીર્થજલે નિમજ્જનમ્, તત્તીર્થસ્નાનમાત્રાદ્વેતાલગ્રહાન્મુક્તસ્ય દુરાચારમ્ય શ્રીદત્તા-ત્રેયં પ્રતિ ગત્વા નિજવૃત્તાન્તજિજ્ઞાસયા પ્રાર્થનાયાં કૃતાયાં દત્તાત્રેયેણ તસ્મૈ વેતાલગ્રહગ્રહણાદિવેતાલમુક્તિપર્યન્તવૃત્તકથનપૂર્વકં ધનુષ્કોટિતીર્થમાહાત્મ્યકથ- નમ, તત્પ્રસંગેન વેતાલસ્ય પૂર્વજન્મનિ બ્રાહ્મણસ્ય ભાદ્રપદકૃષ્ણપક્ષે પિતૃશ્રાદ્ધા-કરણાદ્વેતાલત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન મહાલયપક્ષસ્થપ્રતિતિથિશ્રાદ્ધફલવર્ણનમ્, મહાલયશ્રાદ્ધકરણપ્રભાવાદ્ધરિશ્ચન્દ્રાદીનાં રાજર્ષીણામત્ર્યાદિબ્રહ્મર્ષીણાં ચ સર્વ- દુઃખનિસ્તારપૂર્વકસર્વાણિમાદિસિદ્ધિફલાવાપ્તિવર્ણનમ્ , શ્રીદત્તાત્રેયાદ્ધનુષ્કોટિ-તીર્થમાહાત્મ્યં મહાલયપક્ષીયાદિશ્રાદ્ધમાહાત્મ્યફલાનિ ચ શ્રુત્વા ત્યક્તદુરાચારસ્ય દુરાચારાખ્યવિપ્રસ્ય દત્તાત્રેયોક્તમાર્ગેણ સ્વગૃહં પ્રત્યાગત્ય સ્વધર્માચરણેન દેહાંતે મોક્ષવર્ણનમ્ , સર્વપાપનિવૃત્તિકરધનુષ્કોટિતીર્થપ્રશંસા...... .... ૬૪

૩૭ અથ ફુલ્લગ્રામસ્થક્ષીરકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન મુદ્ગલબ્રાહ્મણચરિત્રવર્ણનમ્ , તત્ર મુદ્ગલેન યજ્ઞે ક્રિયમાણે તત્ર યજ્ઞે પ્રાદુર્ભૂતસ્ય મહાવિષ્ણોર્મુદ્ગલેન સ્તુત્યા પ્રસાદનમ્, અથ મુદ્ગલમુનિમનોષિતપૂરણાય ભગવતા વિષ્ણુના વિશ્વકર્મદ્વારા મુદ્ગલાશ્રમે વિસ્તીર્ણં કુણ્ડં ખાનયિત્વા સુરભીં પ્રતિ પયઃપૂરણાયાજ્ઞાપ્ય સુરભ્યા ઽખણ્ડપયસા પૂરિતે તસ્મિન્કુણ્ડે ભગવતા મુદ્ગલાય સાયંપ્રાતર્હોમાર્થં તત્કુણ્ડં દત્ત્વા તસ્ય ક્ષીરસર ઇતિ નામ કૃત્વા મુદ્ગલાય વરં પ્રદાયાન્તર્ધાનકરણમ્, મુદ્ગલસ્ય મહર્ષેર્ભગવત્પ્રીતયે હોમાદિસ્વધર્માચરણપૂર્વકં દેહાન્તે મોક્ષપ્રાપ્તિઃ, ક્ષીર-કુણ્ડમાહાત્મ્યપ્રસંગેન સ્વસપત્ન્યાશ્છલકારિણ્યાઃ કદ્ર્વાખ્યાયાઃ કશ્યપપત્ન્યા-શ્છલજન્યપાતકનિવૃત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ક્ષીરકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ... ૬૮

૩૮ વિનતાકદ્ર્વોર્ભગિન્યોરપિ સપત્ન્યોઃ કદાચિત્સૂર્યાશ્વપુચ્છવર્ણકથનપણેન દાસીભાવે નિશ્ચિતે વિનતયા સૂર્યાશ્વપુચ્છે યથાર્થતયા શ્વેતવર્ણે પ્રોક્તે સત્યપિ કદ્ર્વા છલેન નિજ-પુત્રાણાં નાગાનાં સૂર્યાશ્વપુચ્છસ્ય નિજગાત્રવેષ્ટનેનાચ્છાદ્ય નીલત્વવિધાનાયાજ્ઞા- કરણમ્, નાગૈસ્તદ્વચસ્યનંગીકૃતે કદ્ર્વા નાગેભ્યઃ શાપપ્રદાનમ્, અથ કર્કોટકા-ખ્યનાગેન માત્રર્થે સૂર્યાશ્વપુચ્છસ્ય સ્વભોગેનાચ્છાદ્ય નીલીકરણમ્, અથ કદ્રૂવિ-નતાભ્યાં સહ મિલિત્વા કૃષ્ણપુચ્છસૂર્યહયદર્શનમ્ , કૃપ્ણપુચ્છં તં સૂર્યહયં દૃષ્ટ્વા છલેન નિર્જિતયાઽત એવ દુઃખિતયા વિનતયા કદ્ર્વાશ્ચેટીત્વં સ્વીકૃત્ય સ્વસુતેન ગરુડેન સહ કદ્ર્વાસ્તત્પુત્રાણાં નાગાનાં ચ વહનમ્, અથ ગરુડેન માતૃતશ્ચેટીત્વકા-રણં વિજ્ઞાય તસ્યાઃ કદ્ર્વાઃ સકાશાત્સ્વમાતુર્દાસ્યવિમુક્તયે સુધાહરણાર્થ ગમના-ય માતુઃ સમીપે ભક્ષ્યપ્રાર્થનમ્, માત્રા ગરુડાય સમુદ્રમધ્યસ્થિતશબરભક્ષણા-ર્થમાજ્ઞાકરણમ્, ગરુડેન શબરાન્ભક્ષયિત્વા તન્મધ્ય આગતસ્ય વિપ્રસ્ય તદ્ભાર્ય-યા કિરાત્યા સહ મુખાન્નિરુદ્ગિરણમ્, અથ શબરાન્ભક્ષયિત્વાપ્યતૃપ્તેન ગરુડેન નિજપિતુઃ કશ્યપસ્ય સમીપમેત્ય તં પ્રતિ ક્ષુદ્બાધાનિવૃત્તયે ભક્ષ્યપ્રાર્થનમ્, કશ્ય-પેન વિભાવસુસુપ્રતીકયોર્ભ્રાત્રોઃ પરસ્પરં શાપતો ગજકચ્છપત્વં પ્રાપ્તયોર્ભક્ષણાર્થં ગરુડં પ્રત્યાજ્ઞાકરણમ્ , તતો ગરુડેન નિજનખાભ્યાં તૌ ગજકચ્છપૌ ગૃહીત્વા તદ્ભક્ષણાર્થમવસ્થિતયે વિલંબાખ્યતીર્થતીરસ્થરોહિણાખ્યતરુશાખાધિરોહણમ્, ત- સ્મિન્નારૂઢમાત્રે તચ્છાખાભઙ્ગે તચ્છાખાયામવલંબમાનાનાં વાલખિલ્યમહર્ષીણાં પતનભીત્યા ગરુડેન તચ્છાખાયા ઉચ્ચૈરુત્તોલ્ય મધ્યે સાન્તરાલે કસ્મિંશ્ચિન્નિર્જન-પ્રદેશે નિધાનપૂર્વકં ગજકચ્છપભક્ષણમ્, અથ ગરુડે સુધામાહર્તું સ્વર્ગલોકં પ્રતિ પ્રસ્થાતુકામે સતિ સ્વર્ગલોકેઽનિષ્ટોત્પાતાન્દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિં પ્રતીન્દ્રેણોત્પાત-કારણપ્રશ્નકરણમ્ , બૃહસ્પતિનેન્દ્રાય વાલખિલ્યદત્તશાપોદયકાલકથનમ્ , તતો ગરુડેન સ્વર્ગં પ્રત્યાગમનમ્ , ગરુડસ્ય દેવૈઃ સહ યુદ્ધવર્ણનમ્, તસ્મિન્યુદ્ધે વરદાન-ચ્છલેન વિષ્ણુના ગરુડસ્ય નિજવાહનત્વેન પ્રાર્થનમ્, અથતસ્મૈ શક્રેણ વરપ્રદાનમ્, ગરુડેન સુધામાનીય નાગાનાં સંનિધૌ કુશેષુ સ્થાપયિત્વા સ્વસ્ય માતુર્દાસ્યાન્મોક્ષ-ણમ્ , અથ સ્નાનં કૃત્વા સમાગચ્છત્સુ નાગેષુ શક્રેણ સુધાકલશસ્ય હરણમ્, સ્નાત્વા સમાગતૈર્નાગૈઃ સુધાશંકયા કુશેષુ લિહ્યમાનેષુ નાગાનાં જિહ્વાપાટનેન દ્વિજિહ્વ ત્વપ્રાપ્તિઃ, અથ નિજમાતરમુદ્દિશ્ય ચ્છલકારિણ્યૈ કદ્ર્વૈ ગરુડેન ભર્તૃપરિચર્યાનર્હ-તારૂપશાપપ્રદાનમ્ , અથ તદ્ભર્ત્રા કશ્યપેન કદ્ર્વા નિર્ભર્ત્સનમ્ , અથ સાધ્વ્યાઃ સચ્છી-લાયા વિનતાયાઃ પ્રાર્થનયા કશ્યપેન કદ્ર્વૈ ચ્છલદોષશાન્તયે દક્ષિણોદધિતીરસ્થ-ફુલ્લગ્રામવર્તિક્ષીરસરસિ સ્નાનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, ક્ષીરકુંડે સ્નાનેન કદ્ર્વાશ્છલજન્ય-દોષશાન્તિઃ, ક્ષીરસરોમાહાત્મ્યમ્.... ........ ૭૦

૩૯ અથ કપિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ , તત્ર રાવણાદિરાક્ષસહનનાનંતરં સર્વકપિભિ-સ્તીર્થં નિર્માય સ્નાનકરણમ્, કપિતીર્થસ્ય શ્રીરામચન્દ્રેણ વરપ્રદાનમ્, કપિતીર્થ-માહાત્મ્યપ્રસંગેન વિશ્વામિત્રચરિત્રવર્ણનમ્ , તત્ર બ્રાહ્મણ્યપ્રાપ્તયે તપઃ કુર્વતો વિશ્વા-મિત્રસ્ય તપોવિઘ્નાર્થ સમાગતાયા રંભાયા વિશ્વામિત્રશાપાચ્છિલાત્વપ્રાપ્તિઃ, શ્વેતમુનિના નિજોપદ્રવાર્થમાગતાયા રાક્ષસ્યા ઉપરિ તદ્વિદ્રાવણાય શિલાયાઃ પ્રક્ષેપણમ્, તસ્યાઃ શિલાયાસ્તાં રાક્ષસીં પ્રહૃત્ય હત્વા કપિતીર્થે પતિતાયાસ્તત્તીર્થ-પ્રભાવેણ પુના રમ્ભાત્વપ્રાપ્તિઃ, તસ્યા રાક્ષસ્યા અપિ શાપમુક્તિપૂર્વકં ઘૃતાચ્યપ્સર-સ્ત્વપ્રાપ્તિઃ, કીપતીર્થંમાહાત્મ્યમ્......... ... ૭૩

૪૦ અથ ગાયત્રીસરસ્વતીતીર્ધદ્વયમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ , તત્પ્રસંગેન નિજદુહિતરં પ્રતિ કામુ-કસ્ય બ્રહ્મણઃ શિવેન હનનમ્, ગાયત્રીસરસ્વતીપ્રાર્થનયા શિવેન બ્રહ્મણઃ સંજીવ-નમ , બ્રહ્મણા શિવસ્તુતિકરણમ્, શિવાજ્ઞયા ગાયત્રીસરસ્વત્યોર્ગન્ધમાદને કુણ્ડ-દ્વયનિર્માણપૂર્વકં સંનિધાનમ્, ગાયત્રીસરસ્વતીકુણ્ડદ્વયમાહાત્મ્યમ્ . . ૭૪

૪૧ અથ ગાયત્રીસરસ્વતીકુણ્ડમાહાત્મ્યપ્રસંગેન કાશ્યપાખ્યવિપ્રવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર શમીકમુનિપુત્રશપ્તસ્ય પરીક્ષિદ્ભૂપસ્ય ભવિષ્યત્સર્પદંશજન્યમૃત્યુનિવારણાર્થં ગચ્છતો વિષાપહરવિદ્યાનિપુણસ્ય કાશ્યપબ્રાહ્મણસ્ય મધ્યેમાર્ગમેવ તક્ષકાદ્ધનમાદાય પરાવૃત્તૌ રાજજીવિતસ્યારક્ષણાત્સકલજનનિન્દ્યતાપ્રાપ્તિઃ, તતઃ શાકલ્યમુનેર્નિજ-લોકનિન્દ્યતાકારણં જ્ઞાત્વા તદ્દોષપરિહારાર્થં શાકલ્યોપદેશેન દક્ષિણોદધિતીરસ્થ-ગાયત્રીસરસ્વતીકુણ્ડદ્વયં ગત્વા સ્નાનકરણમ્, તદાનીં પ્રાદુર્ભૂતયોર્ગાયત્રીસર-સ્વત્યોઃ કાશ્યપેન સ્તુતિકરણામ્ , તસ્મૈ તાભ્યાં વરપ્રદાનમ્ , તત્પ્રસાદેન કાશ્યપ-બ્રાહ્મણસ્ય મુક્તકિલ્બિષત્વવર્ણનમ્, ગાયત્રીસરસ્વતીકુણ્ડદ્વયમાહાત્મ્યમ્ .. ૭૫

૪૨ અથર્ણમોચનતીર્થ પંચપાણ્ડવતીર્થ દેવતીર્થ સુગ્રીવતીર્થ નલતીર્થ ગવાક્ષતીર્થાઙ્ગદતીર્થ ગજગવ-યશરભકુમુદહરપનસનિર્મિતતીર્થ વિભીષણતીર્થ વિભીષણસચિવવિનિર્મિત તીર્થચતુષ્ટય-માહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વકં ગન્ધમાદનસ્થ સરયૂનદી રામનાથ મહાદેવાદિ માહાત્મ્યવર્ણનમ્. ૭૮

૪૩ અથ શ્રીરામચન્દ્રસ્થાપિતરામનાથલિઙ્ગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર શ્રીરામેશ્વરમહાલિંગ-દર્શનાદિભક્તિપૂર્વકપૂજનાદિસવિસ્તરપ્રશંસામાહાત્મ્યવર્ણનમ્- .... ૭૯

૪૪ શ્રીરામેશ્વરલિઙ્ગમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્રીરામચન્દ્રચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર શ્રીરામચન્દ્રેણ સાગરે સેતું બદ્ધ્વા લંકાયાં યુદ્ધે રાવણં હત્વા સીતાં સંશોધ્ય દક્ષિણોદધિતીરે ગન્ધમાદન-પર્વતેઽવસ્થાનમ્, અથાગસ્ત્યાદિમુનિભિરાગત્ય શ્રીરામસ્ય સ્તુતિકરણમ્, અથ શ્રીરામેણ રાવણહનનજન્યબ્રહ્મહત્યાદોષાપનુત્તયે મુનીનામુપદેશેન શ્રીમહેશ્વરસ્ય લિઙ્ગં સ્થાપયિતું મુનિભિઃ સુમુહૂર્તં નિશ્ચિત્ય કૈલાસાચ્છિવલિઙ્ગમાનેતું હનુમન્તં પ્રત્યાજ્ઞાકરણમ્, કૈલાસં પ્રતિ શિવલિઙ્ગમાનેતું ગતસ્ય હનુમતો લિઙ્ગમાદાયા-ગમને વિલંબં દૃષ્ટ્વા મુનીનાં સંમત્યા સુમુહૂર્તાતિક્રમભીત્યા શ્રીરામેણ જાનકી-કૃતબાલુકામયશિવલિઙ્ગસ્ય સ્થાપનપૂર્વકં પૂજાકરણમ્ , તતો લિઙ્ગસ્થિતેન શ્રીસાં-બસદાશિવેન લિઙ્ગમધ્યાત્પ્રાદુર્ભૂય શ્રીરામચન્દ્રાય વરપ્રદાનમ્, રામચન્દ્રેણ શ્રીરામેશ્વરાગ્રતો નદિકેશ્વરં સંસ્થાપ્યેશ્વરસ્યાભિષેકાર્થં નિજધનુષ્કોટ્યા કોટિ- તીર્થાખ્યકૂપનિર્માણમ્, લિઙ્ગપ્રતિષ્ઠાકરણમ્. ૮૨

૪૫ શ્રીરામેણ સુમુહૂર્તે સૈકતશ્રીશિવલિઙ્ગપ્રતિષ્ઠાકરણાનન્તરં હનુમતા કૈલાસપર્વતાચ્છિ-વલિઙ્ગાનયનમ્ , રામેણ સ્વાગમનાત્પૂર્વમેવ સ્થાપિતં શિવલિઙ્ગં દૃષ્ટ્વા મારુતેઃ ક્રોધપૂર્વકશોકાકુલત્વદશાવર્ણનમ્, શ્રીરઘુનાથેન મારુતિસાન્ત્વનમ્, તતો રામા-જ્ઞયા હનુમતા હનુમદીશ્વરસ્થાપનમ્ , એવં તત્ર રામેશ્વરાદ્યેકાદશશિવલિઙ્ગવર્ણ-
નમ્, અથ હનુમતા રામસ્થાપિતસીતાવિનિર્મિતસૈકતલિઙ્ગોત્પાટનાય સાહસેન પ્રયત્ને કૃતેઽપિ પ્રયત્નનૈષ્ફલ્યતો મારુતેર્મૂર્છાપ્રાપ્તિપૂર્વકં પતનમ્, અથ શ્રીસીતારામ-ચન્દ્રાભ્યાં મારુતેઃ સ્વાસ્થ્યાય પ્રયત્નકરણમ્....... ૮૪

૪૬ શ્રીરામચન્દ્રેણ મૂર્છાપન્નસ્ય મારુતેઃ કૃતે શોકકરણમ્ , અથ મારુતેર્મૂર્છાનિવૃત્ત્યનન્તરં મારુતિના શ્રીરામજાનક્યોઃ સ્તુતિકરણમ્, શ્રીરામચન્દ્રેણ મારુતયે શિવભક્ત્યુ-પદેશં કૃત્વા મારુતિપતનસ્થાનસમુત્પન્ન ગઙ્ગાયમુનાસરસ્વતીનદીત્રયરૂપ હનુમત્કુણ્ડ-રૂપતીર્થસ્નાનાયાજ્ઞાકરણમ્, રામનાથસમીપે હનુમતા સ્વાનીતલિઙ્ગસ્થાપનમ્ ૮૬

૪૭ અથ શ્રરિઆમચન્દ્રસ્ય બ્રહ્મહત્યોત્પત્તિહેતુવર્ણનપ્રસંગેન રાવણાદીનાં કૈકસ્યાં સુમાલિ-રાક્ષસકન્યાયાં વિશ્રવસો મુનેઃ સકાશાદુત્પત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ , એવં રાવણકુમ્ભ-કર્ણયોર્બ્રાહ્મણત્વેન રામચન્દ્રસ્ય તદ્ધનનાદ્બ્રહ્મહત્યાપ્રાપ્તૌ તન્નિવૃત્તયે રામચન્દ્રેણ સેતુબન્ધે રામેશ્વરલિઙ્ગસ્થાપનમ્, બ્રહ્મહત્યાવિમોચનાખ્યતીર્થં નિર્માય તત્સમીપવ-ર્તિનિ બિલે બ્રહ્મહત્યાં પ્રાપય્ય તદ્બિલસ્યોપરિ ભૈરવસ્થાપનમ્, રામનાથમહાલિંગસ્ય દક્ષિણભાગે ગિરિજાયાઃ સ્થિતિઃ, આસમંતાત્પરિવારદિગ્દેવતાનાં ચ સ્થાપનમ્, રામેશ્વરલિઙ્ગપૂજાસેવાર્થ રામચંદ્રેણ બ્રાહ્મણાનામગ્રહારાદિવૃત્તિપ્રદાનમ્. ૮૮

૪૮ અથ રામનાથમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન પાણ્ડ્યદેશાધિપશંકરરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ કદાચિ- ન્મૃગયાર્થં વને વિચરતા શંકરભૂપેન વ્યાઘ્રચર્માવૃતસ્ય કસ્યચિચ્છાકલ્યમુનેસ્તથા-વિધાયા એવ વ્યાઘ્રચર્માવૃતાયાસ્તત્પત્ન્યાશ્ચ વ્યાઘ્રશંકયા હનનમ્ સ્વપિતરૌ હતૌ દૃષ્ટ્વા તયોર્બાલકસ્ય રોદનમ્, તદ્રોદનં શ્રુત્વા શંકરનૃપસ્ય તત્સમીપં પ્રત્યાગમનમ્, તત્રત્યૈર્મુનિભિર્બાલકસમીપં પ્રત્યેત્ય ધનુર્ધરં રાજાનં મૃતૌ પિતરૌ રુદન્તં બાલકં ચ નિરીક્ષ્ય બાલકસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનોપદેશેન સાન્ત્વનકરણપૂર્વકં માતાપિત્રોરૌર્ધ્વદૈ-હિકાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, મુનીનામાજ્ઞયા તેન મુનિપુત્રેણ પિત્રોરૌર્ધ્વદૈહિકં કૃત્વા હાલાસ્યતીર્થે રામેશ્વરસ્થલે પિત્રોરસ્થિનિધાનપૂર્વકં શ્રાદ્ધાદિવિધિકરણમ્, તત્પ્રભા-વેન તત્પિત્રોર્મુક્તિવર્ણનમ્, અથ બ્રાહ્મણૈઃ શંકરભૂપસ્ય ધિક્કારપૂર્વકં બ્રહ્મહત્યાપનો-દાય વહ્નિપ્રવેશાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, તતો બ્રાહ્મણાજ્ઞયા શંકરભૂપેન સ્વમંત્રિણો નિજરાજ્યે સ્વપુત્રસ્યાભિષેકાર્થમાજ્ઞાપ્યાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય તસ્મિન્પતિતું પ્રયત્ને કૃતે સત્યાકાશ-વાણ્યા શંકરભૂપસ્ય વહ્નિપતનતો નિવારણપૂર્વકં સ્ત્રીહત્યાબ્રહ્મહત્યાદોષનિવૃત્તયે રામનાથદર્શનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, તતો બ્રાહ્મણાનામપિ તથૈવાનુમોદને સતિ શંકર-ભૂપેનૈકવર્ષપર્યન્તં શ્રીરામેશ્વરલિઙ્ગસેવનમ્ , તત્સ્તુતિપ્રભાવેણ શઙ્કરભૂપસ્ય મુખતો વિનિર્ગતાયાઃ સ્ત્રીહત્યાસમન્વિતબ્રહ્મહત્યાયા ભૈરવેણ શિવાજ્ઞયા હનનમ્, અથ પવિત્રસ્ય શંકરસ્ય શ્રીરામનાથેન ભગવતાઽઽવિર્ભૂય વરપ્રદાનમ્, શ્રીરામનાથપ્રસા-દાચ્છંકરભૂપસ્ય શિવસાયુજ્યપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ .. .......... ૮૯

૪૯ અથ શ્રીરામચન્દ્રલક્ષ્મણસીતાહનુમદાદિસમસ્તવાનરસમસ્તમુનિસમસ્તદેવાદિભિઃ શ્રીરામેશ્વરભગવતઃ સ્તુતિકરણમ્, તતઃ પ્રસન્નેન શ્રીરામેશ્વરેણ શ્રીરામચન્દ્રાદિભ્યો વરપ્રદાનવર્ણનમ. . ૯૨

૫૦ અથ સેતુમાધવવૈભવવર્ણનમ્, તત્પ્રસઙ્ગેન પુણ્યનિધિનામકરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર કદાચિન્મધુરાપુરીનરેશસ્ય પુણ્યનિધે રામધનુષ્કોટૌ સ્નાત્વા તુલાપુરુષાદિ-દાનાનિ દત્ત્વા સ્વપુરીં પ્રતિ પ્રસ્થાતુકામસ્ય કન્યારૂપધારિણ્યા લક્ષ્મ્યા દર્શનમ્, તયા કન્યયા પુણ્યનિધિભૂપતિં પ્રત્યહં તે કન્યા ભૂત્વા તવ ગૃહે નિવત્સ્યામીતિ સ્વાભિપ્રાયકથનમ્, તતઃ પુણ્યનિધિના તસ્યાઃ કન્યારૂપધારિણ્યા લક્ષ્મ્યાઃ સ્વગૃહં પ્રત્યાનીય વિન્ધ્યાવલ્યાખ્યાયાઃ સ્વભાર્યાયાઃ સમીપે પ્રદાનં પુત્રવત્પો-ષણપૂર્વકં વર્ધનં ચ, અથ તસ્યા લક્ષ્મ્યા અન્વેષણાર્થં વિપ્રવેષધારિણા વિષ્ણુના તત્રાગમનં તત્રોદ્યાને પુષ્પાણિ વિચિન્વન્ત્યાઃ કન્યારૂપધારિણ્યા લક્ષ્મ્યા હઠા-ત્કરગ્રહણં ચ, તતઃ કન્યારોદનં શ્રુત્વા પુણ્યનિધિના નિજદૂતદ્વારા તસ્ય વિપ્રરૂપ-ધારિણો વિષ્ણોઃ શ્રીરામનાથમન્દિરં નીત્વા નિગડૈર્બન્ધનમ્, અથ રાત્રૌ સ્વપ્ને પુણ્ય-નિધિના તસ્ય વિપ્રસ્ય ભગવદ્વિષ્ણુરૂપેણ નિજકન્યાયાશ્ચ લક્ષ્મીરૂપેણ દર્શનમ્, તતઃ પ્રભાતે સ્વકન્યાં ગૃહીત્વા રામનાથાલયં ગત્વા તં વિપ્રં સ્વપ્નદૃષ્ટભગવદ્રૂપ-વન્તં દૃષ્ટ્વા તં વિષ્ણું વિજ્ઞાય સ્તુતિકરણપૂર્વકં સ્વાપરાધક્ષમાપણમ્, નિજકન્યા-રૂપાયાશ્ચ તસ્યા લક્ષ્મ્યાઃ સ્તુતિકરણમ્, તત્પ્રાર્થનયા પ્રસન્નેન સલક્ષ્મીકેણ ભગ-વતા પુણ્યનિધયે વરપ્રદાનમ્, તસ્ય ભક્તસ્ય પુણ્યનિધેર્ભૂપસ્ય નિરન્તરકીર્તયે ભગવતા સેતુમાધવસંજ્ઞયા નિગડબદ્ધમૂર્તિધારણપૂર્વકમેવ તત્રાવસ્થિતિકરણમ્ , તતઃ પુણ્યનિધિભૂપેન સેતુમાધવભગવત્સેવાકરણમ્ , પુણ્યનિધેર્દેહાન્તે મુક્તિપ્રાપ્તિઃ, સેતુમાધવમાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... .. .... .

૫૧ અથ સેતુયાત્રાવિધિક્રમવર્ણનમ્, સ્વગૃહે સ્નાનપૂર્વકં સંકલ્પં વિધાય યાત્રોદ્દેશેન યાત્રિકનિત્યનિયમધારણપૂર્વકં સવિસ્તરયાત્રાવિધાનવર્ણનમ્... ૯૬

૫૨ અથ વિશેષતઃ સેતુવૈભવવર્ણનપુરઃસરં ધનુષ્કોટિતીર્થસ્નાનદાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ , શ્રીરામચન્દ્રેણ ધનુષ્કોટિતીર્થસ્ય વરપ્રદાનવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, દાનપ્રસંગેન પાત્ર-વિચારે પ્રસ્તૂયમાને વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે સત્પાત્રપ્રશંસા, રામસેતૌ ધનુષ્કોટિ-તીર્થે સ્નાનાદિકર્મસ્વર્ધોદયાદિકાલપ્રશંસાપૂર્વકં પૂજાર્ઘ્યવ્રતાદિસત્કર્મપ્રશંસનમ્ , સેતુમાહાત્મ્યપઠનશ્રવણદાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ , સેતુમાહાત્મ્યસ્યોપસંહારપૂર્વકસમા-પ્તિવર્ણનમ્........... ૯૮

ઇતિ બ્રાહ્મખણ્ડે પ્રથમં સેતુમાહાત્મ્યમ્ ॥ ( ૩-૧) ॥