સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3-2

અથ બ્રાહ્મખણ્ડે તૃતીયં બ્રાહ્મોત્તરખણ્ડમ્ ॥ ( ૩-૩) ॥
૧ અથ નૈમિષારણ્યે શૌનકાદિમહર્ષીણાં સૂતમહર્ષિં પ્રતિ શ્રીશંકરમાહાત્મ્યજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, તત્ર શ્રીસૂતમહર્ષિણાદૌ શૌનકાદિમહર્ષીન્પ્રતિ શ્રીશંકરસ્ય પઞ્ચાક્ષર- મન્ત્રમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, સદ્ગુરોઃ સકાશાન્મન્ત્રગ્રહણાદિવિધિવર્ણનમ્. તત્પ્રસંગેન મથુરાધિપતિદાશાર્હરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર દાશાર્હભૂપેન કાશિરાજતનયાં વિવાહ્ય તતો વ્રતવશાદ્રતમનિચ્છંત્યા તયા સહ રિરંસયા તાં બલાદાકૃષ્ય રાજ્ઞા તદંગે સ્પૃષ્ટમાત્રે તપ્તાયોગોલવદતિતપ્તતમં તદંગં તત્ક્ષણમેવ સમુત્સૃજ્ય ભયં પ્રાપ્ય તપ્તાંગતાકારણે પૃષ્ટે તયા તસ્મૈ રાજ્ઞે સ્વાનુષ્ઠિતશિવપઞ્ચાક્ષરીમન્ત્ર- પ્રભાવાનુવર્ણનમ્, રાજ્ઞશ્ચ સદ્ગુરોઃ સકાશાચ્છિવપઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રગ્રહણાર્થં વિજ્ઞપ્તિકરણમ્, તતસ્તદ્વચનમાકર્ણ્ય રાજ્ઞા ગર્ગગુરોઃ સકાશાત્કાલિન્દીતીરે પુણ્યતરો- મૂલે શ્રીશિવમંત્રોપદેશે ગૃહીતે સતિ તસ્ય રાજ્ઞઃ શરીરરન્ધ્રેભ્યઃ શતકોટ્યવધિ- કાકરૂપેણ પાતકાનાં નિર્ગમનપૂર્વકં ભસ્મભવનમ્, તતઃ પવિત્રદેહસ્ય તસ્ય દાશાર્હભૂપસ્ય ગુરુશુભાશીર્વચનેન ચન્દનશીતલાંગ્યા તયા નિજપલ્યા સહ સ્વગૃહમાગત્ય સુખોપભોગપૂર્વકં રાજ્યકરણમ્, શિવપઞ્ચાક્ષરીમન્ત્રમાહાત્મ્યમ્.. ૧૭૨

૨ અથ માઘકૃષ્ણચતુર્દશીમહાશિવરાત્રિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્રોપવાસશિવલિઙ્ગપૂજન- બિલ્વપત્રસમર્પણમાહાત્મ્યમ્, તત્પ્રસંગેનેક્ષ્વાકુવંશજમિત્રસહાખ્યરાજવૃત્તાન્તવર્ણ- નમ્, તત્ર મિત્રસહેન રાજ્ઞા મૃગયાયાં ગત્વા કસ્મિંશ્ચિદ્રાક્ષસે નિહતે સતિ તસ્ય રાક્ષસસ્યાનુજભ્રાત્રા છદ્મના ભૃત્યવેષં ધૃત્વા છિદ્રાન્વેષણપ્રતીક્ષણાય રાજાનં પ્રતિ વિનીતરૂપેણાગમનમ્, રાજ્ઞા તસ્ય રાક્ષસસ્ય નિજમહાનસાધ્યક્ષતાયાં નિયોજ- નમ્, તતસ્તેન રાજ્ઞા કદાચિન્નિજકુલગુરૌ વસિષ્ઠે ભોજનાર્થં નિમન્ત્રિતે સતિ તદ્ભોજનપાત્રે છદ્મવેષધારિણા રાક્ષસેન મનુષ્યમાંસપરિવેષણમ્, તદમેધ્યં ભોજનં નિરીક્ષ્ય ક્રુદ્ધેન વસિષ્ઠમહર્ષિણા રાજ્ઞે દ્વાદશવર્ષપર્યંતરાક્ષસત્વરૂપશાપપ્રદાનમ્, તતો નિષ્કારણશાપં શ્રુત્વા ક્રુદ્ધેન રાજ્ઞા સ્વગુરવે વસિષ્ઠાય પ્રતિશાપં પ્રદાતું હસ્તે જલગ્રહણમ્, તતો રાજ્ઞ્યા મદયન્ત્યા ગુરવે શાપં પ્રદાતુમુદ્યતસ્ય તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રાર્થનાં કૃત્વા નિવર્તનમ્, તતસ્તેન રાજ્ઞા ગુરવે શાપપ્રદાનાય હસ્તે ગૃહીતસ્ય જલસ્ય નિજપાદયોઃ પ્રક્ષેપણમ્, તેન તત્પાદયોઃ કલ્માષતાપત્ત્યા તસ્ય રાજ્ઞઃ કલ્માષપાદનામત્વેન પ્રસિદ્ધિઃ, અથ રાક્ષસત્વપ્રાપ્ત્યનન્તરં વને વિચરતા કલ્માષ પાદરાજ્ઞા કસ્યચિન્મુનિકુમારસ્ય ભક્ષણે કૃતે તત્ર તેન સહ ચરંત્યા તસ્ય મુનિકુમારસ્ય પલ્યા તસ્મૈ રાક્ષસત્વં પ્રાપ્તાય કલ્માષપાદરાજ્ઞે ઽસ્ત્રીસંગે સતિ તે મૃત્યુર્ભવિષ્યતિઽ ઇતિ શાપં પ્રદાયાગ્નૌ પ્રવેશકરણમ્, અથ શાપકાલાવધ્યનંતરં શાપનિર્મુ- ક્ત્સ્ય તસ્ય સ્વસ્વરૂપં પ્રાપ્ય સ્વગૃહં પ્રત્યાગમનમ્, તતસ્તત્પલ્યા મદયન્ત્યા વિપ્રપત્ની- શાપં શ્રુત્વા નિજવૈધવ્યભીત્યા રતિં યાચમાનસ્ય પત્યુર્નિવારણમ્, અથ રાજ્ય- ભોગનિરાશે રાજ્ઞિ વનં પ્રયાતે સતિ સૂર્યવંશસ્ય પ્રતિષ્ઠાયૈ વસિષ્ઠેન મુનિના તદ્રાજ- પત્ન્યાં મદયન્ત્યાં સુતોત્પાદનમ્, અથ વનં પ્રતિ ગતસ્ય તસ્ય કલ્માષપાદરાજ્ઞઃ પશ્ચાદ્ઘોરાયા બ્રહ્મહત્યાયાનુદ્રવણમ્ બ્રહ્મહત્યોપદ્રુતસ્ય રાજ્ઞો મિથિલોદ્યાને ગૌતમમહર્ષિં પ્રતિ ગમનમ્, તતો ગૌતમમહર્ષિણા રાજ્ઞે વ્રહ્મહત્યાદોષનિવારણાય ગોકર્ણક્ષેત્રે શિવલિઙ્ગદર્શનં કર્તું ગમનાયોપદેશકરણમ્, તત્પ્રસંગેન ગોકર્ણેશ્વર- માહાત્મ્યવર્ણનમ્ .. ....... .-૧૭૩

૩ અથ ગૌતમેન ગોકર્ણેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનપ્રસંગેન કસ્યાશ્ચિદ્વૃદ્ધાયાશ્ચાંડાલ્યાઃ શિવલોકં પ્રતિ નયનાય સમાગતૈઃ શિવદૂતૈઃ સહ સ્વસ્ય સંવાદવર્ણનમ્, તત્ર શિવદૂતાન્પ્રતિ ગૌતમેન ચાણ્ડાલ્યાઃ શિવલોકં પ્રતિ નયનકારણે પૃષ્ટે શિવદૂતૈસ્તસ્યાશ્ચાંડાલ્યાઃ પૂર્વજન્મવૃત્તાન્તવર્ણનમ, તત્ર તસ્યાઃ પૂર્વજન્મનિ બ્રાહ્મણવિધવાયાઃ કામ- વશેન જાતિભ્રષ્ટતાં પ્રાપ્ય શૂદ્રરતાયા હસ્તેન રાત્રાવજ્ઞાનાદ્ગોવત્સસ્ય વધે જાતે સતિ તં પ્રકાશે દૃષ્ટ્વા ગોવત્સં જ્ઞાત્વા પશ્ચાત્તાપેન ઽશિવશિવઽ ઇત્યુચ્ચારણમ્ , અથ તસ્યાઃ કાલેન મૃત્યું પ્રાપ્તાયાશ્ચાંડાલીત્વપ્રાપ્તિપૂર્વકદૈવદુર્વિપાકવર્ણનમ્, અસ્યાશ્ચાંડાલ્યા અન્નાદિભિક્ષાયાચનાર્થં ગોકર્ણક્ષેત્રં પ્રતિ ગમને મધ્યેમાર્ગં મૃત્યૂપસ્થિતૌ તત્કૃતશિવનામસંકીર્તનપ્રભાવેણ શિવેન તસ્યાઃ સ્મરણાત્તસ્યાઃ શિવદૂતૈર્જીવલેશં સમાકૃષ્ય દિવ્યતેજોંશેન યોજયિત્વા શિવલોકં પ્રતિ નયનવર્ણનમ્, અથ તત્પ્રસંગેન રાજ્ઞા ગૌતમાય શિવલોકસ્વરૂપે પૃષ્ટે સતિ ગૌતમ મહર્ષિણા કલ્માષપાદાપરપર્યાયાય મિત્રસહાય રાજ્ઞે શિવલોકસ્વરૂપવર્ણનમ, અથ ગૌતમોપદેશેન રાજ્ઞો ગોકર્ણક્ષેત્રં ગત્વા શ્રીગોકર્ણેશ્વરમહાદેવદર્શનપૂજનાદિપ્રભાવેન વિમુક્તબ્રહ્મહત્યાદિપાપતાપૂર્વકં શિવલોકાવાપ્તિવર્ણનમ્ ... ૧૭૬

૪ અથ શ્રીશિવપૂજામાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસઙ્ગેન કિરાતદેશસ્થવિમર્દનાખ્યરાજવૃત્તાન્ત-
વર્ણનમ્, તસ્ય રાજ્ઞો નિરંતરમધર્મપરત્વેઽપિ શિવભક્તિપરત્વમ્, અથૈકદૈકાન્તે તસ્ય પત્ન્યા કુમુદ્વત્યા તં રાજાનં પ્રતિ સુતરાં દુરાચારપરત્વેઽપિ શિવભક્તિતત્પર-
ત્વકારણજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, તતો વિમર્દનભૂપેન નિજપૂર્વજન્મવૃત્તાંતવર્ણનમ્, પૂર્વજન્મનિ પંપાનગરે સારમેયેન મહાશિવરાત્ર્યાં શ્રીશિવમન્દિરે મહાપૂજાયાં પ્રવર્તમાનાયાં શ્રીશિવમંદિરસ્ય પ્રદક્ષિણાકરણમ્, તત્રત્યૈર્જનૈર્દ્વારદેશે તસ્ય સારમેયસ્ય શરપ્રહારેણ હનનાત્પ્રાણે ગતે સતિ શ્રીશિવસંનિધિપ્રભાવાદ્રાજજન્મપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, શ્વયોનૌ ભક્ષ્યલિપ્સાવાસનાવશાત્સર્વભક્ષતાનૈર્ઘૃણ્યાદિદુરાચારપ્રવૃત્તિવર્ણનં ચ, તતો રાજ્ઞા રાજ્ઞ્યૈ તસ્યા રાજ્ઞ્યાઃ પૂર્વજન્મવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર તસ્યાઃ પ્રાગ્જન્મનિ કપોત્યા માંસપિણ્ડમાદાય શિવમન્દિરશિખરમારૂઢાયા માંસપિણ્ડજિઘૃક્ષયા તીક્ષ્ણતુણ્ડેન ગૃધ્રેણ પાતનાન્મરણે સતિ શ્રીશઙ્કરસ્યાગ્રે મરણસ્ય પ્રભાવાદ્રાજપત્નીત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, અથ રાજ્ઞીપૃષ્ટેન રાજ્ઞોભયોરપિ ભવિષ્યત્સપ્તજન્મવૃત્તાન્તવર્ણનપૂર્વકં મહાશિવરાત્ર્યાં શ્રીશિવપૂજનપ્રભાવેણ શિવપદપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતીતિ વર્ણનમ્.... ૧૭૯

૫ અથ શિબભક્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસઙ્ગેનોજ્જયનીસ્થ ચન્દ્રસેનરાજવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર ચન્દ્રસેનસ્ય રાજ્ઞઃ સર્વદા શિવભક્તિપરાયણતાં નિરીક્ષ્ય મણિભદ્રાખ્યેન શિવગણેન મિત્રતાં કૃત્વા તસ્મૈ રાજ્ઞે ચિન્તામણિરત્નપ્રદાનમ્ ,તં ચિંતામણિં કંઠે ધૃત્વા રાજ્યં કૃતવતશ્ચંદ્રસેનસ્ય મહીપતેરૈશ્વર્યમસહમાનૈસ્તચ્ચિન્તામણિરત્નં તં પ્રતિ યાચમાનૈરન્યભૂપાલૈર્યુદ્ધાર્થ સંન્યહ્યાવન્તીપુરીં પ્રત્યાગત્યાસમન્તતોઽવન્તીપુરનિરોધકરણમ્, તસ્મિન્નવસરે રાજ્ઞશ્ચંદ્રસેનસ્ય શ્રીમહાકાલં મહેશ્વરં પ્રતિ શરણં ગત્વાઽહર્નિશં શ્રીશંકરસ્ય મહાપૂજાકરણમ્, તમ્મિન્નવસરે શ્રીશિવમદિરં સમાગતયા પચ્ચહાયનનિજબાલકસમેતયા કયાચિદ્વિધવયા ગોપાંગનયા રાજ્ઞા કૃતં પૂજોત્સવં દૃષ્ટ્વા સ્વશિબિરં પ્રતિ ગમને કૃતે સતિ પઞ્ચહાયનેન તસ્યા બાલકેન સ્વશિબિરનિકટ એકાન્તશૂન્યસ્થાને પાષાણરૂપં શિવલિઙ્ગં સંસ્થાપ્ય યથાલબ્ધાનિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા કૃત્રિમાન્ગન્ધાદ્યુપચારાન્કલ્પયિત્વાઽનન્યમાનસેન શિવપૂજાકરણમ્, અથ તાવત્તત્ર તયા ગોપાઙ્ગનયા સમાગત્ય રોષેણ તસ્યાઃ સ્વબાલકકૃતાયાઃ શિવપૂજાયા વિનાશ- નમ્, તતઃ શંભુપૂજાવિનાશં દૃષ્ટ્વા બાલકસ્યાતિશોકેનાક્રોશેન મૂર્છાપ્રાપ્તિઃ, તતઃ કિ- યતા કાલેન લબ્ધસંજ્ઞેન તેન બાલકેન તત્રૈવ સ્થાને દિવ્યહિરણ્મયશિવમન્દિરરત્નમ- યશિવલિઙ્ગદર્શનમ્, તતસ્તેન પ્રસન્નેન બાલકેન શ્રીશઙ્કરસ્ય પુરતઃ સ્વમાતુઃ શિવ- પૂજાભઙ્ગજનિતાપરાધક્ષમાપણમ્, અથ સાયં રાત્રેરાગમે શ્રીશિવપ્રસાદાત્તસ્ય સર્વસ્ય ગોપગણશિબિરસ્ય દિવ્યકાંચનમયત્વં દૃષ્ટ્વા તત્ર દિવ્યરૂપધરાં સુપ્તાં નિજમા- તરમન્તિકે ગત્વા પ્રબોધ્ય સર્વશિબિરસ્ય કાઞ્ચનમયત્વકથનમ્, અથ તયા ગોપ્યા તદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ સમીપમાગત્ય તસ્મૈ સર્વવૃત્તનિવેદનમ્, તતો રાજ્ઞા નિજમંત્ર્યાદિભિઃ સહ તચ્છિબિરમાગત્ય રત્નકાંચનમયં તદ્દૃષ્ટ્વા તસ્ય પઞ્ચહાયનસ્ય ગોપબાલકસ્યાલિઙ્ગનમ્, એવમાનન્દેન તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યુષ્ટાયાં પ્રભાતે ચારવચનૈરાસ- મંતાત્પુરીં સ્થિતૈઃ સર્વૈઃ પરરાજભિસ્તદદ્ભુતગોપસુતચરિતં શ્રુત્વા વિસ્મયમાપદ્ય રાજ્ઞા સહ વૈરભાવં ત્યક્ત્વા પરમમૈત્રીં કૃત્વા તાં પુરીં પ્રવિશ્ય રાજ્ઞા કૃતં સત્કારમુપલભ્ય શ્રીમહાકાલં દૃષ્ટ્વા ગોપશિબિરં ગત્વા તત્ર ગોપસૂનોઃ પ્રસાદાય પ્રાદુર્ભૂતં શિવમંદિરં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટમાનસૈસ્તૈઃ સર્વૈર્ભૂપૈસ્તસ્મૈ ગોપસૂનવે વાસોહિરણ્યરત્નાદિપ્રદાનં કૃત્વા સર્વદેશસ્થિતગોપાનાં રાજ્યપ્રદાનમ્, એતસ્મિન્નેવાવસરે તત્ર વાન રેશ્વરેણ શ્રીહનુમતા પ્રાદુર્ભૂય સર્વેષાં ભૂપાનાં પૂજાસત્કારં ગૃહીત્વા તેષાં સર્વેષાં મધ્યે તં ગોપબાલકં સમાશ્લિષ્ય સર્વાન્ભૂપાન્પ્રતિ શિવશનિપ્રદોષમાહાત્મ્યં વર્ણ- યિત્વા તસ્ય ગોપકુમારસ્ય શ્રીકર ઇતિ નામ કૃત્વા શિવાચારં સમુપદિશ્યાન્તર્ધાનમ્, ચન્દ્રસેનભૂપતેઃ શ્રીકરાખ્યગોપકુમારસ્ય ચ શિવારાધનપ્રભાવાચ્છિવલો- કાવાપ્તિવર્ણનમ્.. ....... ૧૮૧

૬ અથ પ્રદોષપૂજામાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન વિદર્ભદેશસ્થસત્યરથાખ્યનૃપતિ- વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર સત્યરથાખ્યભૂપસ્ય શાલ્વભૂપૈઃ સહ યુદ્ધે મરણમ્, તદ- નન્તરં તસ્ય ગર્ભિણ્યાઃ પત્ન્યા યત્નેન નગરાદ્વિનિર્ગત્ય દુર્ગમેઽરણ્યે ગમનમ્, તત્ર કસ્યચિત્તરોર્મૂલે તસ્યાઃ પ્રસવે પુત્રસ્ય જન્મ, તદાઽતિતૃષાક્રાન્તાયાસ્તસ્યાઃ સમીપવર્તિનિ સરસિ જલપ્રાશનાર્થં પ્રવેશે ગ્રાહેણ ગ્રસનાન્મરણમ્, તસ્મિન્નવસરે જાતમાત્રસ્ય તત્કુમારસ્ય ક્રન્દનધ્વનિં શ્રુત્વા તત્ર પ્રદેશે વિચરંત્યૈકહાયનબાલકવત્યા કયાચિદ્વિધવયોમાનામ્ન્યા વિપ્રપત્ન્યા તમનાથમચ્છિન્નનાભિનાલં બાલકં દૃષ્ટ્વા દયાવિષ્ટચેતસ્કતયા તત્પોષણાર્થં તમાદાય સ્વગૃહં પ્રત્યાનેતું સશંકમાનસયા ભિક્ષુરૂપધારિણઃ શંકરસ્ય વચનાદ્વિશ્વાસં પ્રાપ્ય તસ્ય બાલકસ્ય પોષણં કર્તું સ્વગૃહં પ્રત્યાનયનમ્, અથૈકચક્રાહયે ગ્રામે નિવસંત્યા તયોમાખ્યયા વિપ્રપન્ત્યા તસ્ય બાલકસ્ય સ્વસુતેન સહાવિશેષબુદ્ધ્યા ભૈક્ષ્યં સંપાદ્ય પાલનં પોષણં ચ, અથ કદાચિત્તસ્યાં વિપ્રવનિતાયાં તાભ્યાં બાલકાભ્યાં સહ કંચિદ્દેવાલયં દેવં દ્રષ્ટું પ્રવિષ્ટાયાં સત્યાં તત્ર દેવાલયે સ્થિતેન શાણ્ડિલ્યમહર્ષિણા તૌ બાલકૌ દૃષ્ટ્વા તન્મધ્યે તં રાજપુત્રં સમુદ્દિશ્ય દૈવગતેર્વિચિત્રત્વકથનમ્, તદ્વચઃ કૃત્વા તયા વિપ્રવનિતયા તસ્ય સ્વાનીતસ્ય બાલકસ્ય કુલવશાદિજિજ્ઞાસયા પ્રશ્ને કૃતે સતિ શ્રીશાણ્ડિલ્યમહર્ષિણા તસ્ય બાલકસ્ય સવિસ્તરસકલપૂર્વજન્મકર્મવૃત્તાન્તકથનમ્, તત્ર પૂર્વજન્મનિ પાણ્ડ્યનૃપતેઃ શિવપ્રદોષપૂજાભઙ્ગદોષેણ જન્માન્તરે શત્રુહસ્તતો મરણમ્, તત્પુત્રસ્યાપિ પ્રદોષે શિવપૂત્રાવ્યતિક્રમદોષેણ જન્માન્તરે દારિદ્ર્યપ્રાપ્તિઃ, તસ્ય માતુશ્ચ પૂર્વજન્મનિ ચ્છદ્મના સ્વસપત્નીહનનદોષેણ જન્માન્તરે ગ્રાહેણ ગ્રસનાન્મરણવર્ણનમ્, વિપ્રાંગનાતનયસ્ય ચ પૂર્વજન્મનિ કેવલં પ્રતિગ્રહમાત્રપરાયણત્વાદ્યજ્ઞયા- ગદાનાદ્યભાવાજ્જન્માન્તરે દારિદ્ર્યપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, અથ પ્રદોષે શિવપૂજનસ્ય માહાત્મ્યં કથયિત્વોભયોરપિ તયોર્બાલકયોઃ પ્રદોષે શિવપૂજનાયોપદેશ- કરણમ્ ..... .. ૧૮૨

૭ અથ તયોમાખ્યયા વિપ્રવનિતયા પૃષ્ટેન શ્રીશાણ્ડિલ્યમહર્ષિણા પ્રદોષવ્રતપ્રસંગેન સવિસ્તરયથાસાંગશ્રીશિવપૂજાવિધાનવર્ણનમ્, અથ તેન શાણ્ડિલ્યમહર્ષિણા તયોર્બ્રાહ્મણકુમારરાજકુમારયોર્મધ્યે બ્રાહ્મણકુમારસ્ય શુચિવ્રતૈતિ નામકરણં રાજકુમારસ્ય ચ ધર્મગુપ્ત ઇતિ નામકરણં ચ કૃત્વા તયોઃ શિવપૂજાવિધાનાય શિવમન્ત્રોપદેશકરણમ્, તતસ્તસ્યા દ્વિજાંગનાયાસ્તાભ્યાં કુમારાભ્યાં સહ શાંડિ- લ્યમુનિં નત્વા સમામન્ત્ર્ય ગમનમ્, તતઃ પ્રભૃતિ તાભ્યાં દ્વિજરાજબાલકાભ્યાં પ્રદોષે શિવપૂજાકરણપૂર્વકં નિજમાતુરાજ્ઞાયાં વર્તનમ્, અય કદાચિદ્દ્વિજપુત્રસ્ય નદીતીરે વિચરતો નિધાનસુવર્ણકલશીપ્રાપ્તૌ માત્રા તયોર્બાલકયોઃ સમં વિભજ્ય ગ્રહણાયાજ્ઞાકરણમ્, તદા રાજકુમારેણ દ્વિજકુમારલબ્ધસ્ય ધનસ્ય સ્વેન ગ્રહણે સ્વસ્યાનિચ્છાપ્રદર્શનપૂર્વર્કં સ્વભાગ્યલબ્ધેનૈવ સ્વસન્તોષપ્રદર્શનમ્, અથૈકદા વનાં- તરે વિચરદ્ભ્યાં દ્વિજરાજકુમારાભ્યાં ક્રીડન્તીનાં ગન્ધર્વકન્યાનાં દર્શનમ્, તા દૃષ્ટ્વા તત્સંનિધૌ ગમનાય દ્વિજકુમોરણ નિષિદ્ધેનાપિ તેન રાજકુમારેણ તાસાં ગન્ધર્વ- કન્યાનાં સમીપે ગમનમ્ , તં સુન્દરાંગં યુવાનં રાજકુમારં દૃષ્ટ્વા તત્સમીપ એકાકિન્યા દ્રવિકનામકગન્ધર્વરાજકન્યાયા અંશુમત્યાખ્યાયા આગમનમ્, ઉભયોઃ પરસ્પરાવલોકનેન કામશરનિપીડિતયોઃ પરસ્પરસંવાદે ગન્ધર્વરાજકન્યયા તસ્મૈ ધર્મગુપ્તાય રાજપુત્રાય નિજકંઠસ્થમુક્તાહારં સમર્પ્ય પરશ્વસ્ત્વયા સહાહં વિવાહં કરિષ્યામિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા સ્વસખીભિઃ સહ સ્વપિતુરંતિકં પ્રતિ ગમનમ્, તતો ધર્મગુપ્તેન રાજકુમારેણ શુચિવ્રતાખ્યેન દ્વિજકુમારેણ સહ સ્વભવન ગત્વા સ્વમાત્રે વિપ્રભાર્યા- યૈ વને સંજાયમાનસ્ય વૃત્તસ્ય નિવેદનમ્, અથ પરશ્વોદિને પ્રાપ્તે તેન ધર્મગુપ્તાખ્યેન રાજપુત્રેણ દ્વિજપુત્રેણ સહ તસ્મિન્વને ગમનમ્, સમાગતયોસ્તયોઃ કુમારયોર્ગન્ધર્વ- પતિના સંમાનં કૃત્વા શ્રીશંકરસ્ય સ્વં પ્રતિ જાતામાજ્ઞાં નિવેદ્ય તસ્મૈ ધર્મગુપ્તાય રાજકુમારાય સ્વકન્યાયાઃ પાણિગ્રહણવિધાનપૂર્વકં સમર્પણમ્, વિવાહે વિવિધરત્નગજાશ્વ- રથશસ્ત્રાસ્ત્રસૌવર્ણવર્મદાસદાસ્યાદિવૈભવપારિબર્હં પ્રદાય સ્વયં વિમાનેન ગન્ધર્વલોકં પ્રતિગમનમ્, તયાંશુમત્યા ગન્ધર્વકન્યયા સહ કૃતોદ્વાહેન તેન ધર્મગુપ્તાખ્યેન રાજકુમારેણ તયા શ્વશુરેણ પારિબર્હે દત્તયા શૂરગંધર્વાણાં સેનયા સહ નિજપિતૃરાજધા- નીવિદર્ભનગરમાગત્ય સર્વશત્રૂન્હત્વા નિજપિતૃપૈતામહરાજ્યપદે રાજ્યાભિષેકપૂર્વકમ- ધિરોહણમ્, તસ્યાં વિપ્રબનિતાયાં માતૃત્વસમ્માનં તસ્મિન્વિપ્રકુમારકે ચ ભ્રાતૃત્વ- સન્માનં કૃત્વા તયા ગન્ધર્વતનયયા નિજભાર્યયા સહ તસ્ય ધર્મગુપ્તાખ્યસ્ય રાજકુમારસ્ય વિદર્ભનગરે પ્રદોષવ્રતપ્રભાવેણ શ્રીશઙ્કરપ્રસાદાન્મહતા સૌખ્યેન રાજ્યકરણવર્ણનમ્. પ્રદોષવ્રતશિવપૂજામાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... ... ૧૮૪

૮ અથ સોમપ્રદોષવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેનાર્યાવર્તસ્થચિત્રવર્મનૃપતિકન્યાયાઃ સીમન્તિન્યા આખ્યાનવર્ણનમ્, તત્ર તસ્યાઃ સીમન્તિન્યાઃ સ્વપિતુઃ સમીપે સમા- ગતાભ્યાં સામુદ્રિકવેદિભ્યાં બ્રાહ્મણાભ્યાં સકાશાદાત્મનો ભાવિમહાભાગ્યં ભાવિવૈધવ્યં ચ પૃથક્પૃથક્છ્રુત્વા વૈધવ્યપ્રાપ્તિભીત્યા મૈત્રેય્યાખ્યાયા યાજ્ઞવલ્ક્યમહર્ષિપત્ન્યાઃ સકાશાત્સૌભાગ્યવર્ધનાયોપાયશ્રવણાર્થં શરણગમનમ્, અમ્ તસ્યૈ મૈત્રેય્યા સોમવારે શિવગૌરીપૂજનવિધિકથનમ્, અથ તયા સીમન્તિન્યા રાજકન્યયા મૈત્રેય્યુ- પદિષ્ટમાર્ગેણ યથાસાંગસોમવારવ્રતારમ્ભણમ્, ઇન્દ્રસેનપુત્રેણ ચિત્રાઙ્ગદેન સહ સીમન્તિન્યા વિવાહઃ, અથ શ્વશુરાલયે નિવસતસ્તસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય કદાચિદ્યમુનાં નદીં તર્તું તરીમારૂઢસ્ય તર્યા મધ્યેપ્રવાહમકસ્માન્નિમજ્જનમ્, તર્યામારૂઢાનાં સર્વેષાં મરણમ્, તસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય રાજપુત્રસ્ય તરીનિમજ્જનેન મરણં વિજ્ઞાય ચિત્ર- વર્માદીનાં શોકકરણમ્, એવં સીમન્તિન્યા વૈધવ્યદશાપ્રાપ્તિઃ, પ્રાપ્તાયામપિ વૈધ- વ્યદશાયાં સીમન્તિન્યા યથાવદ્વર્ષત્રયપર્યંતં સોમવારવ્રતાનુષ્ઠાનકરણમ્, અથ યમુનાજલેઽધોઽધો નિમજ્યમાનસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય ક્રીડન્તીભિર્નાગકન્યાભિઃ પાતાલે તક્ષકપુરં પ્રતિ નીત્વા તક્ષકરાજં પ્રતિ નિવેદનમ્, તક્ષકેણ તસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય
સત્કારપૂર્વકમુપાસ્યદેવતાવિષયકપ્રશ્નાદિકરણમ્, ચિત્રામગદેન સ્વોપાસ્યભગવ- ચ્છ્રીશઙ્કરભક્તિકથનમ્, તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રસન્નેન તક્ષકેણ તસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય બહુ- સત્કારકરણમ્, તતશ્ચિત્રાઙ્ગદસ્ય સ્વગેહં પ્રતિ ગંતું પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા તક્ષકેણ તં તત્ર- ત્યકલ્પવૃક્ષરસાન્નભોજનેનાપ્યાયયિત્વા બહુધનં દત્ત્વા તથૈકં રાક્ષસમેકં પન્નગં ચ સાહાય્યાર્થં દત્ત્વા કામગમમવ્યાહતગતિમશ્વં ચ વાહનાય પ્રદાયાશીર્ભિર- ભિયુજ્ય ચિત્રાંગદસ્ય સ્વસદનં પ્રતિ ગન્તુમાજ્ઞાદાનમ્, તતશ્ચિત્રાઙ્ગદસ્ય તક્ષકરાજં પ્રણમ્યાજ્ઞાં ગૃહીત્વા હયમારુહ્ય ધનં ગૃહીત્વા સાહાય્યાર્થં દત્તાભ્યાં તાભ્યાં રાક્ષસપન્નગાભ્યાં સહ તતઃ પાતાલાત્પ્રસ્થાય યમુનાજલાત્તૂર્ણમુન્મજ્જ્ય યમુનાતીરે વાજિનમારુહ્ય વિહારકરણમ્, અથૈતસ્મિન્નેવ સમયે સ્વસખીભિઃ સહ યમુનાયાં સ્નાતુમાગતયા સીમન્તિન્યા તસ્ય દર્શનમ્, તતઃ સખીમુખાત્સીમ- ન્તિનીવૃત્તાન્તશ્રવણં કૃત્વા સ્વયં તાં સીમંતિનીં પ્રતિ ઽઅસ્માભિસ્તવ પતિર્દૃષ્ટસ્ત્વાં પ્રતિ સ શીઘ્રમેવાગમિષ્યતિ ત્વં સમાહિતમના ભવ શોકં મા કાર્ષીર્વયં કામગમાઃ સિદ્ધાનામ દેવાઃઽ ઇત્યાશ્વાસ્ય તસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય સ્વપિતુર્નગરં પ્રતિ ગમનમ્, તત્ર નષ્ટપુત્રસ્યેન્દ્રસેનસ્ય પિતુર્દાયાદૈઃ કૃતં રાજ્યપદભ્રંશં શ્રુત્વા ચિત્રાંગદેન નાગપુત્રદ્વારા દાયાદાન્પ્રતિ રાજ્યપદત્યાગાય સંદેશપ્રેષણમ્, નાગપુત્રપ્રોક્તં ચિત્રાઙ્ગદસદેશં શ્રુત્વા સર્વૈર્દાયાદૈરિંદ્રસેનાય રાજ્યપદં દત્ત્વા પુત્રાગમનવૃત્તાન્તં શ્રાવયિત્વા નિજાપરાધક્ષમાપણાય પ્રાર્થનાં કૃત્વા પ્રસાદનમ્, તતશ્ચિત્રાંગદેન નિજમંદિરં ગત્વા સ્વપિત્રોર્વન્દનમ્, પિત્રોઃ પુત્રસ્ય પ્રાપ્ત્યાઽત્યાનન્દાવાપ્તિઃ, અથેન્દ્રસેનેન રાજ્ઞા નિજપુત્રસ્ય પાતાલાત્સુખાગમનરૂપમઙ્ગલમયવૃત્તાન્તનિવેદનાય ચિત્રવર્મનૃપતિં પ્રતિ દૂતપ્રેષણમ્, દૂતમુખાન્નિજજામાત્રાગમનવાર્તાં શ્રુત્વા ચિત્રવર્મનૃપતેરત્યાનન્દમઙ્ગલાવાપ્તિઃ, તતો રાજ્ઞા નિજકન્યાયૈ સીમન્તિન્યૈ સહર્ષ તયા પત્યુર્મઙ્ગલમયવાર્તાનિવેદનમ્, તતશ્ચિત્રવર્મણેન્દ્રસેનસુતં ચિત્રાઙ્ગદં સમાહૂય પુનઃ સવિસ્તરવિવાહવિધિં વિધાય તસ્મૈ ચિત્રાંગદાય નિજકન્યાયાઃ સીમન્તિન્યા મહતા સમારમ્ભેણ પ્રદાનમ્, અથ પાતાલાનીતભૂષણાદિવસ્તુ- ભિશ્ચિત્રાંગદેન સ્વપત્ન્યાઃ સંતોષકરણપૂર્વકં તાં સમાદાય સ્વનગરીમાગત્ય મહતાઽઽનન્દેન રાજ્યસુખોપભોગકરણમ્, એવં સોમવારે શિવગૌરીપૂજન- વ્રતપ્રભાવાચ્ચિત્રાઙ્ગદસીમન્તિન્યોઃ સર્વાભીપ્સિતસુખાવાપ્તિવર્ણનમ્-. .... ૧૮૭

૯ અથ સીમન્તિનીકૃતસોમવારવ્રતપ્રભાવકથનપ્રસઙ્ગેન સુમેધઃ સામવદાખ્યયોર્દ્વયોર્વેદ- મિત્રસારસ્વતાખ્યબ્રાહ્મણદ્વયસ્ય ષુત્રયોર્વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર સુમેધઃસામવતોર્બ્રાહ્મ- ણપુત્રયોર્ગુરુકુલે સાંગવિદ્યાધ્યયનાનન્તરં પિત્રાજ્ઞયા નિજવિવાહાર્થં ધનસંપાદનાય વિદર્ભાધિપતેઃ સમીપે ગમનમ્, અથ વિદર્ભાધિપતિના યાચમાનૌ તૌ દ્વિજસુતૌ નિ રીક્ષ્ય કિઞ્ચિત્પ્રહસ્ય-યુવાં દ્વયોર્મધ્ય એકં સ્ત્રીવેષેણ વેષયિત્વા વિપ્રદંપતી ભૂત્વા સી- મંતિન્યાઃ સત્કારમુપલભ્ય મત્સમીપમાગચ્છતં તદાહં યુવાભ્યાં બહુ ધનં દાસ્યામિઽ ઇત્યુક્તે સતિ રાજાજ્ઞાયા અલંઘનીયતાં મન્યમાનાભ્યાં તાભ્યાં દ્વિજકુમારાભ્યાં સામવન્તં પ્રતિ કૃત્રિમસ્ત્રીવેષેણ વેષયિત્વા દ્વિજદંપતિસ્વરૂપેણ નૈષધદેશં પ્રતિ ગમનમ્, તતશ્ચ સોમવારદિને સીમન્તિન્યા તયોર્મધ્યે પુરુષસ્ય મહાદેવબુદ્ધ્યા સ્ત્રિયાશ્ચ પાર્વતીબુદ્ધ્યા પૂજાકરણમ્, તયા સીમન્તિન્યા પાર્વતીબુદ્ધ્યા પૂજિતસ્ય સ્ત્રીવેષધારિણઃ સામવદાખ્યસ્ય દ્વિજપુત્રસ્ય તત્ક્ષણમેવ સત્યતયા સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિઃ, તતશ્ચ સીમન્તિનીદત્તં રત્નસ્રગ્વસ્ત્રભૂષણાદિ ગૃહીત્વા પ્રયાતયોર્દ્વિજકુમારયોર્મધ્યે સામવતઃ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્ત્યા કામવિકારોત્પત્તિઃ, તતસ્તયા સામવત્યા જાતયા કામવિહારાર્થં સુમેધસઃ પ્રાર્થનાકરણમ્ તતઃ સુમેધસા નિજમિત્રસ્ય સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિ લક્ષણૈરેકાન્તે સ્વરૂપેણ ચ દૃષ્ટ્વા સુરતાર્થં પ્રાર્થયાનાં તાં વિવેકવચનૈઃ કથંકારં સાન્ત્વયિત્વા તાં સામવતીં સમાદાય સ્વગૃહં સમાનીય સ્વપિત્રે તત્પિત્રે ચ સર્વવૃત્તાન્તનિવેદનમ્, અથ શોકાકુલાભ્યાં તત્પિતૃભ્યાં તૌ નિજપુત્રૌ સમાદાય વૈદર્ભભૂપં પ્રતિ ગત્વા તસ્મૈ ઽત્વદ્દોષેણ સામવતઃ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્તિઃઽ ઇતિ કથનમ્, તતસ્તેન મહીભૃતા તસ્ય દ્વિજપુત્રસ્ય સ્વીત્વનિવૃત્તિપૂર્વકપુંસ્ત્વપ્રાપ્તયે ભરદ્વાજમુનેરુપદેશેન ભરદ્વાજમુનિના તાભ્યાં દ્વિજકુમારાભ્યાં ચ સહામ્બિકાભવનં ગત્વા શ્રીજગદમ્બાયા ઉપાસનાકરણમ્, તત્ઃ પ્રસન્નયા જગદમ્બયા પ્રાદુર્ભૂય સ્વભક્ત- કૃતસ્યાન્યથાકર્તુમશક્યતાં કથયિત્વા સામવત્યાઃ સુમેધસા સહ પત્નીત્વેન કામસુખોપભોગાર્થમાજ્ઞાં કૃત્વા તત્પિતુઃ સારસ્વતબ્રાહ્મણસ્ય પૂર્વસુતપેક્ષયાઽધિક- ગુણવત્સુતો ભવિષ્યતીતિ વરપ્રદાનમ્, તતસ્તેન સારસ્વતબ્રાહ્મણેન તસ્યાઃ સામ- વત્યાખ્યાયા નિજસુતાયાસ્તસ્મૈ સુમેધસે વિવાહવિધિના પ્રદાનકરણમ્, તયોઃ સુમેધઃસામવત્યોર્ગાર્હસ્થ્યધર્મસેવનપૂર્વકં કામસુખોપભોગકરણવર્ણનમ્, ઇત્થં સીમંતિનીકૃતશિવભક્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ..... .... ૧૯૧

૧૦ અથ શિવમાહાત્મ્યવર્ણનપ્રસંગેનાવન્તીવિષયસ્થ મન્દરાહ્વયબ્રાહ્મણવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર તસ્ય મન્દરાખ્યબ્રાહ્મણસ્ય વિષયાસક્તિપરાયણતયા પિઙ્ગલાખ્યવેશ્યાસદ્મનિ નિત્યં નિવાસકરણમ્, અથૈકદા તસ્યા વેશ્યાયાઃ સદ્મનિ તસ્મિન્દ્વિજે નિવસતિ સતિ ધર્માત્મન ઋષભનામ્નઃ શિવયોગિન આગમનમ્, તસ્યર્ષભયોગિનસ્તાભ્યાં મન્દરદ્વિજપિંગલાવેશ્યાભ્યાં પાદપ્રક્ષાલનાદિપાદસંવાહનાન્તસમ્યક્છુશ્રૂષાકરણેનૈ- કરાત્રપર્યંતમતિસન્તોષસમુત્પાદનમ્, અથ દ્વિતીયેઽહ્નિ યાત્રાપ્રસંગેનાગતસ્ય તસ્ય- ર્ષભયોગિનો ગમનમ્, તતઃ કાલાન્તરેણ મન્દરદ્વિજસ્ય મરણાનન્તરં દશાર્ણાધિ- પતેર્વજ્રબાહોર્ભૂપાલસ્ય ભાર્યાયાં જન્મ, તત્રાદૌ ગર્ભાવસ્થાયામેવ તસ્યા નૃપભાર્યાયા મરણાર્થં સપત્નીભિશ્છદ્મના વિષે દત્તેઽપિ દૈવયોગાન્ન મરણમ્, પરંતુ વિષજન્યદા- હાદત્યન્તક્લેશાવાપ્તિઃ, તસ્યાં નૃપભાર્યાયાં સમુત્પન્નસ્ય બાલકસ્ય વિષોત્પન્નદાહે- નાતિક્લેશપ્રાપ્તિઃ, ઉભયોરપિ માતાપુત્રયોર્ગરયોગપ્રભાવેણાતિક્લેશં સમવેક્ષ્ય રાજ્ઞા વૈદ્યદ્વારા ભેષજે કૃતેઽપ્યસ્વાસ્થ્યં દૃષ્ટ્વા ઽ નૂનમેતૌ નરકાદાગતૌ ઽ ઇતિ સ્વબુદ્ધ્યા નિશ્ચિત્ય નિજસારથિદ્વારા રથેન વિજનેરણ્યે તયોઃ પરિત્યાગકરણમ્ ,અથ તેન શિશુના બાલકેન સહ વને વિચરંત્યા તયા રાજ્યપત્ન્યા દૈવયોગાત્સુદૂરે લબ્ધેન વણિક્ માર્ગેણ વૈશ્યનગરં પ્રતિ ગમનમ્, અથ તન્નગરસ્વામિનઃ પદ્માકરાખ્યવૈશ્યસ્ય દાસ્યા
તાં નૃપાગનાં વિદિત્વા સ્વસ્વામિનઃ પદ્માકરવૈશ્યસ્ય સમીપે તસ્યાનયન, તતઃ પદ્માકરવૈશ્યેન તસ્યા રાજપત્ન્યાઃ સાંત્વનં કૃત્વા સત્કારપૂર્વકં સ્વગૃહે સ્થાપનમ્, અથ તત્ર વૈશ્યસદ્મનિ તસ્યાં રાજપત્ન્યાં નિવસન્ત્યાં સત્યાં કદાચિદ્દૈવયોગેન તસ્યા બાલકસ્ય વ્રણાદિરોગેણ મરણમ્, તદાનીં તયા રાજપત્ન્યાતિવિલાપકરણમ્, દૈવ- યોગાત્તસ્મિન્નેવ દિને તસ્યૈવ પદ્માકરવૈશ્યસ્ય ગૃહે પૂર્વોક્તસ્યર્ષભાખ્યશિવયોગિનો યાત્રાપ્રસંગેનાગમનમ્, તેનર્ષભશિવયોગિના વૈશ્યકૃતં પૂજાસત્કારં ગૃહીત્વા પુત્ર- મરણેન ભૃશં શોચન્ત્યાસ્તસ્યા રાજપત્ન્યાઃ સમીપં ગત્વા તાં પ્રતિ પરમાર્થયોધોપદેશેન શિવભક્તિકરણાયાજ્ઞાકરણપૂર્વકં તસ્યા મૃતસ્ય પુત્રસ્ય સમીપં ગત્વા શિવમન્ત્રાભિમન્ત્રિતભસ્મના તસ્ય પ્રાણસંજીવનકરણમ્, તતો બાલકે સંજીવિતે સતિ રાજ્ઞ્યાઃ સર્વજનાનાં ચાત્યાનન્દપ્રાપ્તિઃ, તત ઋષભશિવયોગિના તયોર્માતાપુત્રયોર્દેહયોઃ શિવમન્ત્રાભિમન્ત્રિતેન ભસ્મના સ્પર્શનમ્, તદ્ભસ્મસ્પર્શમાત્રેણ તયો- ર્માતાપુત્રયોર્દિવ્યદેહત્વપ્રાપ્તિઃ, તતસ્તસ્ય બાલકસ્યર્ષભશિવયોગિના ભદ્રાયુરિતિ નામકરણપૂર્વકમુભયોરપિ ભાવિભાગ્યોદયં વર્ણયિત્વા શિશોર્વિદ્યાપ્રાપ્તિપર્યન્તં પદ્માકરવૈશ્યસ્ય ગૃહે નિવાસાયાજ્ઞાં કૃત્વા યાત્રાકરણાર્થં સ્થાનાંતરં પ્રતિ ગમનમ ૧૯૩ ૨.
૧૧ અથ પિઙ્ગલાવેશ્યાયાઃ શ્રીશિવભક્તર્ષભાખ્યશિવયોગિપૂજનસત્કારપ્રભાવેણ જન્મા- ન્તરે ચિત્રાઙ્ગદરાજપત્ન્યાં સીમન્તિન્યાખ્યાયાં જન્મવર્ણનમ્, અથ ભદ્રાયોઃ પદ્માકરવૈશ્યગૃહે તસ્ય પદ્માકરવૈશ્યસ્ય પુત્રેણ સુનયેન સહ બાલ્યત્તઃ સખ્યપૂર્વકં વૃદ્ધિઃ સહક્રીડાદિકં ચ, અથ તયોર્વૈશ્યકુમારરાજકુમારયોઃ પદ્માકરવૈશ્યેન બ્રાહ્મ- ણદ્વારોપનયનાદિસંસ્કારકરણપૂર્વકવિદ્યાધ્યયનસંપન્નતાકરણમ્, અથ ભદ્રાયો રાજકુમારસ્ય ષોડશે વર્ષે સંપ્રાપ્તે તત્સમીપે પૂર્વોક્તસ્યર્ષભયોગીશસ્યાગમનમ્, તસ્ય- ર્ષભયોગિનો ભદ્રાયુમાત્રા સ્વપુત્રેણ સહ વન્દનકરણં ભદ્રાયોઃ સન્માર્ગોપદેશાય પ્રાર્થનાકરણં ચ, તત ઋષભશિવયોગિના ભદ્રાયુષે રાજપુત્રાય શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણપ્રોક્ત સનાતનવર્ણાશ્રમાનુરૂપધર્મોપદેશકરણમ્, અથ સર્વસંકટવિમુક્તયે શ્રીશિવસેવો-
પદેશકરણમ્...... ૧૯૫

૧૨ અથ શ્રીમતર્ષભશિવયોગિના સર્વરક્ષાકરશ્રીશિવકવચસ્તોત્રોપદેશં કૃત્વા તસ્મૈ ભદ્રા-
યુનામ્ને રાજપુત્રાય વિજયકરં સર્વશત્રુવિનાશકં શંખં પ્રદાય શિવમન્ત્રમન્ત્રિતેન
ભસ્મના તદંગં સ્પૃષ્ટ્વા તસ્મૈ દ્વાદશસહસ્રગજબલં દત્ત્વા દર્શનમાત્રાચ્છત્રુવિજયકરં
ખઙ્ગં પ્રદાય કરણીયકૃત્યોપદેશં કૃત્વા શુભાશીર્વચનેન સમનુશાસ્ય તાભ્યાં પૂજા-
સત્કારમવાપ્યાભીષ્ટદેશં પ્રતિ ગમનમ્..... ૧૯૬

૧૩ અથ તતઃ કદાચિત્સ્વલ્પીયસૈવ સમયેન તસ્ય શિવભક્તિં પ્રકુર્વતો ભદ્રાયોઃ
પિતુર્વજ્રબાહુનામકસ્ય દશાર્ણદેશભૂપાલસ્ય શત્રુણા મગધરાજેન મહતા સૈન્યેન સહ યુદ્ધાયાગમનમ્, તતો મગધરાજેન દશાર્ણદેશભૂપેન સહ યુદ્ધં કૃત્વા યુદ્ધે તં નિર્જિત્ય તસ્ય સર્વં સૈન્યં નિર્ણાશ્ય દશાર્ણદેશરાષ્ટ્રં સ્વાયત્તીકૃત્ય તં રથે બદ્ધ્વા સ્વદેશં પ્રતિ ગમનમ્, ઇત્થં વૈશ્યનગરે નિવસતા ભદ્રાયુરાજપુત્રેણ જનમુખાન્નિજ-
પિતૃરાષ્ટ્રવિપ્લવવાર્તાં શ્રુત્વા પદ્માકરવૈશ્યપુત્રેણ સુનયેન સહાયેન હયમધિરુહ્ય મહતા જવેન નિજપિતૃપાલિતં દશાર્ણદેશં મગધેશ્વરાખ્યશત્રુભૂપસૈનિકૈર્વિધ્વસ્તં નિરીક્ષ્ય તતઃ ક્રોધાવેશેન તૂર્ણમેવ શત્રુસેનાં પ્રવિશ્ય શિવયોગિદત્તવિજયશંખમાધ્માય વિજયખડ્ગં ચોદ્યમ્ય સર્વાઞ્છત્રુગણાન્મૂર્ચ્છનયા વિમોહ્ય બહુશઃ શત્રૂન્હત્વા શત્રુભી રથે નિબદ્ધસ્યાત્મનઃ પિતુર્બન્ધાન્મોક્ષયિત્વા શત્રુવશગાઃ સર્વાઃ સ્વપિતૃપત્નીઃ પુરવાસિજનાનાં પત્નીશ્ચ કન્યાશ્ચ ગોધનાદીનિ ચ મોચયિત્વા સ્વપિત્રાદીન્સર્વાનાશ્વાસ્ય સ્વપુર્યાં સંપ્રેષણમ્, તતોઽરિસૈન્યે પ્રવેશં કૃત્વા તેષાં સ્ત્રીગજાશ્વરથદાસદાસ્યાદિસર્વસંપત્તિં હૃત્વા મગધેશં પરાજિત્ય સમન્ત્ર્યાદિપરિજનં તં નિર્બધ્ય ચ સ્વપુરીં પ્રત્યાગમનમ્, અથ તેન ભદ્રાયુના સુવ્યક્તસ્વનામાદ્યકથયિત્વૈવ
સામાન્યતઃ ક્ષત્રિયપુત્રત્વકથનપૂર્વકં સ્વપિતુઃ પાદાભિવન્દનકરણમ્, અથ પિતુર્નમનાનંતરં તેન સુનયાખ્યેન વૈશ્યપુત્રેણ સહ ભદ્રાયુણા વૈશ્યપુરં પ્રત્યાગત્ય નિજમાત્રે તસ્મૈ પદ્માકરાખ્યાય વૈશ્યવર્યાય ચ સર્વયુદ્ધાદિવૃત્તાન્તનિવેદનમ્, અથ દ્વિતીયેઽહ્નિ ચન્દ્રાંગદાપરપર્યાયં ચિત્રાઙ્ગદં નૃપં પ્રતિ તસ્ય પૂર્વોક્તસ્યર્ષ- ભાખ્યશિવયોગિન આગમનં ચિત્રાંગદં પ્રતિ ભદ્રાયુષે રાજપુત્રાય કન્યાપ્રદા- નાર્થમુપદેશપૂર્વકમાજ્ઞાકરણં ચ, તત ઋષભયોગિવચનાચ્ચિત્રાઙ્ગદેન ભૂપેન ભદ્રા- યુષમાહૂય તસ્મૈ કીર્તિમાલિન્યાખ્યાં નિજકન્યાં પ્રદાય વૈવાહિકવિધિકરણાય સમારમ્ભકરણમ્, અથ તત્પિતુર્વજ્રબાહોઃ સમીપે દૂતં પ્રેષયિત્વા પુત્રસ્યોદ્વાહાર્થં સત્કારપૂર્વકં નિમન્ત્રણમ્, વજ્રબાહોઃ સપરિવારસ્ય તત્ર નિષધેશરાજધાન્યામાગ- મનમ્, તસ્યાગતસ્ય પિતુર્વજ્રવાહોર્ભદ્રાયુના પુત્રેણાભિવાદનમ્, તથાપ્યવિજ્ઞાતતત્કુ- લનામ્ના વજ્રબાહુના તસ્ય ભદ્રાયોર્જિજ્ઞાસયા પ્રશ્ને કૃતે સતિ નિષધેશ્વરેણ વજ્રબાહું પ્રતિ ઽઅયં ત્વયા માત્રા સહ વને ત્યક્તસ્તવૈવ પુત્રો ભદ્રાયુનામાસ્તિ ઇતિ તસ્ય વૃત્તે કથિતે સતિ વજ્રબાહોર્નિજકર્મણઃ સસુતપત્નીત્યાગરૂપસ્ય લજ્જયા ગર્હણાનન્તરં પ્રતાપશાલિનિજપુત્રપ્રાપ્ત્યાઽત્યન્તાનન્દપ્રાપ્તિઃ, અથ ચિત્રાઙ્ગદેન ભૂપેન કૃતં પૂજાસ- ત્કારમાદાયાત્મનોઽગ્રમહિષીં તાં ભદ્રાયોર્માતરં સ્વસ્નુષયા સમેતં ભદ્રાયુષં સ્વપુત્રં ચ ગૃહીત્વા વજ્રબાહોર્નિજપરિવારજનૈઃ સહ મહતા સમારમ્ભેણ સાનન્દં સ્વપુરીં પ્રત્યાગમનમ્, તતો ભદ્રાયુના પૂર્વં પિતુરાજ્ઞયા યૌવરાજ્યં કૃત્વા પિતુઃ સ્વર્ગા- રોહણાનન્તરં સર્વભૂમણ્ડલરાજ્યકરણમ્, રાજ્યાધિરોહણાનન્તરં ભદ્રાયુના પૂર્વં નિબદ્ધસ્ય હેમરથાખ્યમાગધભૂપસ્ય મૈત્રીં સંધાય બન્ધનાન્મોચનમ્, તતો ભદ્રાયુના સ્વપત્ન્યા કીર્તિમાલિન્યા સહ સુખોપભોગપૂર્વકરાજ્યકરણમ્, ઇત્થં પૂર્વજન્મ- કૃતશિવયોગિપૂજાસત્કારપ્રભાવવર્ણનમ્ ..... ..... ૧૯૮

૧૪ અથ પ્રાપ્તરાજ્યસિંહાસનસ્ય ભદ્રાયોઃ કદાચિન્નિજભાર્યયા સહ વનં ગત્વા સ્વચ્છન્દ- વિહારકરણમ્, તસ્મિન્નેવ સમયે તસ્મિન્વને કયોશ્ચિદ્દ્વિજદમ્પત્યોર્મધ્યે વ્યાઘ્રે- ણાનુગત્યોપદ્રવે ક્રિયમાણે તાભ્યાં નિજરક્ષણાર્થમુચ્ચૈઃ શબ્દેન રાજ્ઞઃ પ્રાર્થનાકરણમ્, તદૈવ વ્યાઘ્રેણાગત્ય દ્વિજપત્ન્યા ગ્રહણમ્, તસ્યોપરિ ભદ્રાયુણા વૃતેઽપિ શસ્ત્રપ્રહારે સર્વશસ્ત્રાણાં વ્યર્થીભાવઃ, વ્યાઘ્રેણ ચ દ્વિજપત્ન્યાં હૃતાયાં દ્વિજેન શોકપૂર્વકં રાજ્ઞો ધિક્કારકરણમ્ અથ રાજ્ઞા ભદ્રાયુણા વ્યાઘ્રનાશિતપત્નીકસ્ય તસ્ય દ્વિજસ્ય સાન્ત્વનાય વહુવિધપ્રાર્થનાકરણમ્, તતો દ્વિજેન રાજાનં પ્રતિ નિજકામોપભો- ગશાન્ત્યર્થં રાજપત્નીં પ્રતિ યાચનાકરણમ્, તતો ભદ્રાયુણા તસ્મૈ બ્રાહ્મણાય નિજપત્નીં દત્ત્વાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય શિવં ધ્યાત્વાઽગ્નૌ પતનાયોદ્યમનમ્, તસ્મિન્નેવાવસરે તદ્ભક્તિપરીક્ષાર્થં દ્વિજરૂપધારિણા તેનૈવ શ્રીશંકરેણ સ્વસ્વરૂપેણ પ્રાદુર્ભવનમ્ તસ્ય શ્રીશંકરસ્ય ભદ્રાયુણા સ્તુતિકરણમ્, તત્સ્તુતિપ્રસન્નેન ભગવતા શ્રીશંકરેણ સપ- ત્નીકાય ભદ્રાયુષે વરપ્રદાનમ્, ભદ્રાયુષઃ શિવપ્રસાદાદ્રાજ્યસુખોપભોગપ્રાપ્તિવર્ણ- નમ્, અન્તે ચ પુત્રેષુ રાજ્યં વિન્યસ્ય ભદ્રાયુષઃ શિવસાયુજ્યપ્રાપ્તિઃ, ભદ્રાયુશ્વશુ- રસ્ય ચિત્રાઙ્ગદસ્ય નિજપત્ન્યા સીમન્તિન્યા સહ શામ્ભવપદાવાપ્તિવર્ણનમ્, ઇત્થં શિવભક્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ....... ..... ૨૦૦

૧૫ અથ ભસ્મમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ તત્પ્રસઙ્ગેન વામદેવાખ્યશિવયોગિનો વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્રૈકદા ક્રૌઞ્ચારણ્યે વિચરંતં તં વામદેવશિવયોગિનં પ્રતિ ભક્ષિતું સમાગચ્છતા બ્રહ્મરાક્ષસેન નિજદોર્ભ્યાં દૃઢનિપીડને કૃતે તદંગસ્પર્શમાત્રાદેવ તસ્ય સદ્યો વિધ્વ- સ્તકલ્મષતાપ્રાપ્તિઃ, તતો નિજપૂર્વદુષ્કર્મસ્મરણેન નિર્વિણ્ણમાનસેન તેન બ્રહ્મરાક્ષ- સેન વામદેવશિવયોગિનં પ્રતિ નિજપૂર્વપઞ્ચવિંશતિતમજન્માચરિતદુષ્કર્મતત્પરિ- પાકયામ્યયાતનાબ્રહ્મરાક્ષસત્વપ્રાપ્ત્યાદિવર્ણનમ્, તતશ્ચ વામદેવં પ્રતિ ઽત્વદ્દેહ- સ્પર્શમાત્રેણ મે પૂર્વસહસ્રજન્મસ્મૃતિજાતાસ્તિ, મમ ચિત્તં ચ સુપ્રસન્નં વર્તતેઽત એતાદૃશઃ પ્રભાવસ્ત્વયા કથં લબ્ધઃઽ ઇતિ પ્રશ્ને કૃતે વામદેવશિવયોગિના નિજદેહ- લિપ્તસ્ય ભસ્મનોઽયં પ્રભાવ ઇતિ કથયિત્વા ભસ્મસામર્થ્યવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન ચ દ્રવિડદેશસ્થદુરાચારવર્તિબ્રાહ્મણસ્ય પ્રેતોપરિ ભસ્મલિપ્તપાદસ્ય શુનોંઽઘ્રિલગ્નભસ્મ- સ્પર્શનમાત્રેણ તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય શિવલોકાવાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ઇત્થં વામદેવોક્તં
ભસ્મમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા બ્રહ્મરાક્ષસેન પુનર્વિસ્તરેણ ભસ્મમાહાત્મ્યં શ્રોતું વામદેવં
પ્રતિ પ્રશ્નકરણમ્..... - ...... .... - - ૨૦૧

૧૬ અથ વામદેવેન સવિસ્તરં ભસ્મમાહાત્મ્યં વર્ણયિતુમુપક્રમે ક્રિયમાણે મન્દરશૈલેન્દ્રે શ્રીમહેશં પ્રતિ શક્રાદિસર્વદેવાનામાગમનવર્ણનમ્, તત્ર મહોત્સવે સર્વદેવૈ રત્નસિંહાસ-
નોપરિ સ્થિતસ્ય ભગવતો મહેશ્વરસ્યોપાસનાપૂર્વકં સ્તુતિકરણમ્, તતશ્ચ સુપ્રસન્નં
શ્રોરુદ્રદેવં પ્રતિ સનત્કુમારેણ મહર્ષિણા વેદશાસ્ત્રોક્તધર્મવિષયપ્રશ્નપ્રસઙ્ગેન ત્રિપુ-
ણ્ડ્રધારણવિધિજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, તત્કૃતં પ્રશ્નમાકર્ણ્ય ભગવતા શ્રોરુદ્રદેવેન
સવિસ્તરભસ્મત્રિપુણ્ડ્રધારણમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... -..... ... ૨૦૩

૧૭ અથ ભસ્મમાહાત્મ્યકથનપ્રસંગેન શબરવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ તત્ર પાંચાલદેશીયરાજપુત્રસ્ય
સિંહકેતોઃ કદાચિન્મૃગયાર્થં વને વિચરતઃ સાહાય્યાર્થં ગતવતા કેનચિત્તદનુચરેણ શબરેણ વને કસ્યચિત્સ્થંડિલસ્યોપરિ ભિન્નપિણ્ડિકં શિવલિઙ્ગં દૃષ્ટ્વા તદ્ગૃહીત્વા
રાજપુત્રસ્ય સવિધે ગત્વા તં પ્રત્યેવ શિવલિઙ્ગપૂજાવિધિજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્,
તતસ્તેન રાજપુત્રેણ તં પ્રતિ પરિહાસેન નિત્યં ચિતાભસ્મપૂર્વકોપચારૈઃ શિવપૂજા-
વિધ્યુપદેશકરણમ્, તેન શબરેણ ચ સ્વગૃહે તલ્લિંગં નીત્વા ભક્તિભાવપૂર્વકં રાજ-
પુત્રોક્તમાર્ગેણૈવ નિત્યં ચિતાભસ્માનીય શ્રીશંકરસ્ય યથોપચારૈઃ પૂજાકરણમ્, અથૈકદા તસ્ય શબરસ્ય શિવપૂજાર્થ ચિતાભસ્મનોઽલાભાચ્ચિન્તાતુરત્વે સતિ તસ્ય પત્ન્યા શબર્યા સ્વભર્તારં સાંત્વયિત્વા નિજગૃહં વહ્નિના સન્દીપ્ય તન્મધ્યે સ્વયં પ્રવિશ્ય સ્વશરીરદહનમ્, તતસ્તેન શબરેણ તસ્ય દગ્ધસ્વગૃહસ્ય સમીપ એવ તેન નિજપત્નીદેહદહનંજનિતેન જિતાભસ્મના શ્રીશંકરસ્ય યથાસાઙ્ગપૂજાં વિધાય પૂજાવસાનાન્તે શ્રીશિવપ્રસાદગ્રણાર્થં નિજપત્ન્યાઃ શબર્યાઃ પ્રતિદિનવદાહ્વાને કૃતે સતિ
તદાનીમેવ તત્પૃષ્ઠે તસ્યાઃ શબર્યાઃ પ્રતિદિનવદ્યથાપૂર્વમાગત્ય સ્થિતિઃ, તસ્ય ગૃહસ્ય ચ યથાપૂર્વં સ્થિતિઃ, તતશ્ચકિતેન તેન ભાર્યયા સહ સંભાષણે ક્રિયમાણે દિવ્યવિમાનપ્રાપ્તિઃ, તદ્વિમાનમારુહ્ય તયોઃ શબરદંપત્યોઃ શિવલોકં ગત્વા શિવસારૂપ્યમુક્તિઃ પ્રાતિઃ, ઇત્થં દૃઢશ્રદ્ધામાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ...... ૨૦૪

૧૮ અથ સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રદોમામહેશ્વરવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણંનમ્, તત્પ્રસંગેનાનર્તદેશસ્થિતવેદરથાખ્યદ્વિજકન્યાયાઃ શારદાનામ્ન્યાશ્ચરિત્રવર્ણનમ્, તત્ર તસ્યાઃ શારદાયાઃ પત્યુઃ પદ્મનાભદ્વિજસ્ય સર્પદંશેન મરણે સતિ પ્રાપ્તવૈધવ્યાયાઃ શારદાયાઃ સ્વપિતુર્ગૃહે નિવાસે કદાચિત્તત્ર પિતૃગૃહે સમાગતસ્ય નૈધ્રુવાખ્યમહર્ષેઃ સમીપે ગત્વા તયા શારદયા તં વૃદ્ધમન્ધં નૈધ્રુવમુનિં પ્રતિ નમસ્કારે કૃતે સતિ તેન મુનિના તસ્યૈ ઽસૌભાગ્યવતી પુત્રવતી ભવઽ ઇતિ મઙ્ગલાશીઃપ્રદાનમ્, તતો જ્ઞાતતદ્વૈધવ્યવૃત્તાન્તેન નૈધ્રુવમુનિના તસ્યૈ શારદાયૈ સૌભાગ્યપ્રાપ્તયે સવિસ્તરોમામહેશ્વરવ્રતવિધાનોપદેશકરણમ્, તતસ્તયા શારદયા મુનિપ્રોક્તોમામહેશ્વરવ્રતગ્રહણમ્, તતસ્તસ્યાઃ પિતૃમાત્રાદિભિઃ શારદાયા વૈધવ્યદુઃખવિનાશાય નૈધ્રુવમહર્ષેસ્તસ્યા વ્રતસ્ય યથાસાંગસમાપ્તિપર્યન્તન્તં
નિવાસકરણાય પ્રાર્થનાકરણમ્, તત્પ્રાર્થનયા નૈધ્રુવમહષેઃ શારદાકૃતસ્ય
વ્રતસ્ય યથાસાંગસમાપ્તિપર્યન્તં તત્રૈવ મઠેઽવસ્થિતિકરણમ્ -.... - ૨૦૬

૧૯ અથ શારદયા તસ્ય સ્વગુરોર્નૈધ્રુવમહર્ષેઃ સંનિધૌ સ્થિત્વૈકવર્ષપર્યન્તં યથાવિ-
ધ્યુમામહેશ્વરવ્રતાચરણમ્, તતઃ સંવત્સરાંતે તસ્ય વ્રતસ્યોદ્યાપનકરણમ્, ઉદ્યાપ-
નદિનસ્ય રાત્રૌ તેન નૈધ્રુવમહર્ષિણા તયા શારદયા સહ જપધ્યાનતપોભિઃ શ્રીજગદમ્બાયાઃ સંતોષકરણમ્, તસ્મિન્નવસરે તયોર્ભક્તિપ્રભાવાચ્છ્રીજગદમ્બાયાઃ પ્રાદુ-
ભાવઃ, તદાનીમેવ શ્રીજગદમ્બાપ્રસાદાત્તસ્યાન્ધસ્ય નૈધ્રુવમહર્ષેશ્ચક્ષુર્દ્વયપ્રાપ્તિઃ, તતો
નૈધ્રુવમહર્ષિણા તયા શારદયા સહ જગદમ્બાયાઃ સ્તુતૌ કૃતાયાં સુપ્રસન્નયા જગદમ્બયા નૈધ્રુવમહર્ષિપ્રાર્થનયા શારદાયાઃ પૂર્વજન્મકર્મવર્ણનપૂર્વકમ્ ઽએતસ્યાઃ સ્વપ્ને સ્વપતિના સહ રતિસુખપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિઽ ઇતિ વરં પ્રદાય શારદાયૈ ઽનિજગર્ભજાતપુત્ર સ્વપ્ને કૃતભોગસ્ય પુરુષસ્ય યદા પ્રત્યક્ષં દર્શનં કરિષ્યસિ તદા તસ્મૈ દેહિઽ ઇત્યાજ્ઞાં કૃત્વાન્તર્ધાનકરણમ્, તતઃ સુપ્રસન્નયા તયા શારદયા બાલયા સ્વગુરોનૈધ્રુવમુનેઃ પૂજાસત્કારકરણમ્, તતો નૈધ્રુવમુનેઃ શારદાપિત્રો રહસિ જગદમ્બાવર- પ્રદાનાદિવૃત્તં સંશ્રાવ્ય સર્વાનામન્ત્ર્ય સ્વેચ્છયા દેશાન્તરં પ્રતિ ગમનમ્ ,અથ શારદાયાઃ શ્રીજગદમ્બાયાઃ પ્રસાદેન સ્વપ્ને સ્વભર્ત્રા સહ રતિસંભોગકરણાદ્ગર્ભધારણમ્,. તતો વિધવાં તાં શારદાં ગર્ભિણીં શ્રુત્વા સર્વજનૈર્ધિક્કારકરણપૂર્વકં તસ્યાઃ સ્વગ્રામાદ્બહિ- ર્નિર્વાસનાય સર્વૈઃ સહૈકત્ર મિલિત્વા મન્ત્રકરણમ્, એવં તૈર્જનૈર્દુર્વિચારે ક્રિયમાણે સત્યાકાશવાણ્યા તસ્યાઃ શારદાયા નિર્દોષત્વકથનમ્, તચ્છુત્વા સુપ્રસન્નૈસ્તૈઃ સર્વજનૈઃ સ્ત્રીજનૈશ્ચ શારદાયાઃ સકાશાદેકાન્તે સહર્ષં સત્યવૃત્તાન્તં વિજ્ઞાય તસ્યાઃ પ્રશંસાં કૃત્વા સ્વસ્વગૃહં પ્રતિ ગમનમ્, અથ શારદાયાઃ પુત્રસન્તાનોત્પત્તિઃ, તસ્ય શારદે- યાખ્યત્ય શારદાપુત્રસ્ય ગુરુણોપનયને કૃતે સત્યુપનયનાદનન્તરં ચતુર્ભિરેવ વર્ષૈ- શ્ચતુર્વેદાદિસાઙ્ગોપાઙ્ગસમગ્રવિદ્યાપારંગતાવર્ણનમ્ ,અથ કદાચિદ્ગોકર્ણેશ્વરમહાદેવક્ષેત્રં પ્રતિ કસ્મિંશ્ચિચ્છિવમહાપર્વણિ તદ્ગ્રામસ્થિતાનાં યાત્રાર્થં પ્રયાણે સતિ તૈઃ સર્વસ્વ- ગ્રામનિવાસિભિર્જનૈઃ સહ તસ્યાઃ શારદાયા અપિ તેન સ્વપુત્રેણ સહ ગમનમ્ , તત્ર તયા શારદયા નિત્યં પ્રતિ સ્વપ્ને રતિદાયિનઃ પૂર્વજન્મીયસ્ય વિપ્રસ્ય સ્વભર્તુ- દર્શનમ્, તેનાપિ પુરુષેણ પ્રતિદિનં સ્વપ્ને રતિદાયિન્યાસ્તસ્યાઃ શારદાયાઃ સ્વપ્ને દૃષ્ટસ્ય સ્વસ્માદુત્પન્નસ્ય તસ્ય પુત્રસ્ય ચ પ્રત્યક્ષદર્શનમ્, તતસ્તેન વિપ્રેણ વિસ્મયા- વિષ્ટચિત્તતયા તત્સમીપમાગત્ય શારદાં પ્રતિ તસ્યા વૃત્તાન્તજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નક- રણમ્, તતઃ શારદયા તસ્મૈ સર્વસ્વવૃત્તાન્તનિવેદનમ, તતસ્તેન વિપ્રેણ તદ્દત્તં કુમારં તાં શારદાં ચ તસ્યાઃ પિત્રોરનુજ્ઞયા ગૃહીત્વા સ્વગૃહં પ્રતિ ગમનમ્, તતઃ કાલાન્તરે તસ્ય વિપ્રસ્ય મરણોત્તરં ચિતાગ્નૌ શારદાયાસ્તેન સ્વભર્ત્રા સહાનુગ- મનમ, તતસ્તયોર્દંપત્યોઃ શિવલોકં પ્રતિ ગમનમ. ઇત્થમુમામહેશ્વરવ્રતપ્રભાવવર્ણનમ્. ... ... ... ૨૦૭

૨૦ અથ રુદ્રાક્ષમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર રુદ્રાક્ષધારણપુણ્યવર્ણનપ્રસંગેન કાશ્મીરદેશનૃપતિ- ભદ્રસેનસુતસ્ય સુધર્માખ્યસ્ય રાજામાત્યસુતસ્ય તારકાખ્યસ્ય ચેત્યુભયો રાજપુત્રામાત્યપુત્રયોર્બાલ્યત આરભ્ય પરમમૈત્રીભાવેન વર્તનમ્, ઉભયોરપિ સદૈવ હેમરત્ન- મયાલઙ્કારપરિત્યાગપૂર્વકં રુદ્રાક્ષધારણેઽત્યન્તપ્રેમાણં દૃષ્ટ્વાઽતિવિસ્મયાવિષ્ટેન રાજ્ઞા ભદ્રસેનેનેકદા સ્વગૃહં પ્રત્યાગતં પરાશરમુનિં પ્રતિ પૂજાવિધિના સત્કૃત્ય તયોર્બાલ- કયો રુદ્રાક્ષધારણાભિરુચિકારણજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, તતસ્તેન પરાશરમહ- ર્ષિણા તયો રાજપુત્રામાત્યપુત્રયોઃ પૂર્વજન્મવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પૂર્વં નન્દિગ્રામ- નિવાસિન્યા મહાવૈભવશાલિન્યાઃ સદા સદાશિવપૂજાનિરતાયા મહાનન્દાનામ્ન્યાઃ કસ્યાશ્ચિદ્વેશ્યાયાઃ સદ્મનિ નિવસતોઃ કુક્કુટમર્કટયો રુદ્રાક્ષકૃતકર્ણ-બાહુ-ચૂડા- ભરણયોર્વેશ્યયા પ્રતિદિનં કૃતાયાં નૃત્યશિક્ષાયાં પ્રાવીણ્યં પ્રાપ્તયોઃ પ્રતિદિનં તસ્યા વેશ્યાયાઃ શિવાગ્રતો નૃત્યસમયે નૃત્યમ્, અથ કદાચિત્તસ્યા ભવનં કસ્ય- ચિચ્છિવવ્રતધારિણઃ શિવયોગિનો વૈશ્યસ્યાગમનમ્, તત્કરે દિવ્યરત્નકંકણં દૃષ્ટ્વા તલ્લિપ્સયા તયા વેશ્યયા તસ્મૈ વૈશ્યાય સ્વસ્યા વારાંગનાત્વે સત્યપિ ઽત્રિદિન- પર્યન્તં ઽ તવ પત્નીત્વં સ્વીકૃત્ય સહધર્મચારિણીધર્મેણાઽહં ત્વાં સેવિષ્યેઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાકરણમ્, તતશ્ચ તેન શિવવ્રતપરાયણેન વૈશ્યેન તસ્યા વચનમાકર્ણ્ય બાઢમિત્યુક્ત્વા તસ્યા હસ્તે નિજનિત્યપૂજનીયરત્નમયશિવલિઙ્ગં દત્ત્વૈતસ્ય રત્નમયશિવલિઙ્ગસ્ય નાશે મમ પ્રાણનાશઃ સ્યાદિતિ કથયિત્વા તસ્ય લિઙ્ગસ્યાતિપ્રયત્નેન સંરક્ષણાયાજ્ઞાકરણમ્, તયા મહાનન્દાવેશ્યયા તસ્ય વૈશ્યસ્યાજ્ઞાં સંમાન્ય તદ્દત્તં લિઙ્ગમાદાય નાટ્યમણ્ડપિકાસ્તમ્ભોપરિ તલ્લિંગં નિધાય સ્વગૃહં પ્રવિશ્ય રાત્રૌ તેન વૈશ્યેન પર્યંકે સુખેન સંગતયા નિદ્રાકરણમ્, તતો નિશીથસમયેઽકસ્માદુત્થિતેન વહ્નિના તસ્યા વેશ્યાયાઃ સર્વનાટ્યમણ્ડપસ્ય દહનમ્ ,તસ્મિન્નવસરે સદ્યઃ પ્રબુદ્ધયા તયા વેશ્યયા તત્ર સત્વરમેત્ય રજ્જ્વા શૃંખલયા ચ નિબદ્ધયોઃ તયોઃ કુક્કુટમર્કટયોઃ સત્વરં બન્ધનતો મોચનમ્, મોચિતયોસ્તયોઃ કુક્કુટમર્કટયોસ્તસ્માન્મણ્ડપસ્થલાદ્વહ્નિભીત્યા દૂરે પલાયનમ્, સર્વમણ્ડપદાહે સતિ મણ્ડપસ્થસ્તમ્ભસ્ય તદુપરિ નિહિતસ્ય વૈશ્યદત્તરત્નમયલિઙ્ગસ્ય ચ દહનેન શકલીભવનમ્, તલ્લિઙ્ગનાશં દૃષ્ટ્વા તેન વૈશ્યેન મરણાય નિશ્ચયં કૃત્વા ચિતા- નિર્માણાય તાં મહાનન્દાવેશ્યાં પ્રત્યાજ્ઞાકરણમ્, તતસ્તસ્ય વૈશ્યસ્ય દૃઢનિર્બન્ધં દૃષ્ટ્વા તયા વેશ્યયા ગ્રામાદ્બહિઃ કાષ્ઠૈશ્ચિતાયા નિર્માણમ્, તતઃ પ્રજ્વાલિતાયાં તસ્યાં ચિતાયાં તેન શિવભક્તેન વૈશ્યેન પ્રવેશકરણમ્, તં વૈશ્યં ચિતાં પ્રવિષ્ટં દૃષ્ટ્વાઽતિખિન્નયા તયા મહાનન્દયા વેશ્યયા તેન ત્રિરાત્રં પત્નીત્વપ્રતિજ્ઞાના- ત્સહધર્મચારિણીધર્મં પુરસ્કૃત્ય શિવભક્તેભ્યઃ સ્વકીયં સર્વસ્વં પ્રદાય તમગ્નિં ત્રિઃ પરિક્રમ્ય શિવં સ્મૃત્વા તસ્મિન્નગ્નૌ પત્યનુગમનાય પ્રવેશકરણાયોદ્યમનમ્, તદાનીં સાક્ષાદ્ભગવતા શંકરેણ તત્ર પ્રાદુર્ભૂય તસ્યા નિવારણં કૃત્વા સ્વસ્યૈવ ભક્તિપરીક્ષણાય વૈશ્યરૂપેણાગમનાદિ કથયિત્વા સર્વપરિવારજનૈઃ સહ તસ્યા મહાનન્દાયા વેશ્યાયાઃ શિવલોકં પ્રતિ નયનમ્, તત્પરિવારજનેષ્વવશિષ્ટયોર્ગૃહ- દહનસમયે બન્ધનાદ્વિમુચ્ય દૂરં પલાયિતયોસ્તયોઃ કુક્કુટમર્કટયોઃ સ્વસ્વકાલેન મરણે સતિ મર્કટસ્ય રાજપુત્રત્વં કુક્કુટસ્ય ચામાત્યપુત્રત્વં સંપ્રતિ સંપ્રાપ્તમિતિ પરાશરેણ રાજપુત્રામાત્યપુત્રયોઃ પૂર્વજન્મવૃત્તાન્તકથનમ્... ......

૨૧ અથ રાજ્ઞા ભદ્રસેનેન તસ્ય રાજકુમારસ્ય ભવિષ્યદ્ભાગ્યવિષયે પરાશરમુનિં પ્રતિ પૃચ્છાયાં કૃતાયાં પરાશરમુનિના તસ્ય સુધર્માખ્યસ્ય રાજપુત્રસ્યાદ્યદિનાત્સપ્તમેઽહ્નિ મૃત્યુર્ભવિષ્યતીતિ ભવિષ્યત્કથનમ્, તચ્છુત્વાઽતિદુઃખિતં ભદ્રસેનભૂપં પ્રતિ બોધ- વચનૈઃ સમાશ્વાસ્ય તસ્ય સુધર્માખ્યરાજપુત્રસ્ય મૃત્યુનિવારણાય રુદ્રાધ્યાયજપા- નુષ્ઠાનકથનમ્, અથ રાજ્ઞઃ પ્રાર્થનયા રુદ્રાધ્યાયપાઠપૂર્વકં તેન પરાશરમુનિના વ્રતતપઃસદાચારસંપન્નૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સહ તસ્ય રાજકુમારસ્ય પ્રતિદિનમભિષેકે ક્રિય- માણે સપ્તમેઽહ્ન્યકસ્માત્ક્ષણમાત્રં મૂર્છના પ્રાપ્ય પુનઃ સદ્ય એવ પ્રબોધનમ્, તદાનીં તેન કુમારેણ મૂર્છનાવસ્થાયાં મૃત્યોઃ શિવદૂતસ્ય ચાગમનપૂર્વકં શિવદૂતકૃત- મૃત્યુપરાભવકથનમ્, તતઃ પરાશરાદિભિઃ સર્વૈરૃષિભિસ્તસ્ય રાજકુમારસ્યાશીર્વચનં પ્રદાય તત્પિત્રે રાજ્ઞેઽભયશંસનમ્, તતો રાજ્ઞા સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનાં વિપુલઅમ્બાયાઃ ભોજનપ્રદાનાદિના સત્કારકરણમ્, તતઃ સ્વપુત્રેણ પરાશરગુરુપ્રભૃતિમહર્ષિભિશ્ચ
સહ સિંહાસન ઉપવિષ્ટસ્ય સુપ્રસન્નસ્ય તસ્ય ભદ્રસેનનૃપસ્ય સ્રમીપે મહાયોગિનઃ
શ્રીનારદમહર્ષેરાગમનમ્, તતો ભદ્રસેનેન રાજ્ઞા કૃતપૂજાસત્ક્રિયેણ નારદેન રાજાનં પ્રતિ ઽતવ પુત્રં નેતું યમસ્યાત્રાગમને સતિ શંકરેણ પ્રેષિતેન વીરભદ્રેણ યમસ્ય શાસનં કૃતમ્ ઇતિ વર્ણનં યમેન વીરભદ્રસ્ય પ્રણામપૂર્વકં સ્તુતિકરણાનંતરં વીરભ-
દ્રાદ્યમમોચનાદિવૃત્તાન્તવર્ણનં ચ, ઽરુદ્રાધ્યાયપઠનપૂર્વકાભિષેચનપ્રભાવાત્તવ પુત્રસ્ય
મૃત્યુભીતિનિવારણં જાતમસ્યાયુતવર્ષપર્યંતમાયુઃ સકલસૌખ્યાવાપ્તિશ્ચ ભવિષ્યતિઽ
ઇત્યાશીઃ પ્રદાય નારદસ્ય ગમનમ્, પરાશરાદિમહર્ષીણાં ચ સહપુત્રાય રાજ્ઞ આશીઃ
પ્રદાય સ્વસ્વાશ્રમગમનમ્, ઇત્થં રુદ્રાધ્યાયપ્રભાવવર્ણનમ્... ..... ૨૧૧

૨૨ અથ શિબભક્તિમાહાત્મ્યપ્રતિપાદક પુણ્યમયપુરાણકથાપઠનશ્રવણવિધિપૂર્વક ફલવર્ણનમ્, પુરાણશ્રવણમાહાત્મ્યવર્ણનપ્રસંગેન જારકર્મપ્રવૃત્તયોર્વિદુરાખ્ય બ્રાહ્મણાધમબિન્દુલાખ્યતત્પત્ન્યોર્વૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર જારકર્મણા વેશ્યાસક્તેન વિદુરાખ્યબ્રાહ્મણાધમેન નિત્યં જારેણ સહ સંગતામપિ કસ્મિંશ્ચિદેકસ્મિન્દિને જારેણ સહ રતાસક્તાં જારિણીં સ્વભાર્યાં દૃષ્ટ્વા તાં પ્રતિ સંતાડ્ય ઽત્વં જારેભ્યો રતિં દત્ત્વા તેભ્યો ધનમાદાય મહ્યં વેશ્યાયૈ ધનપ્રદાનાય દેહિ તેનાહં વેશ્યાયાં રમિષ્યે ત્વં જારૈ રમસ્વઽ ઇત્યુક્ત્યા પ્રતિદિનમુભયોરપ્યધમયોસ્તયોર્દુરાચારે પ્રવૃત્તિઃ, ઇત્થં કિયતા કાલેન તસ્ય બ્રાહ્મણાધમસ્ય મરણાનંતરં કિંચિદુત્ક્રાન્તયૌવનાયાસ્તસ્યા બિંદુલાખ્યાયા જારોત્પન્નૈર્નિજપુત્રૈઃ સ્વકીયૈર્બાંધવૈશ્ચ સહ કદાચિત્પર્વવિશેષે ગોકર્ણક્ષેત્રં પ્રતિ યાત્રાર્થં ગમનમ્, તત્ર ગત્વા કસ્મિશ્ચિદ્દેવાલયે પૌરાણિકેન પુરાણે વાચ્યમાને તયા બિંદુલયા
તસ્ય પૌરાણિકસ્ય મુખાત્પુરાણશ્રવણસમયે જારસક્તાનાં નારીણાં સ્મરમન્દિરે યમકિઙ્કરાઃ સંતપ્તલોહપરિઘં ક્ષિપન્તિ ઽ ઇતિ યમયાતનાવૃત્તાંતં શ્રુત્વા સતતકૃત-
સ્વકીયજારદુષ્કર્મસ્મરણસંતપ્તહૃદયયા તયા બિંદુલયા રહસિ તં પૌરાણિકં બ્રાહ્મણં પ્રતિ ગત્વા નિજદુષ્કર્મપરિશાન્તય ઉપાયજિજ્ઞાસયા પ્રશ્નકરણમ્, તતસ્તેન પૌરાણિકેન તસ્યાઃ પુરાણશ્રવણમાત્રેણ નિજઘોરવ્યભિચારપાપસ્મરણેનાત્યુગ્રયમયાતનાભીતાયા બિંદુલાખ્યાયાઃ સાંત્વનપૂર્વકં શિવભક્તિપુરઃસરશિવનામમન્ત્રોચ્ચારણપૂર્વક શિવભક્તિપ્રતિપાદક પુરાણકથાશ્રવણોપદેશકરણમ્, તતસ્તયા બિન્દુલયા તસ્માદેવ પૌરાણિકાત્સદ્ગુરોઃ સકાશાચ્છિવભક્તિવર્દ્ધકપુરાણકથાશ્રવણમ્, પુરાણશ્રવણપ્રભાવાત્તસ્યા વિન્દુલાયાઃ શનૈઃશનૈ રજસ્તમોમલધ્વંસે જાતે સતિ હૃદયે
શ્રીશઙ્કરસ્ય પ્રવેશઃ, તતઃ પ્રતિદિનં તયા ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ શ્રીશઙ્કરસ્ય ભક્તિક-
રણમ્, શ્રીશિવભક્તિપ્રભાવાત્તયા નિખિલકર્મબંધં સમાચ્છિદ્યાન્તે શિવલોકં પ્રતિ
ગમનમ્, તત્ર શિવલોકે શ્રીપાર્વતીજગદમ્બાયાઃ સમીપે ગતાયાસ્તસ્યાઃ પાર્વત્યા
સંમાનકરણમ્, તતઃ પાર્વત્યાઃ સકાશાન્નિજભર્તુઃ પિશાચત્વપ્રાપ્તિં શ્રુત્વા તસ્ય નિજભર્તુઃ પિશાચયોનેર્મોક્ષાય તયા તુંબરુંનામ ગન્ધર્વં પ્રતિ વિંધ્યશૈલે સ્થિતાય નિજભર્ત્રે પુરાણશ્રાવણાર્થં પ્રાર્થનાકરણમ્, તયા પ્રાર્થિતેન તુંબરુણા વિંધ્યશૈલં ગત્વા
તં પિશાચં પ્રતિ શ્રીગૌરીપતિકથાયાઃ શ્રાવણે કૃતે તસ્ય પિશાચત્વં પ્રાપ્તસ્ય બિંદુલા-
પતેઃ પિશાચયોનિતો મુક્તિપૂર્વકં વિમાનમારુહ્ય શિવલોકં પ્રતિ ગમનવર્ણનમ્ ,
તતસ્તયોર્દંપત્યોઃ શ્રીમહેશ્વરસદ્ગુણગાયનેન કૈવલ્યમુક્તિપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, શ્રીશિવભ-
ક્તિપ્રતિપાદકબ્રાહ્મોત્તરખણ્ડપુણ્યાખ્યાનવૈભવવર્ણનપૂર્વકં બ્રાહ્મોત્તરખણ્ડસમાપ્તિવ-
ર્ણનમ્. - .. - ... ૨૧૩

ઇતિ બ્રાહ્મખણ્ડે તૃતીયં બ્રાહ્મોત્તરખણ્ડં સમાપ્તમ્ ॥ ( ૩-૩) ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે તૃતીયં બ્રાહ્મખણ્ડમ્