સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.49

॥મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવઞ્જૈમિને સર્વં વેદવેદાંગપારગ ॥
ત્વદનુગ્રહતોઽસ્માભિર્માહાત્મ્યં જગદીશિતુઃ

ક્ષેત્રરાજસ્ય તસ્યૈવ યાત્રાણાં ચૈવ સર્વશઃ ॥
ભગવદ્ભોજનોચ્છિષ્ટપ્રાશનાદિફલં તથા

ઇંદ્રદ્યુમ્નસ્ય રાજ્ઞો વૈ વૃત્તાંતમતિદુર્લભમ્ ॥
નીલમાધવરૂપં તુ દારુબ્રહ્મપ્રકાશનમ્ ॥

શ્રુતં ત્વદ્વદનાંભોજાદ્ગલિતં તદ્યથાવિધિ ॥
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વત્તો હિ વદતાં વર

સર્વં વિસ્તરતો બ્રહ્મન્વયં સર્વે મુદાન્વિતાઃ ॥
પુરાણશ્રવણસ્યૈવ યદુક્તં ફલમેવ તત્

કો વા તસ્ય વિધિશ્ચૈવ કેન વા સ્યાત્તુ સાંગકમ્॥
અસ્માસુ ચેદનુક્રોશો યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
સાધુ સાધુ મુનિશ્રેષ્ઠા યત્પૃષ્ટં પરયા મુદા ॥
તત્ર મે પ્રીતિરતુલા જાતા રોમાંચકારિણી

તદ્વઃ સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં સાવધાનતઃ ॥
પુરાણશ્રવણારંભે યથાવિભવમાત્મનઃ

આદૌ સંકલ્પ્ય વિધિવદ્બ્રાહ્મણં શુદ્ધવંશજમ્ ॥
અવ્યંગાવયવં શાંતં સ્વશાખં સ્વપુરોધસમ્

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં ભૂષણૈરતિશોભનૈઃ ॥
વસ્ત્રચંદનમાલ્યાદ્યૈર્વૃણુયાત્પાઠસંશ્રુતૌ

કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા તતઃ સંપ્રાર્થયેદ્દ્વિજમ્ ॥
ત્વં વિષ્ણુર્વિષ્ણુરેવ ત્વં ન તુ ભેદઃ કદાચન

નિર્વિઘ્નં મે ભવત્વેવ ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રસીદ ચ ॥
તતો વૃતં બ્રાહ્મણં ચ બહુમૂલ્યાસને શુભે ॥

વાસયિત્વા ચ તસ્યૈવ ગલે માલાં વિનિક્ષિપેત્ ॥
મસ્તકે પુષ્પગર્ભં ચ ચંદનૈરનુલેપયેત્

યસ્માત્તસ્મિંશ્ચ સમયે વિપ્રો વ્યાસસમો મતઃ ॥
તેનૈવ બ્રાહ્મણેનૈવ પુસ્તકે વિષ્ણુરૂપકે

કારયેદ્વ્યાસપૂજાં ચ શ્રીખણ્ડાગુરુપુષ્પકૈઃ ॥
નાનોપચારૈ રુચિરૈર્ભક્ષ્યભોજ્યાદિકૈરપિ

ભક્ત્યા ચાસનદાનાદિવિધિઃ કાર્યો દિને દિને ॥
સાંપ્રતં કથયામ્યેવં શ્રૂયતાં શ્રોતૃલક્ષણમ્

ગતાનુગતિકાનાં ચ નિવાસાર્થં તથા દ્વિજાઃ ॥
આસનાનિ યથાયોગ્યં રચયિત્વા સ્વયં તથા

શુભાસનાંતરસ્થો હિ ભવેદુત્કણ્ઠમાનસઃ ॥
અથવા સંસ્કૃતે દેશે સર્વૈઃ સહ વસેદ્ભુવિ

વ્યાસસ્યાગ્રે નિવસતિરાસને નોચ્ચ એવ ચ ॥
કૃતસ્નાનો મુદા યુક્તો ધારયંઞ્છુક્લવાસસી

આચાંતઃ શંખચક્રાદિતિલકાન્વિતવિગ્રહઃ ॥
મનસા ભાવયેદ્વિષ્ણું વિશ્વાસં કારયેદ્ભૃશમ્

પુરાણે બ્રાહ્મણે ચૈવ દેવે ચ મંત્રકર્મણિ ॥
તીર્થે વૃદ્ધસ્ય વચને વિશ્વાસઃ ફલદાયકઃ

અતો મુનિવરાઃ સર્વં પુણ્યં વિશ્વાસકારણમ્ ॥
પાષંડાદિકસંભાષં વૃથાલાપં પ્રયત્નતઃ

પુરાણશ્રવણે કાલે સર્વચિંતાં ચ વર્જયેત્ ॥
અનેન વિધિના વિપ્રાઃ પ્રત્યહં શૃણુયાન્મુદા

તતઃ પાઠે સમાપ્તે ચ કરતાલાદિકૈર્મુહુઃ ॥
જય કૃષ્ણ જગન્નાથ હર ઇત્યાદિનામભિઃ

વિસ્તારયેદ્યથાકાશે શ્રૂયતે શબ્દ એવ સઃ ॥
એવં ચ પ્રત્યહં કુર્યાત્પ્રીતયે મુરવૈરિણઃ

તતો ગ્રંથસમાપ્તૌ ચ વિષ્ણુપ્રીણનતત્પરઃ ॥
વિશેષાદ્વસ્ત્રમાલ્યાદિચંદનૈર્ભૂષણૈસ્તથા ॥
ભૂષયેત્પરયા ભક્ત્યા વિપ્રં વ્યાસસમં દ્વિજાઃ

આત્મશક્ત્યા પ્રદદ્યાચ્ચ દક્ષિણાં વૈ યથાવિધિ ॥
યે યે પ્રદદ્યુર્યદ્યચ્ચ મત્તસ્તચ્છૃણુતાધુના

રાજાનઃ કરિણો દદ્યુઃ સાલંકારાન્સુલક્ષણાન્ ॥
ક્ષત્રિયા એવમેવં ચ તે વૈ રાજસમા મતાઃ

બ્રાહ્મણાઃ પુસ્તકાંશ્ચૈવ વિષ્ણોરર્ચાકરંડિકાઃ ॥
કનકં રજતં ચૈવ ધાન્યં વસ્ત્રં સ્વભક્તિતઃ

વિશશ્ચ રત્નભૂષાઢ્યાન્સિન્ધુદેશોદ્ભવાનપિ ॥
ગાશ્ચ લક્ષણસંયુક્તાઃ સવત્સાશ્ચ પયસ્વિનીઃ

અન્યચ્ચ કનકાદ્યં ચ ત્યજેયુર્ધર્મતત્પરાઃ ॥
શૂદ્રાઃ પ્રદદ્યુઃ પરયા મુદા સંયુક્તમાનસાઃ

વાસાંસિ ચ સુવર્ણં ચ ધાન્યં રત્નાનિ ગાસ્તથા ॥
નાનાલંકારયુક્તાશ્ચ ઘટોઘ્નીર્બાલગર્ભિણીઃ

એવં વૈ દક્ષિણાં દદ્યાદ્યેન સંતુષ્યતે ગુરુઃ ॥
આત્મનઃ શક્તિતો વિપ્રા વિત્તશાઠ્યં ન કારયેત્

શાંતિકં પૌષ્ટિકં ચૈવ વ્રતોદ્વાહાદિ કર્મ ચ ॥
મોક્ષસ્ય સાધકં કર્મ પુરાણશ્રવણં તથા

યજ્ઞાદિકં ચ દાનં ચ વ્રતં નાનાવિધં તથા ॥
યદિ ચેદ્દક્ષિણાહીનં તદા ભવતિ નિષ્ફલમ્

અસુરાઃ કર્મણસ્તસ્ય હરંતિ ફલમેવ તત્ ॥
યથા સ્ત્રીણાં ચ લાવણ્યં ભર્તૃસ્નેહવિવર્જિતમ્

યુદ્ધાત્પલાયિતાનાં ચ પૃષ્ઠં કૃત્વા ધનુષ્મતામ્ ॥
વિના ધાવનમશ્વાનાં દુષ્ટત્વં હિ યથા દ્વિજાઃ

મૂકત્વેનેવ પાંડિત્યં સર્વશાસ્ત્રવિપશ્ચિતામ્ ॥
હીનં દક્ષિણયા યદ્યત્કર્મ તદ્વચ્ચ નિષ્ફલમ્

દાનેન ક્ષીયતે યસ્માદુરિતાનાં કદંબકમ્ ॥
દક્ષિણેતિ તથા વિપ્રા ગીયતે શાસ્ત્રવેદિભિઃ

તતો વિપ્રાન્ભોજયેદ્વૈ યથાશક્તિપ્રકલ્પિતૈઃ ॥
કર્પૂરેણ ચ ખંડેન સર્પિષા પાયસૈર્યુતૈઃ

ષડ્વિધૈરન્નપાનાદ્યૈઃ સુસ્વાદૈરમૃતોપમૈઃ ॥
તેભ્યોપિ સ્વર્ણવસ્ત્રાદિ યથાશક્ત્યા પ્રદાપયેત્

એતદ્વઃ કથિતં સર્વં પુરાણશ્રવણસ્ય ચ ॥
સાંગોપાંગવિધાનં ચ યેન સ્યાત્સફલં ત્વિદમ્ ॥
ઇદાનીં ભો મુનિશ્રેષ્ઠાઃ કિમન્યજ્જ્ઞાતુમિચ્છથ

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
અહોઽસ્માકં મહાભાગ્યં યત્પાપૌઘવિનાશનમ્ ॥
પુરાણશ્રવણસ્યૈવ ફલમસ્માભિરેવ ચ

સાંગોપાંગવિધાનં ચ શ્રુતં ત્વન્મુખપંકજાત્ ॥
ધન્યાઃ સ્મ કૃતપુણ્યાઃ સ્મ સંસારે વિગતજ્વરાઃ

ઇદાનીમાત્મશક્ત્યા વૈ દીયતે ભવતે મુને ॥
દક્ષિણા ફલસંપ્રાપ્ત્યૈ પ્રસન્નસ્ત્વં ગૃહાણ ચ

ઇત્યુક્તવંતો મુનયો હ્યકિંચનાઃ સમિત્કુશં પુષ્પફલાક્ષતાદિકમ્ ॥
ક્લૃપ્ત્વા ચ તસ્મૈ મુનયઃ સુમુક્તાઃ ક્ષેત્રોત્તમં જગ્મુરતિપ્રહર્ષિતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્ર માહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદ એકોનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

॥ ॥ ॥ ॥ ॥
ઇતિ વૈષ્ણવખણ્ડે દ્વિતીયં શ્રીપુરુષોત્તમ (જગન્નાથ) ક્ષેત્રમાહાત્મ્યં સમાપ્તમ્ ॥ (૨-૨) ॥