સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.9-3

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
પ્રત્યાગતે તતો વિપ્રે સાયાહ્ને સુરસંકુલે ॥
માધવાર્ચનવેલાયાં વાતશ્ચંડગતિર્વવૌ

સુવર્ણવાલુકાશ્ચાસૌ વિચકાર ચ સર્વશઃ ॥
તેનાકુલદૃશો દેવા ન શેકુરવલોકને

શ્રીકાંતસ્ય તદા વિપ્રા દધ્યુસ્તે પુરુષોત્તમમ્ ॥
યાવદ્ધ્યાનસ્થિરદૃશો મુહૂર્તં તે દિવૌકસઃ

ધ્યાનાંતે વાલુકારાશિં દદૃશુસ્તે ન માધવમ્ ॥
રૌહિણં ચ તથા કુંડં બભૂવુર્વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ

ચિંતામવાપુર્મહતીં હાહેતિ રુરુદુર્ભૃશમ્ ॥
કિમેતન્નો હિ દુર્દૈવમેકદા સમુપસ્થિતમ્

દૃશાં સેચનકઃ શ્રીશઃ ક્ષણાદ્યન્નોપલભ્યતે ॥
અપરાધં કિમસ્માકં લક્ષિતં પુરુષોત્તમ

યુગપત્સેવકાન્સર્વાનપહાય ન દૃશ્યસે ॥
યેષામર્થે જગન્નાથ સ્વીચકર્થ કલેવરમ્

તાનનાથાન્પરિત્યજ્ય કાનને કિમુપેક્ષસે ॥
સ્વશરીરવિભૂતીર્નો વિહાય કમલેક્ષણ

કિમકાંડં રચયસિ કથાશેષાન્દિવૌકસઃ ॥
તવાંશભૂતાન્નઃ સર્વાન્યજ્વાનઃ પ્રયજંતિ વૈ

ત્વત્પ્રીત્યૈ યજ્ઞપુરુષ ત્વદાદિષ્ટફલપ્રદાન્॥
ત્વદહંકારવર્ષ્માણસ્ત્વદનુગ્રહજીવનાઃ

કાંદિશીકા કુત્ર યામઃ સાંપ્રતં ત્વદુપેક્ષિતાઃ॥
દિવિ સ્થાનૈશ્ચ કિં કાર્યં ત્વામનાલોક્ય માધવ

અકૃતાર્થાસ્ત્વયા હીના ભવિષ્યામો વનેચરાઃ ॥
નિષ્કલંકસુધાભાનું સુષમાપરિભાવુકમ્

ત્વદાસ્યં ચેન્ન પશ્યામો ન યાસ્યામઃ સુરાલયમ્ ॥
તપ આસ્થાય પરમમત્રૈવ સંશિતવ્રતાઃ

વર્તામહે વન્યવૃત્ત્યા જટાવલ્કલધારિણઃ ॥
યાવત્ત્વાં પુંડરીકાક્ષ વિલોકિષ્યામહે વયમ્

નિસર્ગકરુણાંભોધે દીનાન્નસ્ત્રાતુમર્હસિ ॥
અનાથાન્દીનહદયાંસ્ત્વામેવ શરણં ગતાન્

ત્વદનાલોકશોકૈકપારાવારે નિમજ્જતઃ ॥
શુભદૃષ્ટિતરણ્યા નઃ સમુદ્ધર જગત્પતે

એવં પ્રલપતાં તત્ર સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥
અશરીરા તદા વાણી પુનઃ પ્રાદુર્બભૂવ હ

અત્રાર્થે ભોઃ સુરા યત્નં કર્તુમર્હથ નો વૃથા ॥
અદ્યપ્રભૃતિ દેવસ્ય દર્શનં દુર્લભં ભુવિ

અત્ર સ્થાનેઽપિ તં નત્વા તદ્દર્શનફલં લભેત્ ॥
સ્વયંભુવોંઽતિકં ગત્વા હેતું જ્ઞાસ્યથ નિશ્ચિતમ્

તચ્છ્રુત્વા ત્રિદશાઃ સર્વે બ્રહ્મણોંઽતિકમાગતાઃ ॥
યમાનુગ્રહવૃત્તાંતમવતારં ચ દારુણઃ

શ્રુત્વા સંતુષ્ટમનસઃ સર્વે તે ત્રિદિવં ગતાઃ ॥
સ તુ વિદ્યાપતિર્વિપ્રો રથારૂઢોઽભ્યચિંતયત્

મમ કાર્યં તુ નિષ્પન્નં યદ્દૃષ્ટો નીલમાધવઃ ॥
આસમંતાત્ક્ષેત્રમિદં પરિભ્રમ્યાવલોકયે

અદૃષ્ટપૂર્વં પરમં સુપુણ્યં સંકીર્તનં યસ્ય મલાપહારિ ॥
ક્ષેત્રોત્તમં શ્રીપુરુષોત્તમાખ્યં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વ્રજામિ તૂર્ણમ્

પૃથ્વીપ્રદક્ષિણફલં શતધા ભજંતે પર્યંતિ યે સકલકલ્મષદાર્યરણ્યમ્ ॥
નીલાદ્રિમણ્ડિમિદં પુરુપોત્તમાખ્યં મિત્રં મમોપદિશતિ સ્મ સમુદ્રતીરે

વિચિંત્યેત્થં દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ પરિબભ્રામ વૈ તદા ॥
ક્ષેત્રં પશ્યન્વનં ચૈવ નાનાદ્રુમગણાન્વિતમ્

નાનાપક્ષિગણાઘુષ્ટં કૂજદ્ભ્રમરગુંફિતમ્ ॥
અપ્રવિષ્ટાર્કકિરણં છાયાતરુગણાવૃતમ્

સર્વર્તુકુસુમોપેતં લતાગુલ્મોપશોભિતમ્॥
નાનાજલાશયાધારકૂજત્સારસસંકુલમ્

પદ્મકહ્લારકુમુદવિકચોત્પલરાજિતમ્ ॥
ન જલં તત્ર કુસુમપરિહીનં લતાદિકમ્

પરીત્ય વેગાત્તત્ક્ષેત્રં જગામાથ દ્વિજોત્તમઃ ॥
ધ્યાયન્નિરશનઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાપ્યાવન્તીં દિનાત્યયે

દૂતૈરાવેદિતં પૂર્વં દૂરસ્થસ્યાગતં દ્વિજાઃ ॥
શ્રુત્વેંદ્રદ્યુમ્નો નૃપતિઃ પ્રહર્ષં પરમં યયૌ

તદાગમનમાકાંક્ષન્પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્॥
વિદ્વદ્ભિર્બ્રાહ્મણૈઃ સાર્દ્ધં તસ્થૌ સંહૃષ્ટમાનસઃ

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રાઃ સ તુ વિદ્યાપતિર્દ્વિજઃ॥
પ્રાવેશિકૈર્વેત્રહસ્તૈર્દૌવારિકપુરઃસરૈઃ

નિર્દિષ્ટમાર્ગઃ પૌરૈશ્ચાઽનુમતઃ કૌતુકાન્વિતૈઃ॥
નિર્માલ્યમાલાં નીલાખ્ય માધવસ્ય સુશોભનામ્

નિધાય પાણૌ રાજાગ્રે પ્રવિવેશ ત્વરાન્વિતઃ॥
તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિઃ સોઽથ સમુત્થાય વરાસનાત્ ॥
પ્રસીદ જગદીશેતિ વદન્નંતિકમભ્યગાત્

અદ્ય મે જીવિતં જાતં સફલં જન્મકર્મણા ॥
નિર્માલ્યમાલાવપુષં યત્પશ્યામીહમાધવમ્

માલાં મુકુન્દશિરસોઽનુપમપ્રમોદલાભાધરીકૃતસુરદ્રુમકાંતગન્ધામ્ ॥
અન્ધીકૃતાલિનિચયાં પવનપ્રસારિગન્ધપ્રણાશિતજગત્કલુષાં નમામિ

યત્પાદપંકજગલદ્રજસોનુષંગા બ્રહ્માદયઃ પરમસંપદમાપુરસ્ય ॥
વિષ્ણોઃ કલેવરસમુજ્જ્વલિતાંગરાગસંસક્તપુષ્પનિલયાં પ્રણતોસ્મિ માલામ્

પદ્માં હૃત્પદ્મવસતિં સપત્નીં યા હસત્યસૌ ॥
વિકસ્વરૈઃ સુકુસુમૈર્વિષ્ણ્વંકસ્થિતિર્ગર્વિતામ્

કુત્ર સ્થિતેયમાહાર્ષીન્મહિમાનં સ્રગુજ્વલા ॥
યા શ્રીનિધેઃ શરીરેઽઽભૂત્સર્વાંગવ્યાપિની ચિરમ્

જય નીલાદ્રિશિખરભૂષણાઘપ્રદ્ષણ ॥
પ્રણતાર્ત્તિહર શ્રીમંસ્ત્રાહિ માં શરણાગતમ્

ઇતિ બ્રુવાણઃ ક્ષિતિપો બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા ॥
જગામ શિરસા ભૂમિં સ્ફુરદ્રોમાંચકંચુકઃ

સોઽપિ વિદ્યાપતિર્વિપ્રઃ ક્ષપિતાશેષકલ્મષઃ ॥
દિવ્યદેહો નૃપસ્યાગ્રે ધ્યાયન્માધવમાસ્થિતઃ

તેજસા સર્વલોકાનાં પાપાનિ ક્ષાલયન્સુધીઃ ॥
અનુગૃહ્ણાતુ દેવસ્ત્વાં નીલાદ્રિશિખરાલયઃ

શ્રીપતેરિયમાજ્ઞા તે માલારૂપા પ્રકાશિતા ॥
દ્રષ્ટું ક્ષેત્રોત્તમગતં સ્વં સાક્ષાન્મુક્તિદાયકમ્ ॥

ઇત્યુચ્ચરન્નરપતેરામુમોચ ગલે સ્રજમ્ ॥
સોઽપ્યુત્થાય ક્ષિતિપતિર્માલાં હૃદયલંબિનીમ્

દૃષ્ટ્વા મેને શ્રિયઃ કાંતં સાક્ષાદ્ધૃદયગામિનમ્ ॥
નિધાય પાણી શિરસિ દરમીલિતલોચનઃ

આનંદાશ્રુજલક્લિન્નવદનસ્તુષ્ટુવે હરિમ્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
જયાખિલજગત્સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારશિલ્પકૃત્ ॥
લીલાવિશ્વવપુર્લોમસંખ્યબ્રહ્માંડભારભૃત્

અંતર્યામિન્નશેષાણાં પ્રણતાર્તિહર પ્રભો ॥
બ્રહ્મેંદ્ર રુદ્રમુકુટકિર્મીરિતપદાંબુજ

દીનાનાથવિપન્નૈકસતતત્રાણતત્પર ॥
નિર્વ્યાજકરુણાવારિપારાવાર પરાત્પર

ત્વદેકશરણં દીનમનાદિભ્રમનિર્ભરમ્ ॥
પરિત્રાહિ જગન્નાથ ભક્તાવિરતવત્સલ

ઇતિ સ્તુવન્નરપતિઃ સ્વાસને સમુપાવિશત્ ॥
ગૃહમેધિબ્રહ્મચારિયતિવૈખાનસૈર્વૃતઃ ॥

અષ્ટાદશસુ વિદ્યાસુ કુશલૈર્યજ્વભિર્દ્વિજૈઃ ॥
મીનૈઃ સ્થવિરભૃત્યૈશ્ચ સાર્દ્ધં મંત્રિપુરઃસરૈઃ

વિદ્યાપતિ પૂજયિત્વા બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥
ઉપવેશ્યાગ્રતઃ પીઠે પૃષ્ટ્વા કુશલમાદિતઃ

પુરુષોત્તમક્ષેત્રસ્ય વિષ્ણોર્નીલાશ્મવર્ષ્મણઃ ॥
મહિમાનં સ્વરૂપં ચ પપ્રચ્છાવહિતો મુદા

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયેણાસૌ પૃષ્ટોનુભવમાત્મનઃ ॥
ભિલ્લદ્વીપપ્રવેશાદિમજ્જનાંતં સરિત્પતેઃ

ક્ષેત્રોત્તમસ્ય વૃત્તાંતં કથયામાસ વિસ્તરાત્ ॥
નીલાદ્રિરોહણં નીલમાધવસ્ય ચ દર્શનમ્

સ્નાનં ચ રૌહિણે કુણ્ડે મહિમાનં વટસ્ય ચ ॥
નૃસિંહાદ્યષ્ટશંભૂન શક્તીનામષ્ટસંસ્થિતિમ્

રથેનાક્રમણાદ્દૃષ્ટૌ ક્ષેત્રસ્યાયામવિસ્તરૌ ॥
તત્સર્વં વર્ણયામાસ યથાવદનુપૂર્વશઃ

તચ્છ્રુત્વા ચિત્રમતુલં તૈર્થિકાવેદિતં પુરા ॥
સંપ્રતીતો હૃષ્ટમનાઃ પુનસ્તં ક્ષિતિપોઽબ્રવીત્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુતપૂર્વં તુ ભગવંસ્ત્વત્તોઽશ્રૌષં સુદુર્લભમ્ । ।
ક્ષેત્રોત્તમં દ્વિજશ્રેષ્ઠ સાંપ્રતં વર્ણયસ્વ મે

નીલેન્દ્રમણિમૂર્તેસ્તુ વિષ્ણો રૂપં યથાતથમ્ ॥
॥ વિદ્યાપતિરુવાચ ॥ ॥
હંત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યાં મૂર્તિં જગત્પતેઃ

યાં ચર્મચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા જાયતે મુક્તિભાજનમ્ ॥
નીલેન્દ્રમણિપાષાણમયી મૂર્તિઃ પુરાતની

યાન્વહં બ્રહ્મરુદ્રેંદ્રપુરોગૈરર્ચિતા સુરૈઃ ॥
આરોપિતેયં દિવ્યા સ્રક્પૂજાયાં હિ સુપર્વભિઃ

સેયં ન મ્લાયતિ નૃપ ન ચ ગન્ધેન રિચ્યતે ॥
દિને બહુતિથે યાતેઽપીદૃશી સ્રગ્ધરોદ્ભવા

દિવ્યોપહારઃ નિર્માલ્યભક્ષણાત્ક્ષીણકલ્મષમ્ ॥
માં ન પશ્યસિ કિં રાજન્નતિમાનુષવર્ચસમ્

સકૃદપ્યશનાદ્યસ્ય ક્ષુત્પિપાસાબલક્ષયાઃ ॥
ન બાધન્તે નૃપશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટેનાદૃષ્ટકલ્પનમ્

ભુક્તિર્મુક્તિશ્ચ વૈ રાજન્ન્ તત્ર યુગપત્સ્થિતે ॥
ન જરારોગશોકાદિદુઃખં તત્ર હિ વિદ્યતે

યત્ર સાક્ષાજ્જગન્નાથઃ પ્રસન્નવદનો વિભુઃ ॥
ફુલ્લેંદીવરપત્રાક્ષઃ પ્રપન્નામૃતમુક્તિદઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે નવમોઽધ્યાયઃ