સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.9-2

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કૃષ્ણઃ પ્રોવાચ ધર્માય દ્વાદશીં વત્સસંજ્ઞિતામ્॥
ગોધૂલિકાલસંયુક્તા દ્વાદશી વત્સપૂજને

વત્સપૂજા વટે ચૈવ કર્તવ્યા પ્રથમેઽહનિ ॥
સવત્સાં તુલ્યવર્ણાં ચ શીલિનીં ગાં પયસ્વિનીમ્ ॥
ચંદનાદિભિરાલિપ્ય પુષ્પમાલાભિરર્ચયેત્

તદ્દિને તૈલપક્વં ચ સ્થાલીપક્વં યુધિષ્ઠિર ॥
ગોક્ષીરં ગોઘૃતં ચૈવ દધિક્ષીરં ચ વર્જયેત્

દિનાંતે સૂર્યબિંબાર્ધાદુભયત્ર ઘટીદલમ્ ॥
તતો નીરાજનં કાર્ય્યં નિરીક્ષેચ્ચ શુભાઽશુભમ્

નાનાદીપાન્પ્રકલ્પ્યાઽઽદૌ સ્વર્ણપાત્રાદિ સંસ્થિતાન્ ॥
નીરાજયેદ્દીપપૂર્વં નિરીક્ષેત શુભાઽશુભમ્

લાપયિત્વા સર્વદીપાનુત્તરાભિમુખાન્ન્યસેત્ ॥
મુખ્યા દીપા નવ પ્રોક્તા અન્યાનપિ ચ કલ્પયેત્

જ્વાલા ચેદ્દક્ષિણાસંસ્થા સતેજસ્કા શિખાન્વિતા ॥
સ્થિરા ચેત્સૌખ્યદા પ્રોક્તા વિપરીતા તુ દુઃખદા

કાર્તિકે કૃષ્ણપત્રે તુ દ્વાદશ્યાદિષુ પંચસુ ॥
તિથિષૂક્તઃ પૂર્વરાત્રે નૃણાં નીરાજનાવિધિઃ

પક્ષં સંસૂચયત્યાદિર્દ્વિતીયો માસમેવ ચ ॥
તૃતીય ઋતુમેવેહ ચતુર્થસ્ત્વયનં તથા ॥
વર્ષં તુ પંચમો દીપઃ શુભાશુભં વિનિર્ણયેત્

સૂર્યાંશસંભવા દીપા અંધકારવિનાશકાઃ ॥
ત્રિકાલે માં દીપયંતુ દિશંતુ ચ શુભાઽશુભમ્॥

અભિમંત્ર્ય ચ મંત્રેણ તતો નીરાજયેત્ક્રમાત્

આદૌ દેવાંસ્તતો વિપ્રાન્હસ્તિનશ્ચ તુરંગમાન્ ॥
જ્યેષ્ઠાઞ્ચ્છ્રેષ્ઠાઞ્જઘન્યાંશ્ચ માતૃમુખ્યાશ્ચ યોષિતઃ

તતો નીરાજિતાન્દીપાન્સ્વસ્વસ્થાનેષુ વિન્યસેત્ ॥
રૂક્ષૈર્લક્ષ્મીવિનાશઃ સ્યાચ્છ્વેતૈરન્નક્ષયો ભવેત્ ॥
અતિરક્તેષુ યુદ્ધાનિ મૃત્યુઃ કૃષ્ણશિખેષુ ચ

એકાંગીનામ ગોપાલા તયૈતચ્ચ વ્રતં કૃતમ્ ॥
ધનધાન્યસમાયુક્તા જાતા વર્ષત્રયેણ સા

*
તસ્માદ્ગોપૂજનં કાર્યં દ્વાદશ્યાં કાર્તિકસ્ય તુ ॥
એતદ્ગોવ્રતમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા કુર્વંતિ યે નરાઃ

તે ગોવ્રતપ્રભાવેન ન ગોભિર્વિચ્યુતા ભુવિ ॥
ગોઽપરાધઃ કૃતો યઃ સ્યાત્સ વ્રતાદ્વિલયં વ્રજેત્

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં માસિ ચાઽઽશ્વયુજે તથા ॥
દીપોત્સવ સમીપે તુ વ્રતમેતત્સમાચરેત્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા ત્રયોદશ્યાં કૃત્વા વૈ દંતધાવનમ્॥
ત્રિરાત્રનિયમં કૃત્વા ગોવિંદે ભક્તિતત્પરઃ

કાર્ય એતદ્વ્રતસ્યાંતે તથા ગોવર્દ્ધનોત્સવઃ ॥
ત્રિમુહૂર્તાઽધિકા ગ્રાહ્યા પરવેધો ન દોષભાક્

આશ્વિનસ્યાઽસિતે પક્ષે ત્રયોદશ્યાં નિશામુખે ॥
યમદીપં બલિં દદ્યાદપમૃત્યુર્વિનશ્યતિ

પુરા હેમનકસ્યૈવ બાલકશ્ચાઽપમૃત્યુતઃ ॥
મુક્તોભૂદાશ્વિને કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં દયાવશાત્

॥
॥ દૂતા ઊચુઃ ॥ ॥
યથા ન જીવિતાદ્ભ્રશ્યેદીદૃશે તુ મહોત્સવે ॥
તથોપાયં બ્રૂહિ યમ કૃપાં કૃત્વાઽસ્મદગ્રતઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥
આશ્વિનસ્યાઽસિતે પક્ષે ત્રયોદશ્યાં નિશામુખે ॥
પ્રતિવર્ષં તુ યો દદ્યાદ્ગૃહદ્વારે સુદીપકમ્

મન્ત્રેણાઽનેન ભો દૂતાઃ સમાનેયઃ સ નોત્સવે ॥
પ્રાપ્તેઽપમૃત્યાવપિ ચ શાસનં ક્રિયતાં મમ

મૃત્યુના પાશદંડાભ્યાં કાલેન ચ મયા સહ ॥
ત્રયોદશ્યાં દીપદાનાત્સૂર્યજઃ પ્રીયતામિતિ

મન્ત્રેણાનેન યો દીપં દ્વારદેશે પ્રયચ્છતિ ॥
ઉત્સવે ચાઽપમૃત્યોશ્ચ ભયં તસ્ય ન જાયતે

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
પૂર્વવિદ્ધચતુર્દશ્યામાશ્વિનસ્ય સિતેતરે ॥
પક્ષે પ્રત્યૂષસમયે સ્નાનં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ

અરુણોદયતોઽન્યત્ર રિક્તાયાં સ્નાતિ યો નરઃ ॥
તસ્યાઽબ્દિકભવો ધર્મો નશ્યત્યેવ ન સંશયઃ

તથા કૃષ્ણચતુર્દશ્યામાશ્વિનેઽર્કોદયે સુરાઃ ॥
યામિન્યાઃ પશ્ચિમે યામે તૈલાભ્યંગો વિશિષ્યતે

યદા ચતુર્દશી ન સ્યાદ્દ્વિદિને ચેદ્વિધૂદયે ॥
દિનદ્વયે ભવેચ્ચાઽપિ તદા પૂર્વૈવ ગૃહ્યતે

બલાત્કારાદ્ધઠાદ્વાઽપિ શિષ્ટત્વાન્ન કરોતિ ચેત્ ॥
તૈલાભ્યંગં ચતુર્દશ્યાં રૌરવં નરકં વ્રજેત્

તૈલે લક્ષ્મીર્જલે ગંગા દીપાવલ્યાશ્ચતુર્દશીમ્ ॥
પ્રાતઃસ્નાનં હિ યઃ કુર્યાદ્યમલોકં ન પશ્યતિ

અપામાર્ગમથો તુંબીં પ્રપુન્નાડમથાઽપરમ્ ॥
ભ્રામયેત્સ્નાનમધ્યે તુ નરકસ્ય ક્ષયાય વૈ

વારત્રયં ત્રિવારં ચ પઠિત્વા મન્ત્રમુત્તમમ્

સીતાલોષ્ટસમાયુક્ત સકંટકદલાન્વિત ॥
હર પાપમપામાર્ગ ભ્રામ્યમાણઃ પુનઃ પુનઃ ॥
અપામાર્ગં પ્રપુન્નાડં ભ્રામયેચ્છિરસોપરિ

સ્નાત્વાર્દ્રવાસસા દદ્યાદ્દીપકં મૃત્યુપુત્રયોઃ ॥
શુનકૌ શ્યામશબલૌ ભ્રાતરૌ યમસેવકૌ ॥
તુષ્ટૌ સ્યાતાં ચતુર્દશ્યાં દીપદાનેન મૃત્યુજૌ

ઇષ્ટવંધુજનૈઃ સાર્દ્ધમેતત્સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
સ્નાનાંગતર્પણં કૃત્વા યમં સંતર્પયેત્તતઃ

યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાઽન્તકાય ચ ॥
વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ

ઔદુંબરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને ॥
વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય તે નમઃ

ચતુર્દશૈતે મન્ત્રાઃ સ્યુઃ પ્રત્યેકં ચ નમોઽન્વિતાઃ ॥
એકૈકેન તિલૈર્મિશ્રાન્દદ્યાત્ત્રીનુદકાઞ્જલીન્

યજ્ઞોપવીતિના કાર્યં પ્રાચીનાવીતિનાઽથવા ॥
દેવત્વં ચ પિતૃત્વં ચ યમસ્યાઽસ્તિ દ્વિરૂપતા

જીવત્પિતાઽપિ કુર્વીત તર્પણં યમભીષ્મયોઃ ॥
નરકાય પ્રદાતવ્યો દીપઃ સંપૂજ્ય દેવતાઃ

*
અત્રૈવ લક્ષ્મીકામસ્ય વિધિઃ સ્નાને મયોચ્યતે ॥
ઇષે ભૂતે ચ દર્શે ચ કાર્તિકે પ્રથમે દિને

યદા સ્નાતિ તદાઽભ્યંગસ્નાનં કુર્યાદ્વિધૂદયે।
ઊર્જ્જશુક્લદ્વિતીયાયાં તિથૌ ચ સ્વાતિયુગ્મગે

માનવો મંગલસ્નાયી નૈવ લક્ષ્મ્યા વિયુજ્યતે ॥
દીપૈર્નીરાજનાદત્ર સૈષા દીપાવલિઃ સ્મૃતા

ઇંદુક્ષયેઽપિ સંક્રાતૌ રવૌ પાતે દિનક્ષયે ॥
અત્રાઽભ્યંગો ન દોષાય પ્રાતઃ પાપાઽપનુત્તયે

માષપત્રસ્ય શાકં વૈ ભુક્ત્વા તસ્મિન્દિને નરઃ ॥
પ્રેતાખ્યાયાં ચતુર્દશ્યાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇષાસિતચતુર્દશ્યામિન્દુક્ષયતિથાવપિ ॥
દર્શાદૌ સ્વાતિસંયુક્તે તદા દીપાવલિર્ભવેત્

કુર્યાત્સંલગ્નમેતચ્ચ દીપોત્સવદિનત્રયમ્ ॥
મહારાજો બલિઃ પ્રોક્તસ્તુષ્ટેન હરિણા તથા

વરં યાચસ્વ ભદ્રં તે યદ્યન્મનસિ વર્તતે ॥
ઇતિ વિષ્ણુવચઃ શ્રુત્વા બલિર્વચનમબ્રવીત્

આત્માર્થં કિં યાચનીયં સર્વં દત્તં મયા તથા ॥
લોકાર્થં યાચયિષ્યામિ શક્તશ્ચેદ્દેહિ તચ્ચ મે

મયાઽદ્ય તે ધરા દત્તા વામનચ્છદ્મરૂપિણે ॥
ત્રિભિઃ પદૈસ્ત્રિદિવસૈઃ સા ચાઽઽક્રાંતા યતસ્ત્વયા

તસ્માદ્ભૂમિતલે રાજ્યમસ્તુ ઘસ્રત્રયે હરે

મદ્રાજ્યે યે દીપદાનં ભુવિ કુર્વંતિ માનવાઃ ॥
તેષાં ગૃહે તવ સ્ત્રીયં સદા તિષ્ઠતુ સુસ્થિરા

મમ રાજ્યે ગૃહે યૈષામંધકારઃ પતિષ્યતિ ॥
લક્ષ્મીસંતાનાંધકારઃ સદા પતતુ તદ્ગૃહે

ચતુર્દશ્યાં ચ યે દીપાન્નરકાય દદંતિ ચ ॥
તેષાં પિતૃગણાઃ સર્વે નરકે ન વસંતિ ચ

બલિરાજ્યં સમાસાદ્ય યૈર્ન દીપાવલિઃ કૃતા ॥
તેષાં ગૃહે કથં દીપાઃ પ્રજ્વલિષ્યંતિ કેશવ

બલિરાજ્યે તુ યે લોકાઃ શોકાઽનુત્સાહકારિણઃ ॥
તેષાં ગૃહે સદા શોકઃ પતેદિતિ ન સંશયઃ

ચતુર્દશીત્રયે રાજ્યં બલેરસ્ત્વિતિ યાચયેત્ ॥
પુરા વામનરૂપેણ પ્રાર્થયિત્વા ધરામિમામ્ ॥
દદાવતિથયેંદ્રાય બલિં પાતાલવાસિનમ્

દત્તં દૈત્યપતેરિત્થં હરિણા તદ્દિનત્રયમ્ ॥
તસ્માન્મહોત્સવં ચાત્ર સર્વથૈવ હિ કારયેત્

મહારાત્રિઃ સમુત્પન્ના ચતુર્દશ્યાં મુનીશ્વરાઃ ॥
અતસ્તદુત્સવઃ કાર્યઃ શક્તિપૂજાપરાયણૈઃ

બલિરાજ્યં સમાસાદ્ય યક્ષગંધર્વકિન્નરાઃ ॥
ઔષધ્યશ્ચ પિશાચાશ્ચ મંત્રાશ્ચ મણયસ્તથા

સર્વ એવ પ્રહૃષ્યંતિ નૃત્યંતિ ચ નિશામુખે ॥
તત્તન્મંત્રાશ્ચ સિદ્ધ્યંતિ બલિરાજ્યે ન સંશયઃ

બલિરાજ્યં સમાસાદ્ય યથા લોકાઃ સુહર્ષિતાઃ ॥
તથા તદ્દિનમધ્યે તુ લોકાઃ સ્યુર્હર્ષિતા ભૃશમ્

તુલાસંસ્થે સહસ્રાંશૌ પ્રદોષે ભૂતદર્શયોઃ ॥
ઉલ્કાહસ્તા નરાઃ કુર્યુઃ પિતૄણાં માર્ગદર્શનમ્

નરકસ્થાસ્તુ યે પ્રેતાસ્તે માર્ગં તુ વ્રતાત્સદા ॥
પશ્યંત્યેવ ન સંદેહઃ કાર્યોઽત્ર મુનિપુંગવૈઃ

આશ્વિને માસિ ભૂતાદિતિથયઃ કીર્તિતાસ્ત્રયઃ॥
દીપદાનાદિકાર્યેષુ ગ્રાહ્યા મધ્યાહ્નકાલિકાઃ

યદિ સ્યુઃ સંગવાદર્વાગેતાશ્ચ તિથયસ્ત્રયઃ ॥
દીપદાનાદિકાર્યેષુ કર્તવ્યાઃ પૂર્વસંયુતાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
કૌમોદિન્યાસ્તુ માહાત્મ્યં પ્રષ્ટુમિચ્છામહે દ્વિજાઃ ॥
તસ્મિન્દિને તુ કિં ભોજ્યં કસ્ય પૂજાં તુ કારયેત્

કિમર્થં ક્રિયતે સા તુ તસ્યાઃ કા દેવતા ભવેત્ ॥
કિં ચ તત્ર ભવેદ્દેયં કિં ન દેયં વિશેષતઃ

પ્રહર્ષઃ કોઽત્ર નિર્દિષ્ટઃ ક્રીડા કાઽત્ર પ્રકીર્તિતા ॥
દીપાવલ્યાઃ ફલં સર્વં વદન્તુ ઋષિસત્તમાઃ

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
તતઃ પ્રભાત સમયે ત્વમાયાં તુ મુનીશ્વરાઃ ॥
સ્નાત્વા દેવાન્પિતૄન્ભક્ત્યા સંપૂજ્યાઽથ પ્રણમ્ય ચ

કૃત્વા તુ પાર્વણશ્રાદ્ધં દધિક્ષીરઘૃતાદિભિઃ ॥
દિવા તત્ર ન ભોક્તવ્યમૃતે બાલાતુરાજ્જનાત્

તતઃ પ્રદોષસમયે પૂજયેદિંદિરાં શુભામ્ ॥
કુર્યાન્નાનાવિધૈર્વસ્ત્રૈઃ સ્વચ્છં લક્ષ્મ્યાશ્ચ મણ્ડપમ્

નાનાપુષ્પૈઃ પલ્લવૈશ્ચ ચિત્રૈશ્ચાઽપિ વિચિત્રિતમ્ ॥
તત્ર સંપૂજયેલ્લક્ષ્મીં દેવાંશ્ચાઽપિ પ્રપૂજયેત્

સંપૂજ્યા દેવનાર્યોઽપિ વહુભિશ્ચોપચારકૈઃ ॥
પાદસંવાહનં કુર્યાલ્લક્ષ્મ્યાદીનાં તુ ભક્તિતઃ

અસ્મિન્નહનિ સર્વેઽપિ વિષ્ણુના મોચિતાઃ પુરા ॥
બલિકારાગૃહાદ્દેવા લક્ષ્મીશ્ચાઽપિ વિમોચિતા

લક્ષ્મ્યા સાર્દ્ધં તતો દેવા જગ્મુઃ ક્ષીરોદધૌ પુનઃ ॥
પ્રસુપ્તા બહુકાલં તે સુખં તસ્માન્મુનીશ્વરાઃ

રચનીયાઃ સૂત્રગર્ભાઃ પર્યંકાશ્ચ સુતૂલિકાઃ ॥
દુગ્ધફેનોપમૈર્વસ્ત્રૈરાસ્તૃતાશ્ચ યથાદિશમ્

સ્થાપયેત્તાન્સુરાઁલ્લક્ષ્મીં વેદઘોષસમન્વિતઃ ॥
લક્ષ્મીર્દૈત્યભયાન્મુક્તા સુખં સુપ્તાંબુજોદરે

અતોઽત્ર વિધિવત્કાર્યા તુષ્ટ્યૈ તુ સુખસુપ્તિકા ॥
તદહ્નિ પદ્મશય્યાં યઃ પદ્માસૌખ્યવિવૃદ્ધયે

કુર્યાત્તસ્ય ગૃહં મુક્ત્વા તત્પદ્મા ક્વાઽપિ ન વ્રજેત્ ॥
ન કુર્વંતિ નરા ઇત્થં લક્ષ્મ્યા યે સુખસુપ્તિકામ્

ધનચિન્તા વિહીનાસ્તે કથં રાત્રૌ સ્વપંતિ હિ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન લક્ષ્મીં સંપૂજયેન્નરઃ

સ તુ દારિદ્ર્યનિર્મુક્તઃ સ્વજાતૌ સ્યાત્પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
જાતિપત્રલંવગૈલાત્વક્કર્પૂરસમન્વિતમ્

પાચયિત્વા ગવ્યદુગ્ધં સિતાં દત્ત્વા યથોચિતામ્ ॥
લડ્ડુકાંસ્તસ્ય કુર્વીત તાંશ્ચ લક્ષ્મ્યૈ સમર્પયેત્

અન્યચ્ચતુર્વિધં ભક્ષ્યં દદ્યાચ્છ્રીઃ પ્રીયતામિતિ ॥
અપ્રબુદ્ધે હરૌ પૂર્વં સ્ત્રીભિર્લક્ષ્મીં પ્રબોધયેત્

પ્રબોધસમયે લક્ષ્મીં બોધયિત્વા ભુનક્તિ યા ॥
પુમાન્વા વત્સરં યાવલ્લક્ષ્મીસ્તં નૈવ મુઞ્ચતિ

અભયં પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો વિષ્ણુભીતાઃ સુરદ્વિષઃ ॥
ક્ષીરાબ્ધૌ તુષ્ટુવુર્જ્ઞાત્વા સુપ્તાં પદ્માશ્રિતાં શ્રિયમ્

ત્વં જ્યોતિઃ શ્રીરવીન્દ્વગ્નિવિદ્યુત્સૌવર્ણતારકાઃ ॥
સર્વેષાં જ્યોતિષાં જ્યોતિર્દીપજ્યોતિઃસ્થિતે નમઃ

યા લક્ષ્મીર્દિવસે પુણ્યે દીપાવલ્યાં ચ ભૂતલે ॥
ગવાં ગોષ્ઠે તુ કાર્તિક્યાં સા લક્ષ્મીર્વરદા મમ

દીપદાનં તતઃ કુર્યાત્પ્રદોષે ચ તથોલ્મુકમ્ ॥
ભ્રામયેત્સ્વસ્ય શિરસિ સર્વાઽરિષ્ટનિવારણમ્

દીપવૃક્ષાસ્તથા કાર્યાઃ શક્ત્યા દેવગૃહાદિષુ ॥
ચતુષ્પથે શ્મશાને ચ નદીપર્વતવેશ્મસુ

વૃક્ષમૂલેષુ ગોષ્ઠેષુ ચત્વરેષુ ગૃહેષુ ચ ॥
વસ્ત્રૈઃ પુષ્પૈઃ શોભિતવ્યા રાજમાર્ગસ્ય ભૂમયઃ

સર્વં પુરમલંકૃત્ય પ્રદોષે તદનન્તરમ્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વાઽઽદૌ સંભોજ્ય ચ બુભુક્ષિતાન્

અલંકૃતેન ભોક્તવ્યં નવવસ્ત્રોપશોભિના ॥
તતોઽપરાહ્નસમયે ઘોષયેન્નગરં નૃપઃ

અદ્ય રાજ્યં બલેર્લોકા યથેચ્છં ક્રીડ્યતામિતિ ॥
યથેચ્છં ક્રીડતાં બાલા ઇત્યાજ્ઞાપ્ય નૃપેણ તુ

તેભ્યો દદ્યાત્ક્રીડનકં તતઃ પશ્યેચ્છુભાશુભ્ય ॥
બલિરાજ્યે પ્રકર્તવ્યં યદ્યન્મનસિ વર્તતે

જીવહિંસા સુરાપાનમગમ્યાગમનં તથા ॥
ચૌર્યં વિશ્વાસઘાતશ્ચ પંચૈતાનિ મુનીશ્વરાઃ ॥
બલિરાજ્યે તુ નરકદ્વારાણ્યુક્તાનિ સંત્યજેત્

તતોઽર્દ્ધરાત્રસમયે સ્વયં રાજા વ્રજેત્પુરમ્ ॥
અવલોકયિતું રમ્યં પદ્ભ્યામેવ શનૈઃશનૈઃ ॥
બલિરાજ્યપ્રમોદં ચ દૃષ્ટ્વા સ્વગૃહમાવ્રજેત્

એવં ગતે નિશીથે ચ જને નિદ્રાર્દ્ધલોચને ॥
એવં નગરનારીભિઃ શૂર્પડિંડિમવાદનૈઃ ॥
નિષ્કાસ્યતે પ્રદૃષ્ટાભિરલક્ષ્મીઃ સ્વગૃહાંઽગણાત્

દંડૈકરજનીયોગે દર્શઃ સ્યાત્તુ પરેઽહનિ ॥
તદા વિહાય પૂર્વેદ્યુઃ પરેઽહ્નિ સુખરાત્રિકા

*
યે વૈષ્ણવાઽવૈષ્ણવાશ્ચ બલિરાજ્યોત્સવં નરાઃ ॥
ન કુર્વંતિ વૃથા તેષાં ધર્માઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ

રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાત્પુરાણપઠનાદિભિઃ ॥
દ્યૂતેન વા હરેરગ્રે ગીતયા વા તથૈવ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે વત્સદ્વાદશીયમત્રયોદશીનરકચતુર્દશીદીપાવલીકૃત્યવર્ણનંનામ નવમોઽધ્યાયઃ

૨.૪.૯.૧૪
અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા સનત્કુમારસંહિતાયામ્-પુરા હૃષીકેશોનામ આભીરઃ અષ્ટસહસ્રગવાં પાલકઃ આસીત્તસ્ય એકાંગીનામ કન્યા જાતા । પુત્રાઽભાવે પુત્રોત્પત્તયે દાનધર્માદિકમતીવ ચકાર, તેન પુત્રો જાતઃ । તદા તત્પુરોહિતઃ દુંદુભિનામકઃ કાણઃ લોભી તત્રાગત્ય લોભેચ્છયા અયં મૂલજાત ઇતિ મિથ્યૈવાઽવદત્ । તદા ભીતઃ પિતા કન્યામવદત, હે એકાંગિ “નયેમં બાલકં શીઘ્રં મુખે દત્ત્વા ઘૃતં મધુ ॥ ક્ષિપસ્વ તૂર્ણં ગંગાયામસ્માકં સુખવૃદ્ધયે ॥” ઇતિ । તદા એકાંગી તમાદાય દયયા મહાવૃક્ષસ્ય કોટરે ઽસ્થાપયત્ “વારંવારં સમાગત્ય દિવસેષુ નિશાસુ ચ ॥ તસ્મૈ પયઃ પાયયિત્વા પુનર્યાતિ સ્વકં ગૃહમ્ ॥ જાતોઽસૌ વર્ષમાત્રેણ કલભાષી સ બાલકઃ ॥ એકાંગ્યપિ ચ સંજાતા યૌવનાક્રાંતદેહિકા ॥” ઇતિ। એકદા દુંદુભિઃ પુરોહિતઃ એકાંગીં કામવાસનયા પ્રાર્થયત્, તદા સા ધિક્કારં કૃતવતી, તેન દ્વેષેણ દુંદુભિઃ તત્પિતરમુવાચ, હે હૃષીકેશ ઇયં તવ કન્યા યવનૈઃ સહ ક્રીડંતી મયા દૃષ્ટા યવનાદ્બાલકો જાતઃ સ ચ કોટરે સ્થાપિતઃ, ગત્વા પશ્ય, અહો તવ કુલં નષ્ટમ્ અસ્યાઃ ત્યાગ એવ ઉચિતઃ, અન્યથા બહિષ્કારો ભવેત્ । એવં શ્રુત્વા હૃષીકેશઃ પુરોહિતોક્તપ્રકારેણ એકાંગીં તત્પુત્રં ચ વૃષસ્ય પૃષ્ઠે બદ્ધ્વા વને અત્યજત્, સ વૃષોઽપિ દૈવયોગેન તામાદાય હરિદ્વારં યયૌ, બંધશ્ચ શિથિલતાં પ્રાપ્તઃ, તદા એકાંગી તત્ર કુટિં બદ્ધ્વા તૃણવિક્રયં કૃત્વા તેન દ્રવ્યેણ પુત્રં વૃષભં ચ પુષ્ણાતિ, કાર્તિકે માસ આગતે સ્નાનાર્થં દેશદેશતઃ લોકાઃ આયયુઃ, તે ઇમાં ગોપાલિકાં જ્ઞાત્વા દાનાર્થમાનીતાઃ ગાવઃ રક્ષણાય દદુઃ, અનયાઽપિ ગવાં સેવા ભૂયસી આરબ્ધા તતઃ વૈષ્ણવૈઃ તયા ચ દ્વાદશ્યાં ગોપૂજા કૃતા એવં વર્ષત્રયમકરોત્, તત્ર દૈવયોગાદ્ધૃષીકેશઃ પુરોહિતેન દુંદુભિના સહ આગતઃ, તત્ર સ્વકન્યાં દૃષ્ટ્વાઽતિવિસ્મિતો ભૂત્વા તયા જ્ઞાતવૃત્તાંતઃ તસ્યાઃ વિવાહમકરોત્, દુંદુભિશ્ચ ધિક્કૃતઃ સાઽપિ શાપં દદૌ । અદ્યપ્રભૃતિ યે કાણે વિશ્વાસકારકાઃ તે અવશ્યં વિલયં યાંતુ, ઇતિ શપ્ત્વા બાલકં પિત્રે દત્ત્વા ગોવ્રતમુપદિશ્ય ભર્ત્રા સહ સ્વયં જગામેતિ

૨.૪.૯.૪૨
યમતર્પણં તુ પૂર્વમેવોક્તં ભીષ્મતર્પણં ચાગ્રે ભીષ્મપંચકવ્રતે કથયિષ્યતિ । નરકાય નરકાસુરાય દીપઃ પ્રદાતવ્યઃ । અત્ર વિશેષઃ સારોદ્ધારે-"પુરા સૌવીરદેશે તુ વેશ્યાઽભૂદ્વિજનપ્રિયા ॥ નામ્ના લીલાવતી પુણ્યા હરિભક્તિપરાયણા ॥ કદાચિત્સા સમાયાતા વસિષ્ઠસ્યાઽઽશ્રમં મુદા ॥ ચતુર્દશીમાહાત્મ્યં સા પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતા ॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ એવં વ્રતં ત્રયોદશ્યાં કૃત્વા રાત્રૌ વિધૂદયે ॥ સ્નાતવ્યં તિલતૈલેન નરૈર્નરકભીરુભિઃ ॥ નારકીતિ ચ સા પ્રોક્તા તિથિર્લોકેષુ વિશ્રુતા ॥ પૂર્વં વરાહદેવાચ્ચ જાતો નરકનામકઃ ॥ ધરણ્યાં સ તુ પાપાત્મા દેવાન્સર્વાઞ્જિગાય ચ ॥ ઐશ્વર્યં ચૈવ દેવાનાં હૃતવાન્પાપચેતનઃ ॥ તદાનીં દેવતાઃ સર્વે કૃષ્ણં શરણમાયયુઃ ॥ તૈઃ પ્રાર્થિતશ્ચ શ્રીકૃષ્ણો વધાર્થં નરકસ્ય ચ ॥ જગામ યત્ર પાપાત્મા નરકો ધરણીસુતઃ ॥ સાઽમાત્યં નરકં હત્વા ચતુર્દશ્યાં તુ કાર્તિકે ॥ સર્વોત્તમસ્તદા કૃષ્ણશ્ચતુર્દશ્યા વરં દદૌ ॥ યે કરિષ્યંતિ ચાભ્યંગં વસ્ત્રદાનાદિકં ચ યત્ ॥ તેષાં યશશ્ચ કીર્તિં ચ પુત્રૈશ્વર્યં દદામ્યહમ્ ॥ ઇતિ તસ્યૈ વરાન્દત્ત્વા પ્રસિદ્ધા સા તતો ભુવિ ॥ તસ્મિન્દિને મહાલક્ષ્મીસ્તૈલે સન્નિહિતા યતઃ ॥ વિષ્ણુપાદાબ્જસંભૂતા ગંગા લોકમલાપહા ॥ તસ્મિન્નુષ્ણોદકે દેવી સન્નિધાનં કરોતિ વૈ ॥ વિધૂદયે ત્રયોદશ્યાં ભવેદ્યદિ ચતુર્દશી ॥ નારકીતિ ચ સા પ્રોક્તા આશ્વિનસ્ય સિતેતરે ॥ વ્યતીપાતે ચ વૈધૃત્યાં માતાપિત્રોર્દિનેઽપિ વા ॥ નારકી ચતુર્દશી ચેત્સ્યાત્સ્નાતવ્યં તિલતૈલતઃ ॥ સ્નાતવ્યં તિલતૈલેન નારીભિશ્ચ નરૈરપિ ॥ યતિભિર્વિધવાભિશ્ચ નિષ્કામૈર્વા વિધાનતઃ ॥ કાર્યમભ્યંજનં તત્ર ચાઽન્યથા નિરયં વ્રજેત્ ॥” ઇતિ

૨.૪.૯.૧૦૧
અત્ર વિશેષઃ બ્રાહ્મે-"નારદ ઉવાચ ॥ યેન સ્ત્રિયઃ સુરૂપાઃ સ્યુઃ સુભગાઃ સુપ્રજાસ્તથા ॥ પતિવ્રતપરા બ્રહ્મંસ્તદ્વ્રતં બ્રૂહિ મે પ્રભો ॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ શ્રૂયતાં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ સુખરાત્રિ શુભં વ્રતમ્ ॥ યન્મયા કસ્યચિન્નોક્તં રહસ્યં શિવશર્મદમ્ ॥ ઊર્જે માસિ ચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાયાં વ્રતમુત્તમમ્ ॥ યસ્યાઽઽચરણમાત્રેણ સ્ત્રિયઃ સૌભાગ્યવર્દ્ધનાઃ ॥ શ્રિયા સાર્દ્ધં જગદ્યોનિઃ શેતે વિષ્ણુઃ સુખાન્વિતઃ ॥ તસ્યાં રાત્રૌ જનૈસ્તસ્માત્સંપ્રોક્તા જનસુપ્તિકા ॥ તસ્યાં ધાતુમયૈર્વર્ણ્યૈભગવત્પંચરંગકૈઃ॥ નિજાઽઽલયે જીવરાત્રી લિખિત્વા સુખરાત્રિકામ્ ॥ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં મૂર્તીશ્ચ વિલિખેત્તતઃ॥ સૌભાગ્યહેતવે ભર્તુરનુજ્ઞાં પ્રતિગૃહ્ય ચ ॥ વ્રતાર્થં કલ્પયેત્તસ્યાઃ પૂજોપકરણાનિ ચ ॥ તતઃ સુગંધદ્રવ્યેણ ગાત્રમુદ્વર્ત્ય યત્નતઃ ॥ સ્ત્રીભિઃ સુખોદકસ્નાનં કર્તવ્યં દ્વિજસત્તમ ॥ સ્નાત્વા વસ્ત્રં મનોહારિ પરિધાય યથાવિધિ ॥ સુખરાત્ર્યાઃ સુપ્રતિષ્ઠાં કારયિત્વા દ્વિજન્મના ॥ પૂજનીયા વિધાનેન ગંધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ॥ સ્ત્રીભિઃ સખીસંયુતાભિઃ સુખરાત્ર્યાદિદેવતાઃ ॥ સુખરાત્રી ગૃહસ્થા યા દેવતા લિખિતા મયા ॥ પૂજાં ગૃહ્ણાતુ મદ્દત્તાં સાઃ પ્રયચ્છતુ મે સુખમ્ ॥ સુખરાત્રિ નમસ્તુભ્યં જીવદાત્રિ સુખપ્રદે ॥ શિવપ્રિયે ગૃહાણેમાં પૂજાં વૈ રક્ષ બાલકાન્ ॥ રૂપં દેહિ જયં દેહિ વિદ્યાં દેહિ સુખં ધનમ્ ॥ પ્રજ્ઞાં પ્રયચ્છ મે કામાન્સમસ્તાન્સુખમાદરાત્ ॥ ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય તાં દેવીં ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ॥ લક્ષ્મીપૂજા તતઃ કાર્યા ધવયુક્તાભિરાદરાત્ ॥ ત્રિભિઃ પૂજોપહારેણ મંત્રૈરેભિર્હરિપ્રિયામ્ ॥ જય દેવિ જગન્માતર્વિષ્ણોર્વક્ષસિ સંસ્થિતે ॥ રમે નમોઽસ્તુ તે મેઽત્ર સૌભાગ્યં દેહિ નિશ્ચલમ્ ॥ જાગર્તિ યા મહાલક્ષ્મીર્દીપમાલા સુભૂતલે ॥ હરિવક્ષઃસ્થિતા રમ્યા સા દેવી વરદાઽસ્તુ મે ॥ ઇતિ સ્તુત્વા ભગવતીં મહાલક્ષ્મીં સુખપ્રદામ્ ॥ ભર્ત્રા સહ ક્રીડનીયં દીપાવલ્યાં જયેચ્છયા ॥ દ્યૂતં પત્યાશ્રિતં સ્ત્રીભિરિત્યાહ પુરુષોત્તમઃ ॥ ઇત્થં વિધાનેન પતિવ્રતા યા કરોતિ હૃદ્યં સુખરાત્રિકાખ્યમ્ ॥ વ્રતં સપુત્રા ધનધાન્યયુક્તા સભર્તૃકા સા ભવતીહ સત્યમ્ ॥” ઇતિ