સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.9

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
જટાકુણ્ડત આગ્નેયદિગ્દલ સંશ્રિતં મહત્ ॥
ગયાકૂપમિતિ ખ્યાતં સર્વાભીષ્ટફલપ્રદમ્

યત્ર સ્નાત્વા ચ દત્ત્વા ચ યથાશક્ત્યા જિતેંદ્રિયઃ ॥
સર્વકામમવાપ્નોતિ શ્રાદ્ધં કૃત્વા દ્વિજોત્તમઃ

નરકસ્થાશ્ચ યે કેચિત્પિતરશ્ચ પિતામહાઃ ॥
વિષ્ણુલોકે તુ ગચ્છન્તિ તસ્મિઞ્ચ્છ્રાદ્ધે કૃતે તુ વૈ

તસ્મિઞ્છ્રાદ્ધે કૃતે વિપ્ર પિતૄણામનૃણો ભવેત્ ॥
શક્તિભિઃ પિંડદાનં તુ સયવૈઃ પાયસેન ચ

કર્ત્તવ્યમૃષિનિર્દિષ્ટં પિણ્યાકેન ગુડેન વા ॥
શ્રાદ્ધં તત્તીર્થકે પ્રોક્તં પિતૄણાં તુષ્ટિકારકમ્

તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકર્ત્તવ્યં નરૈઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ ॥
તુષ્યંતિ પિતરસ્તેષાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ

તુષ્ટેષુ પિતૃષુ શ્રીમાઞ્જાયતેપુત્રવાઁસ્તથા ॥
શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તુષ્ટાઃ પ્રયચ્છંતિ સુતાન્બહૂન્

શ્રિયં ચ વિપુલાન્ભોગાઞ્છ્રાદ્ધકૃદ્ભયો ન સંશયઃ ॥
તસ્માદત્ર વિધાનેન વિધાતવ્યં પ્રયત્નતઃ

શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાયુતૈઃ સમ્યગભીષ્ટફલકાંક્ષિભિઃ ॥
ગયાકૂપે વિશેષેણ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

સોમવારેણ સંયુક્તા અમાવાસ્યા યદા ભવેત્ ॥
તત્રાનંતફલં શ્રાદ્ધં પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

અન્યદા સોમવારેણ તત્ર શ્રાદ્ધં વિધાનતઃ ॥
પિતૃસંતોષદં નિત્યં તત્ર દત્તાક્ષયો ભવેત્

તત્ર પૂર્વદિશાભાગે તીર્થં સર્વોત્તમોત્તમમ્ ॥
પિશાચમોચનંનામ વિદ્યતે ચ ફલપ્રદમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ દત્ત્વા ચ પિશાચો નૈવ જાયતે ॥
તત્ર સ્નાનં તથા દાનં શ્રાદ્ધં ચૈવ વિશેષતઃ ॥
કર્ત્તવ્યં ચ પ્રયત્નેન નરૈઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ

માર્ગશીર્ષે શુક્લપક્ષે ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ ॥
સ્નાનં તત્ર પ્રકર્ત્તવ્યં પિશાચત્વવિમુક્તયે

તત્સંનિધૌ પૂર્વભાગે માનસંનામ નામતઃ ॥
તીર્થં પુણ્યનિવાસાગ્ર્યં સ્નાતવ્યં ચ વિશેષતઃ ॥
તત્ર સ્નાનેન દાનેન સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

નાનાવિધાનિ પાપાનિ મેરુતુલ્યાનિ વૈ પુનઃ ॥
તત્ર સ્નાનાત્ક્ષયં યાંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યત્કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે પાપં માનસં કાયિકં તથા ॥
વાચિકં ચ તથા પાપં સ્નાનતો વિલયં વ્રજેત્

પ્રૌષ્ઠપદ્યાં સદા કાર્ય્યા પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ ॥
યાત્રા તસ્ય નૃભિર્વિપ્ર પુણ્યવદ્ભિઃ ક્રિયાપરૈઃ

તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે વર્ત્તતે સુકૃતૈકભૂઃ ॥
તમસાનામ તટિની મહાપાતકનાશિની

યત્ર સ્નાનં તથા દાનં સર્વપાપહરં સદા ॥
યસ્યાસ્તટે તથા રમ્યે સર્વદા ફલદાયકે

નાનાવિધાનિ સ્થાનાનિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
માણ્ડવ્યસ્ય મુનેઃ સ્થાનં વર્ત્તતે પાપનાશનમ્

યસ્યાસ્તીરે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વત્ર સુમનોહરમ્ ॥
તસ્યાશ્રમપદં રમ્યં નાનાવૃક્ષમનોહરમ્

યસ્માત્સ્થાનાત્સમુદ્ભૂતા તમસા સુતરંગિણી ॥
તદ્વનં પુણ્યમધિકં પાવનં પદમુત્તમમ્

યસ્ય દર્શનતો નૄણાં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

પ્રફુલ્લનાનાવિધગુલ્મશોભિતં લતાપ્રતાનાવનતં મનોહરમ્ ॥
વિરૂઢપુષ્પૈઃ પરિતઃ પ્રિયંગુભિઃ સુષુષ્પિતૈઃ કણ્ટકિતૈશ્ચ કેતકૈઃ

તમાલગુલ્મૈર્નિચિતં સુગંધિભિઃ સકર્ણિકારૈર્બકુલૈશ્ચ સર્વતઃ ॥
અશોકપુન્નાગવરૈઃ સુપુષ્પિતૈર્દ્વિરેફમાલાકુલ પુષ્પસંચયૈઃ

ક્વચિત્પ્રફુલ્લાંબુજરેણુભૂષિતૈર્વિહંગમૈશ્ચારુફલપ્રચારિભિઃ ॥
વિનાદિતં સારસમુત્કુલાદિભિઃ પ્રમત્તદાત્યૂહકુલૈશ્ચ વલ્ગુભિઃ ॥

ક્વચિચ્ચ ચક્રાહ્વરવોપનાદિતં ક્વચિચ્ચ કાદમ્બકદમ્બકૈર્યુતમ્ ॥
ક્વચિચ્ચ કારણ્ડવનાદનાદિતં ક્વચિચ્ચ મત્તાલિકુલાકુલીકૃતમ્

મદાકુલાભિર્ભ્રમરીભિરારાન્નિષેવિતં ચારુસુગંધિપુષ્પવત્ ॥
ક્વચિચ્ચ પુષ્પૈઃ સહકારવૃક્ષૈર્લતોપગૂઢૈસ્તિલકદ્રુમૈશ્ચ

પ્રહૃષ્ટનાનાવિધપક્ષિસેવિતં પ્રમત્તહારીતકુલોપનાદિતમ્ ॥
સમંતતઃ સુન્દરદર્શનીયતાં સમુદ્વહત્તદ્વનમુલ્લસન્મહત્

નિબિડનિચુલનીલં નીલકણ્ઠાભિરામં મદમુદિતવિહંગીવૃન્દનાદાભિરામમ્॥
કુસુમિતતરુશાખાલીનમત્તદ્વિરેફંનવકિસલયશોભાશોભિતં સત્ફલાઢ્યમ્

ઇત્યાદિબહુશોભાઢ્યં સર્વદિક્ષુ મનોહરમ્ ॥
યત્ર માંડવ્યમુનિના તપસ્તપ્તં મહત્કિલ ॥
યત્પ્રભાવાદભૂત્તીર્થં પાવનં તત્સદા મહત્

તત્પૂર્વં ગૌતમસ્યર્ષેરાશ્રમં પાવનં મહત્ ॥
તત્પૂર્વં ચ્યવનસ્યર્ષેઃ પરાશરમુનેરિદમ્ ॥
પ્રથમં તે મુનિશ્રેષ્ઠ પિતુઃ કિલ તપોનિધેઃ

નાનાવિધાનિ તીર્થાનિ ચાશ્રમાશ્ચૈવ સર્વશઃ ॥
વર્તંતે તાપસાનાં ચ યસ્યાસ્તીરે સમંતતઃ

તમસાનામ સા જ્ઞેયા વર્તતે તટિની શુભા ॥
યજ્ઞયૂપાન્સમુત્ખાય શોભિતા બહુશોઽભિતઃ

તત્ર સ્નાનેન દાનેન શ્રાદ્ધેન ચ વિશેષતઃ ॥
સર્વકામાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

માર્ગશીર્ષે શુક્લપક્ષે પઞ્ચદશ્યાં વિશેષતઃ ॥
સ્નાનં તસ્ય ફલપ્રાપ્તિદાયકં સર્વદા નૃણામ્

તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં સ્નાનં નિર્મલમાનસૈઃ ॥
પ્રયત્નતો મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વકામાર્થસિદ્ધિદમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તમસાપરમં શુભમ્॥
સીતાકુંડમિતિખ્યાતં શ્રીદુગ્ધેશ્વરસન્નિધૌ

ભાદ્રે શુક્લચતુર્થ્યાં તુ તસ્ય યાત્રા શુભાવહા ॥
સર્વકામાર્થસિદ્ધ્યર્થં પૂજ્યો વિપ્રેશ્વરસ્તથા ॥
તસ્ય સ્મરણમાત્રેણ સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્

તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે ભૈરવો નામ નામતઃ ॥
યં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

રક્ષિતો વાસુદેવેન ક્ષેત્રરક્ષાર્થમાદરાત્ ॥
તસ્ય પૂજા વિધાતવ્યા પ્રયત્નેન યથાવિધિ ॥
મનોભીષ્ટફલપ્રાપ્તિર્ભૈરવસ્ય સદાઽઽદરાત્

માર્ગશીર્ષસ્ય કૃષ્ણાયામષ્ટમ્યાં તસ્ય નિર્મિતા ॥
યાત્રા સાંવત્સરી તત્ર સર્વકામાર્થસિદ્ધયે

પશૂપહારસંભૂતિ કર્તવ્યં પૂજનં જનૈઃ ॥
સર્વકામફલપ્રાપ્તિર્જાયતે નાત્ર સંશયઃ

નિર્વિઘ્નં તીર્થવસતિર્ભૈરવસ્ય પ્રસાદતઃ ॥
જાયતે તેન કર્તવ્યા પૂજા તસ્ય પ્રયત્નતઃ

એતસ્મિન્નુત્તરે ભાગે રમ્યં ભરતકુણ્ડકમ્ ॥
યત્ર સ્નાત્વા નરઃ પાપૈર્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

તત્ર સ્નાનં તથા દાનં સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્ ॥
અન્નં બહુવિધં દેયં વાસાંસિ વિવિધાન્યપિ

યત્નતો દેવતાઃ પૂજ્યા વસ્ત્રાદિભિરલંકૃતૈઃ ॥
નંદિગ્રામે વસન્પૂર્વં ભરતો રઘુવંશજઃ

રામચન્દ્રં હૃદિ ધ્યાયન્નિર્મલાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ॥
તતઃ સ્થિત્વા પ્રજાઃ સર્વા રરક્ષ ક્ષિતિવલ્લભઃ

તત્ર ચક્રે મહત્કુણ્ડં ભરતો નામ ભૂપતિઃ ॥
રામમૂર્તિં ચ સંસ્થાપ્ય ચચાર વિજિતેન્દ્રિયઃ

તત્કુંડે સુમહત્પુણ્યં નાનાપુણ્યસમન્વિતમ્ ॥
કુમુદોત્પલકહ્લારપુણ્ડરીકસમન્વિતમ્

હંસસારસચક્રાહ્વ વિહંગમવિરાજિતમ્ ॥
ઉદ્યાનપાદપચ્છાયાસચ્છાયમમલં સદા

તત્ર સ્નાનં મહાપુણ્યં પ્રમોદાનન્દનિર્મલમ્ ॥
તત્ર સ્નાનં તથા શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય કુર્વતઃ ॥
પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ

સ્વર્ણં ચાન્નં વિધાનેન દાતવ્યં ચ દ્વિજન્મને ॥
શ્રદ્ધાપૂર્વકમેતત્તુ કર્તવ્યં પ્રયતૈર્નરૈઃ

તત્પશ્ચિમદિશાભાગે જટાકુણ્ડમનુત્તમમ્ ॥
યત્ર રામાદિભિઃ સર્વૈર્જટાઃ પરિહૃતા નિજાઃ

જટાકુણ્ડમિતિ ખ્યાતં સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્॥
યત્ર સ્નાનેન દાનેન સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

પૂર્વકુણ્ડેષુ સંપૂજ્યો ભરતઃ શ્રીસમન્વિતઃ ॥
જટાકુણ્ડેષુ સંપૂજ્યૌ સસીતૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥
ચૈત્રકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી ભવેત્

ઇતિ પરમવિધાનૈઃ પૂજયેદ્રામસીતે તદનુ ભરતકુણ્ડે લક્ષ્મણં ચ પ્રપૂજ્ય ॥
વિધિવદમૃતકુણ્ડે દ્વંદ્વંસમજ્જનેન વસતિ સુકૃતિમૂર્તિર્વૈષ્ણવે તત્ર લોકે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યે ગયાકૂપ પિશાચમોચન માનસતીર્થ તમસાનદી માણ્ડવ્યાદ્યાશ્રમ સીતાકુણ્ડ દુગ્ધેશ્વર ભૈરવભારતકુણ્ડ જટાકુણ્ડ માહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવમોઽધ્યાયઃ