સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.8-4

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડાદ્દક્ષિણતો નરાવાસગિરિર્મહાન્ ॥
યત્ર ભગવતા મેરુઃ સ્થાપિતો લોકસુન્દરઃ

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
કથં ભગવતા મેરુઃ સ્થાપિતો નરસન્નિધૌ ॥
મહત્કૌતૂહલં તાત કથ્યતાં યદિ રોચતે

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યદા ભગવતો વાસો વિશાલાયાં સમાગતઃ ॥
દેવા મહર્ષયઃ સિદ્ધાઃ સવિદ્યાધરચારણાઃ

વિહાય મેરુશૃંગાણિ ભગવદ્દર્શનોત્સુકાઃ ॥
ભગવદ્દર્શનાહ્લાદતિરસ્કૃતસુરાલયાઃ

તદા તુ ભગવાંસ્તેષાં સુખહેતોઃ ષડાનન ॥
ઉત્પાદ્ય મેરુશૃંગાણિ કરેણૈકેન લીલયા ॥
સ્થાપયામાસ સર્વેષાં ભગવાન્પ્રીતિવર્દ્ધનઃ

તતઃ સર્વે સમાલોક્ય ગિરિં કાંચનનિર્મિતમ્ ॥
પ્રસન્નાસ્તુષ્ટુવુઃ સર્વે નારાયણમનામયમ્

॥દેવા ઊચુઃ॥ ॥
યોસ્મત્સુખાય ભવવિશ્રમણાય બિભ્રલ્લીલાતનૂઃ કનકશૈલમિહાનિનાય ॥
જેતા સુરાર્દ્દનશતં ત્રિદશૈકપક્ષસ્તસ્મૈ વિધેમ નમ ઉગ્રતપઃશ્રિયાય

યદ્યત્કરોતિ કૃપયા કૃપણાર્તિતૂલશૈલાગ્નિરાશ્રિતકૃદેકવિદાં વરિષ્ઠઃ॥
સ્વેનૈવ તેન કરણેન સ તુષ્યતાં નો યસ્યાન્વકારિ પુરુષેણ ન કેનચિદ્વૈ

અસ્માકમુન્નતધિયાં વિદધાતિ સમ્યક્છિક્ષાં પિતેવ કરુણો નિજલાભપૂર્ણઃ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષણવિચક્ષણદૃષ્ટિપાતપૂર્ણામૃતાંબુધિરસૌ વિપદઃ પ્રપાયાત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યેનાધ્યસ્તં ભાતિ સમસ્તં જગદેકં ક્રીડાભાંડં સત્યતયાઽજસ્ય વિભૂમ્નઃ ॥
ભાનાં વૃદં યદ્વદનેપ્યાશ્રિતમૂર્તિસ્તસ્મૈ નિત્યં શાશ્વત તુભ્યં પ્રણમામ

॥ સિદ્ધા ઊચુઃ ॥ ॥
યત્કૃપાલવત એવ મહાંતઃ સિદ્ધિમીયુરિતરે ભવભાજઃ ॥
તેઽચિરેણ ભવભીમપયોધિં તીર્ણવંત ઇતિ નઃ સુમનીષા

॥ વિદ્યાધરા ઊચુઃ॥ ॥
વિભો સદ્ગુણગ્રામ કલ્યાણમૂર્તે પરેશાન સંમાનસંતાનહેતો ॥
ભવત્પાદપદ્માસવસ્વાદમત્તાઃ કૃતાર્થા ન ચિત્રં ભવત્યત્ર કિંચિત્

તતસ્તુષ્ટોઽથ ભગવાંસ્તેષામાસીદ્દિવૌકસામ્ ॥
વરં વૃણુધ્વમિત્યુક્તાસ્તે પ્રોચુર્વરદર્ષભમ્

પરિતુષ્ટો ભવાન્સાક્ષાદ્દેવદેવો રમાપતિઃ॥
બદરી ન ત્વયા ત્યાજ્યા ન ચ મેરુઃ કદાચન

મેરુશૃંગં પ્રપશ્યંતિ યે જનાઃ પુણ્યભાગિનઃ ॥
તેષાં વૈ ત્વત્પ્રસાદેન મેરૌ વાસઃ પ્રજાયતામ્

તત્ર ભુક્ત્વા ચિરાદ્ભોગાન્ભૂયાદન્તે લયસ્ત્વયિ॥
એવમસ્ત્વિતિ ચાભાષ્ય તત્રૈવાંતર્હિતો હરિઃ

તતઃ પ્રભૃતિ તે સર્વે મેરુશૃંગવિહારિણઃ ॥
નરનારાયણસ્યાંતે પાલ્યમાના મુહુર્મુહુઃ

કદાચિદ્દિવિ તિષ્ઠંતિ કદાચિન્મેરુમધ્યતઃ॥
નિર્વિશંકા નિરુદ્વેગા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ

ભગવાનપિ તત્રૈવ નરરૂપેણ તિષ્ઠતિ॥
ધનુર્બાણધરઃ શ્રીમાંસ્તપસા પાવકોપમઃ॥
આનંદમૃષિવૃંદસ્ય જનયંસ્તપ આસ્થિતઃ

તતસ્તુ પરમં તીર્થં લોકપાલાભિવંદિતમ્ ॥
યત્ર સંસ્થાપયામાસ લોકપાલાન્હરિઃ સ્વયમ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
કથં ભગવતા તત્ર લોકપાલાશ્ચ સ્થાપિતાઃ ॥
મહત્કૌતૂહલં તાત કથયસ્વ મહામતે

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
એકદા મેરુમધ્યસ્થાશ્રયાનિહ હરન્હરિઃ॥
દેવાનામૃષિમુખ્યાનાં ચરિતં દ્રષ્ટુમુદ્યતઃ

તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય નમસ્કૃત્ય દિવૌકસઃ ॥
ઊચુસ્તે વિનયાત્સર્વે પ્રસીદ ભગવન્વિભો

ક્ષણં વિશ્રામ્ય વિધિવદ્દૃષ્ટ્વા તાં વિરલાં ભુવમ્ ॥
સાન્નિધ્યમૃષિદેવાનામયુક્તં ભાવયન્મિથઃ

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાનુવાચ મધુસૂદનઃ ॥
લોકપાલાન્સમાહૂય નાત્ર સ્થેયં ભવદ્વિધૈઃ

ઋષયસ્તાપસાઃ સિદ્ધાઃ સસ્ત્રીકા નિવસંતિ હિ ॥
ભવદ્વિધાનામાસ્થાનં પુરેવ કલ્પિતં મયા

તતઃ સ ત્વરિતો ગત્વા રમ્યે ગિરિવરે હરિઃ ॥
લોકપાલાન્સમાહૂય સ્થાપયામાસ તાન્ગુહ

તત્રૈવ શૈલદંડેન હત્વાગ્નિં જલકાંક્ષયા ॥
ક્રીડાપુષ્કરણીં તેષાં નિર્મમે સુમનોહરામ

સસ્ત્રીકા યત્ર ગીર્વાણા વિચરંતિ નિજેચ્છયા ॥
ગાયંતિ સ્વનુમોદંતિ ગંધર્વાસ્ત્રિદિવૌકસામ્

વનાનિ કુસુમામોદરમ્યાણિ પરિતોષતઃ ॥
દિનાનિ યત્ર ગચ્છંતિ ક્ષણપ્રાયાણિ દેહિનામ્

ભગવાનપિ તત્રૈવ તેષામાનંદમાવહન્॥
દ્વાદશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચ સ્વયમાયાતિ મજ્જને

તત્પશ્ચાદૃષયઃ સર્વે મુનયશ્ચ તપોધનાઃ ॥
યત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન ગુહ મધ્યાહ્નકાલતઃ ॥
અસંગં પરમં જ્યોતિર્જલે પશ્યંતિ ચક્ષુષા

સર્વતીર્થાવગાહેન યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તત્ફલં તત્ક્ષણાદેવ દણ્ડપુષ્કરિણીક્ષણાત્ ॥

યત્ર કામ્યાનિ કર્માણિ સફલાનિ મનીષિણામ્ ॥
યત્ર પિંડપ્રદાનેન ગયાતોઽષ્ટગુણં ફલમ્

યજ્ઞો દાનં તપઃ કર્મ સર્વમક્ષયમુચ્યતે॥
દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય જ્યેષ્ઠે માસિ ષડાનન

તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન કૃતકૃત્યો ભવેદ્યતઃ ॥
બદરીતીર્થમધ્યે તુ ગુપ્તમેતત્સુરોત્તમૈઃ ॥
ન વાચ્યં યત્ર કુત્રાપિ તવ પ્રીત્યા મયોદિતમ્

વક્તવ્યં કિમિહ બહુ પ્રભૂતપુણ્યાઃ પશ્યંતિ પ્રથિતમિદં સુરૈકગુપ્તમ્ ॥
નાન્યેષાં કથમપિ ચેતસિ પ્રસંગાદ્દેવૈઃ સ્યાદનુદિનચિંતિતં ગુહૈતત્

યેષાં વૈ ભગવતિ ચેત્સમગ્રકર્મ સ્વાધ્યાયાભ્યસનવિધિક્રમેણ જાતમ્ ॥
પશ્યંતિ ત્રિભુવનદુર્લ્લભં સુતીર્થં દંડોદં ન ભવતિ ચાન્યથા સુદૃષ્ટમ્

દંડોદકાત્પરં તીર્થં ન વિષ્ણોઃ સદૃશોઽમરઃ ॥
વિશાલાસદૃશં ક્ષેત્રં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

સેવનીયા પ્રયત્નેન વિશાલા ચ વિચક્ષણૈઃ ॥
ય ઇચ્છેત્સતતં ધામ ભગવત્પાર્શ્વવર્તિ વૈ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ગંગામાશ્રિત્ય તીર્થાનિ કાનિ સંતીહ સત્પદે ॥
શ્રેયસ્કરાણિ ભૂરીણિ સંક્ષેપાત્તાનિ મે વદ

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ગંગાયાં યત્ર સંયોગો માનસોદ્ભેદસન્નિધૌ ॥
તત્તીર્થં વિમલં પુણ્યં પ્રયાગાદધિકં મહત્

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ વાયુભોજનતો ભવેત્ ॥
તત્ફલં સ્નાનમાત્રેણ ગંગાયાઃ સંગમે નૃણામ્

સંગમાદ્દક્ષિણે ભાગે ધર્મક્ષેત્રં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
યત્ર મૂર્ત્યા શ્રુતૌ જાતૌ નરનારાયણાવૃષી

તત્ક્ષેત્રં પાવનં મર્ત્યે સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ॥
ધર્મસ્તત્રૈવ ભગવાંશ્ચતુષ્પાદવતિષ્ઠતિ

યત્ર યજ્ઞાસ્તપો દાનં યત્કિંચિત્ક્રિયતે નૃભિઃ ॥
તત્પુણ્યસ્ય ક્ષયો નાસ્તિ કલ્પકોટિશતૈરપિ

તતો દક્ષિણદિગ્ભાગ ઉર્વશી સંગમાભિધમ્ ॥
સર્વપાપહરં પુંસાં સ્નાનમાત્રેણ દેહિનામ્

કૂર્મોદ્ધારસ્તતઃ સાક્ષાદ્ધરિભક્ત્યેકસાધનમ્ ॥
સ્નાનમાત્રેણ ભૂતાનાં સત્ત્વશુદ્ધિઃ પ્રજાયતે

બ્રહ્માવર્ત્તસ્તતઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મલોકૈકકારણમ્ ॥
દર્શનાદેવ તીર્થસ્ય સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

બહૂનિ સંતિ તીર્થાનિ દુર્ગમ્યાનીહ દેહિનામ્ ॥
સંક્ષેપાત્કથિતં વત્સ તવાદરવશાદિદમ્

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પદં વિષ્ણોઃ પ્રપદ્યતે ॥

રાજા વિજયમાપ્નોતિ સુતાર્થી લભતે સુતમ્ ॥
કન્યાર્થી લભતે કન્યાં કન્યા વિંદતિ સત્પતિમ્

ધનાર્થી ધનમાપ્નોતિ સર્વકામૈકસાધનમ્

માસમાત્રં નરો ભક્ત્યા શૃણુયાદ્યઃ સમાહિતઃ ॥
તસ્યાભીષ્ટસમાવાપ્તિર્દુર્લભોપિ ન સંશયઃ

આધિવ્યાધિભયં ઘોરં દારિદ્ર્ય કલહં તથા ॥
યસ્ય ગેહેષુ માહાત્મ્યં તત્રૈતાનિ ન કર્હિચિત્

નાપમૃત્યુર્ન સર્પાદિ દૌર્ભાગ્યં ચાપિ વર્તતે ॥
દુઃસ્વપ્નગ્રહપીડા ચ પરરાષ્ટ્રભયં તથા

યુદ્ધે યાત્રાપ્રયાણે ચ પઠનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
વિવાહે ચ વિવાદે ચ શુભકર્મણિ યત્નતઃ

પૂર્ણં વાઽધ્યાયમાત્રં વા તદર્ધં વા વિચક્ષણૈઃ ॥
સર્વકાર્યપ્રસિદ્ધિઃ સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્યે શિવકાર્ત્તિકેયસંવાદે બદરિકાશ્રમે મેરુસંસ્થાપનતીર્થલોકપાલતીર્થદંડપુષ્કરિણીતીર્થધર્મક્ષેત્રાદિવિવિધતીર્થક્ષેત્રમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ

॥ છ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે તૃતીયં બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્યં સમાપ્તમ્ ॥ ૨-૩) ॥ ॥