સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.8-3

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ શબરશ્ચિંતયાકુલઃ ॥
અસ્માકમુપજીવ્યોઽસૌ રહસ્યસ્થો જનાર્દનઃ

ઉપસ્થિતં નો દુર્દૈવં યેન સ્યાત્સાર્વલૌકિકઃ ॥
ન દર્શયામિ ચેદ્વિપ્રં શાપં મેઽસૌ પ્રદાસ્યતિ

સર્વેષાં બ્રાહ્મણો માન્યો વિશેષાદતિથિસ્ત્વયમ્ ॥
યસ્મિન્વિફલકામે તુ દ્વૌ લોકૌ વિફલૌ મમ

એવં વિચારયન્વિશ્વાવસુઃ શબરપુંગવઃ ॥
જનપ્રવાદં સસ્માર પુરાણં શબરાલયે

અસ્મિન્નંતર્હિતે દેવે ભૂમ્યંતર્લીનમાધવે ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નો નરપતિઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ

મનુષ્યવપુષા યો વૈ બ્રહ્મલોકં વ્રજેદપિ ॥
સોઽસ્મિન્પ્રજાભિરાગત્ય વાજિમેધશતેન ચ

ઇષ્ટ્વા દારુમયં વિષ્ણું ચતુર્દ્ધા સ્થાપયિષ્યતિ ॥
અસ્ય ચેદ્ભાગ્યમુત્પન્નં બ્રાહ્મણસ્યાતિથેર્ભૃશમ્

અંતર્દ્ધાનં ભગવતઃ સન્નિધાનમથો ભવેત્ ॥
તદેનં દર્શયિષ્યામિ નીલેંદ્રમણિમચ્યુતમ્

ન પૌરુષેયં કસ્યાપિ કર્તવ્યે દેવનિર્મિતે ॥
ઇત્થં વિચાર્ય મનસા શબરશ્ચ પુનઃપુનઃ

ઉવાચ વિપ્રં પુરતો ધ્યાયંતં વિષ્ણુમવ્યયમ્

॥ શબર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્માભિઃ પૂર્વતોઽપ્યેષ ઉદંતઃ શ્રુત એવ હિ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નો નરપતિરત્ર વાસં કરિષ્યતિ

તતોઽપિ ભાગ્યવાંસ્ત્વં હિ યદગ્રે નીલમાધવમ્ ॥
ચક્ષુષા પશ્યસે બ્રહ્મન્નેહિ યામો હ્યધિત્યકામ્

ઇત્યુક્ત્વા તં કરે ધૃત્વા વર્ત્મના ગહનં યયૌ ॥
ઉપર્યુપર્યુપારુહ્ય શિલાવિષમવર્ત્મનિ

એકૈકનરગમ્યે ચ કંટકાચિતદુર્ગમે ॥
તમઃપ્રાયે પથિ ગતં બોધયન્વચસા દ્વિજમ્

મુહૂર્તાભ્યાં રૌહિણસ્ય કુંડસ્યાવિશતાં તટે ॥
તં દૃષ્ટ્વા સોઽબ્રવીદ્વિપ્રં કુંડમેતદ્દ્વિજોત્તમ

રૌહિણાખ્યં મહત્તીર્થં કારણં સર્વપાથસામ્ ॥
અત્ર સ્નાત્વા નરો યાતિ વૈકુંઠભવનં દ્વિજ

એતસ્ય પૂર્વભાગેઽસો કલ્પચ્છાયાવટો મહાન્ ॥
છાયાં યસ્ય સમાક્રમ્ય બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

એતયોરંતરે બ્રહ્મન્નિકુંજાભ્યંતરે સ્થિતમ્ ॥
પશ્ય સાક્ષાજગન્નાથં વેદાંતપ્રતિપાદિતમ્

દૃષ્ટ્વા જહીહિ સકલં વિવિધં પાપસંચયમ્ ॥
ઇત ઊર્ધ્વં ન શોચસ્વ પતિતો ભવસાગરે

॥
॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
સ તુ કુંડે દ્વિજઃ સ્નાત્વા સંપ્રદૃષ્ટમનાઃ સુધી ॥
દૂરાત્પ્રણમ્ય શિરસા મનસા વચસા હરિમ્

તુષ્ટાવ ચૈકાગ્રમના હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

॥ વિદ્યાપતિરુવાચ ॥ ॥
પ્રધાનપુરુષાતીત સર્વવ્યાપિન્પરાત્પર ॥
ચરાચરપરીણામ પરમાર્થ નમોઽસ્તુ તે ॥

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેતિહાસ સંપ્રતિપાદિતૈઃ ॥
કર્મભિસ્ત્વં સમારાધ્ય એક એવ જગત્પતે

ત્વત્ત એતજ્જગત્સર્વં સૃષ્ટૌ સંપદ્યતે વિભો ॥
ત્વદાધારમિદં દેવ ત્વયૈવ પરિપાલ્યતે

કલ્પાંતે સંહૃતં સર્વં ત્વત્કુક્ષૌ સાવકાશકમ્ ॥
સુખં વસતિ સર્વાત્મન્નંતર્યામિન્નમોઽસ્તુ તે

નમસ્તે દેવદેવાય ત્રયીરૂપાય તે નમઃ ॥
ચંદ્રસૂર્યાદિરુપેણ જગદ્ભાસયતે સદા

સર્વતીર્થમયી ગંગા યસ્ય પાદાબ્જસંગમાત્ ॥
પુનાતિ સકલાઁલ્લોકાંસ્તસ્મૈ પાવયતે નમઃ

હવીંષિ મંત્રપૂતાનિ સમ્યગ્દત્તાનિ વહ્નિષુ ॥
પરિણામકૃતે તુભ્યં .જગજ્જીવયતે નમઃ

યદંશમુપજીવંતિ જગંત્યાનંદરૂપિણઃ ॥
સર્વકલ્મષહીનાય તસ્મૈ બ્રહ્માત્મને નમઃ

નિર્મલાય સ્વરૂપાય શુભરૂપાય માયિને ॥
સર્વસંગવિહીનાય નમસ્તે વિશ્વસાક્ષિણે

બહુપાદાક્ષિશીર્ષાસ્યબાહવે સર્વજિષ્ણવે ॥
સર્વજીવસ્વરૂપાય નમસ્તે સર્વરૂપિણે

નમસ્તે કમલાકાંત નમસ્તે કમલાસન ॥
નમઃ કમલપત્રાક્ષ ત્રાહિ માં પુરુષોત્તમ

અસારસંસારપરિભ્રમેણ નિપીડ્યમાનં ખલુ રોગશોકૈઃ ॥
મામુદ્ધરાસ્માદ્ભવદુઃખજાતાત્પાદાબ્જયોસ્તે શરણં પ્રપન્નમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇતિ સ્તુત્વા સુરેશાનં દેવં પ્રણવરૂપિણમ્ ॥
પ્રણતઃ પ્રણવં મંત્રં જજાપ પુરતો હરેઃ

જપાંતે શાંતમનસં કૃતાંજલિમુપસ્થિતમ્ ॥
મન્યમાનં કૃતાર્થં સ્વં પ્રોવાચ શબરો દ્વિજમ્

॥ વિશ્વાવસુરુવાચ ॥ ॥
કૃતાર્થસ્ત્વં પ્રભું દૃષ્ટ્વા સાંપ્રતં દ્વિજપુંગવ ॥
દિનાંતોઽભૂદ્ગૃહં યાવઃ ક્ષુધિતોઽસિ શ્રમાન્વિતઃ

વાસોઽપ્યરણ્યે હિંસ્રાણાં નાસ્માકમુચિતા સ્થિતિઃ ॥
યાવદ્ભાનોર્ભાતિ ભાસસ્તાવદ્યામો નિજાલયમ્

ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણં પાણૌ ગૃહીત્વા શબરઃ પુનઃ ॥
આજગામ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સ્વાશ્રમં ત્વરયાન્વિતઃ

બ્રાહ્મણોઽપિ જગન્નાથં ધ્યાયન્નાનંદસાગરમ્ ॥
ક્ષુત્તૃષાશ્રમજાતાનિ દુઃખાનિ બુબુધે ન હિ

શિલાવિષમમાર્ગેઽપિ કંટકોત્કરદુર્ગમે ॥
વ્રજન્ન દુઃખં લેભેઽસૌ શરીરાનાસ્થયા મુદા

એવં વ્રજંતૌ તૌ વિપ્ર શબરૌ શબરાલયમ્ ॥
સાયાહ્ને તમનુપ્રાપ્તૌ વૈષ્ણવાગ્ર્યૌ તુ ભો દ્વિજાઃ

તત્રાતિથિમનુપ્રાપ્તં બ્રાહ્મણં શબરોત્તમઃ ॥
ભક્ષ્યભોજ્ય વિધાનૈશ્ચ વિવિધૈઃ સમપૂજયત્

તતોઽભિતૃપ્તસ્તદ્દત્તૈરુપચારૈર્નૃપોચિતૈઃ ॥
વિસ્મયં પરમં લેભે શબરસ્ય સુદુર્લભૈઃ

શબરોઽયં નિવસતિ વિષમે કાનનાંતરે ॥
આરણ્યકૈર્વર્ત્તમાનઃ કથમસ્ય ગૃહાંતરે

રાજાર્હભક્ષ્યભોજ્યાનિ સુલભાન્યદ્ભુતં મહત્ ॥
ઇતિ વિસ્મયમાપન્નં બ્રાહ્મણં શબરસ્તદા

પ્રોવાચ સ્નિગ્ધવચસા વિનયાવનતો ભૃશમ્

॥ શબર ઉવાચ ॥ ॥
ભો વિપ્ર શ્રમહીનોઽસિ કચ્ચિત્ક્ષુત્તૃડ્વિવર્જિતઃ ॥
આરણ્યકાનાં ભવને નાગરાણાં કુતઃ સુખમ્

અજ્ઞાતા નાગરી વૃત્તિઃ શબરૈસ્તુ વિશેષતઃ ॥
રાજોપજીવિનાં શ્રેષ્ઠૌ રાજામાત્યપુરોહિતૌ

તયો રાજસમઃ પૂજ્યઃ પુરોધાઃ શાસ્ત્રસંમતઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નો નરપતિઃ સાર્વભૌમઃ પ્રતાપવાન્

ત્વયિ તુષ્ટે સ સંતુષ્ટો ધ્રુવં વિપ્ર ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્તવત્યરણ્યસ્થે સ તુ પ્રીતતરો દ્વિજઃ ॥
ઉવાચ શબરં પ્રીત્યા વિનયાદ્ભુતવાદિનમ્

॥ વિદ્યાપતિરુવાચ ॥ ॥
સાધો મદુપચારાય હૃતાન્યેતાનિ યાનિ તે ॥
વસ્તુન્યમાનુષાણીહ યાન્યદૃષ્ટાનિ રાજભિઃ

ચિત્રમેતદ્દિવ્યવસ્તુસંચયઃ શબરાલયે ॥
એતત્ખ્યાતું કૌતુકં મે સાધો સંવર્દ્ધતે મહત્

॥ શબર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્પ્રકાશિતું વિપ્ર મતિર્નોત્સહતે મમ ॥
તથાપિ તે દ્વિજશ્રેષ્ઠાઽતિથિભક્ત્યા વદામ્યહમ્

શક્રાદયો દેવગણાઃ સમાયાન્ત્યન્વહં દ્વિજ ॥
દિવ્યોપચારાનાદાય પૂજનાય જગત્પતેઃ

પૂજયિત્વા જગન્નાથં સ્તુત્વા નત્વા ચ ભક્તિતઃ ॥
ગીતશવાદિત્રનૃત્યૈશ્ચ સંતોષ્ય પુરુષોત્તમમ્

પુનઃ પ્રયાંતિ સતતં ત્રિદિવં સુરસત્તમાઃ ॥
દિવ્યાન્યેતાનિ વસ્તૂનિ નિર્માલ્યાનિ જગત્પતેઃ

દત્તાનિ તુભ્યં વિદુષે કથં વિસ્મયતે ભવાન્ ॥
વિષ્ણોર્નિર્માલ્યભોગેન ક્ષીણરોગજરા વયમ્

સપુત્રબાંધવાઃ સર્વે નિવસામોઽયુતાયુષઃ ॥
વિષ્ણુનિર્માલ્યભોગેન ક્ષીયતે પાપસંહતિઃ

ન તચ્ચિત્રં દ્વિજશ્રેષ્ઠ યેન સ્યાન્મુક્તિભાજનમ્ ॥
શ્રુત્વૈતદ્દુર્લભં કર્મ બ્રાહ્મણો રોમહર્ષણઃ

આનંદાશ્રુવિલુપ્તાક્ષઃ સ્વં કૃતાર્થમમન્યત ॥
અહો શબરજન્માસૌ પશ્યત્યવ્યયમીશ્વરમ્

તદુચ્છિષ્ટં દિવ્યભોગમુપભુંક્તે દિવાનિશમ્ ॥
નાન્યોઽસ્ય સદૃશો લોકે પૃથિવ્યાં સચરાચરે

યાદૃશો વિષ્ણુભક્તોઽયં શબરો નીલપર્વતે ॥
કિં ગત્વા સ્વગૃહે મેઽદ્ય કુટુંબેનાઽસુખાત્મના

અનેન સખ્યં નિષ્પાદ્ય સ્થાસ્યામ્યત્ર વનાંતરે ॥
ચિન્તયિત્વા ચિરં વિપ્રઃ શ્રીકૃષ્ણાસક્તમાનસઃ

પુનઃ પ્રોવાચ શબરં મયિ તે ચેદનુગ્રહઃ ॥
સાધો સખ્યં ત્વયા કાર્યમિતિ મે નિશ્ચયો મહાન્

કિં ગત્વા સેવયા રાજ્ઞઃ પરત્રાસુખહેતુના ॥
અત્ર સ્થિત્વા ત્વયા સાર્ધમુપાસ્ય મધુસૂદનમ્

યથા પુનર્દેહબંધો યતિષ્યે ન ભવેન્મમ ॥
સાધુ મિત્ર ત્વયા સાર્દ્ધં ભાગ્યાન્મે સંગમોઽભવત્

દુસ્તારં ભવસંસારં તરિષ્યે ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
સારમેતત્પ્રશંસંતિ સંસારે ભવસાગરે

યદ્વૈષ્ણવેન મિત્રત્વં દુઃખસંસારપારદમ્ ॥
મિત્રસ્ય સહવાસેન પુનઃ પ્રત્યક્ષમેષ્યતિ

ભગવાન્પુણ્ડરીકાક્ષઃ શંખચક્રગદાધરઃ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નો નરપતિર્મયિ પ્રત્યાગતે સખે

ભગવંતં સમારાદ્ધુમિહૈવ સ નિવત્સ્યતિ ॥
પ્રાસાદં વિપુલં ચાત્ર ચિકીર્ષુર્ભગવત્પ્રિયમ્

સહસ્રમુપચારાણાં પૂજનાય જગત્પતેઃ ॥
રચયિષ્યામીતિ મહત્પ્રતિજ્ઞાસીન્મહીપતેઃ

પ્રતિશ્રુતં તત્પુરતઃ પ્રીતસ્તન્મેઽનુમન્યતામ્

॥
॥ શબર ઉવાચ ॥ ॥
સખે પુરાતની વાર્ત્તા પ્રસિદ્ધૈવાત્ર તાદૃશી

ત્વયા યથૈવ કથિતં ઇન્દ્રદ્યુમ્નસમાગમઃ ॥
કેવલં માધવં તત્ર ન દ્રક્ષ્યતિ મહીપતિઃ

અચિરાદેવ ભગવાન્સ્વર્ણવાલુકયાવૃતઃ ॥
પ્રતિજજ્ઞે યમાયૈતદન્તર્દ્ધાનં ગમિષ્યતિ

મહાભાગ્યપરીપાકાત્પ્રત્યક્ષોઽયં ત્વયા કૃતઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નાગમાભ્યાસે ધ્રુવં સ વ્યવધાસ્યતિ

એષોઽર્થસ્તુ ત્વયા મિત્ર ન વક્તવ્યો નૃપાગ્રતઃ ॥
આગત્ય સોઽત્ર નૃપતિરદૃષ્ટ્વા પરમેશ્વરમ્

પ્રાયોપવેશવ્રતવાન્સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા ગદાધરમ્ ॥
તદાદેશાદ્દારુમયં પ્રભોર્લિંગચતુષ્ટયમ્

પૂજયિષ્યતિ ભક્ત્યા ચ પ્રતિષ્ઠાય સ્વયંભુવા ॥
સ્થિતિરત્ર હરેર્યાવદાવયોર્વંશસંસ્થિતિઃ

અનુગ્રહાદ્ભગવતો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
તદત્રાર્થે સખે ખેદં મા વ્રજ ક્ષિપ્રમેવ હિ

નિર્વર્ત્સ્યતેઽચિરાદેવ મિત્રેદાનીં સુખં સ્વપ ॥
પ્રાતર્દૃષ્ટ્વા પુનર્દેવં નીલેન્દ્રાશ્મમયં વિભુમ્

સિંધૌ સ્નાત્વા તસ્ય તટે નિવાસાય મહીપતેઃ ॥
દ્રક્ષ્યામઃ સાધુ સંસ્થાનં યથાભિલષિતં સખે

ઇત્યન્યાશ્ચ કથાઃ પુણ્યાઃ કૃત્વા તૌ ચ પરસ્પરમ્ ॥
શુભસ્થાને ચાસ્વપતાં શયને પલ્લવાસ્તૃતે

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં તીર્થરાજોદકેન તૌ ॥
સ્નાનં નિર્વર્ત્ય વિધિવન્માધવં પ્રણિપત્ય ચ

રાજાર્હસ્થાનં નિર્ણીય નિવાસાય ગતૌ પુનઃ ॥
તત્ર મિત્રેણાભિમન્ત્ર્ય રાજ્ઞો નિર્દેશકારણાત્

રથમારુહ્ય વિપ્રઃ સ ત્વવંતીપુરમાયયૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ