સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.7-4

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
તતો નૈરૃત્યદિગ્ભાગે પંચધારાઃ પતંત્યધઃ ॥
પ્રભાસં પુષ્કરં ચૈવ ગયાં નૈમિષમેવ ચ ॥
કુરુક્ષેત્રં વિજાનીહિ દ્રવરૂપં ષડાનન

પુરા તે બ્રહ્મણઃ સ્થાનં ગતા મલિનરૂપિણઃ ॥
પાપિનાં પાપદોષેણ વિકૃતાઃ કૃતબુદ્ધયઃ

તત્ર ગત્વા નમસ્કૃત્ય બ્રહ્માણં લોકભાવનમ્ ॥
ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે નિજાગમનકારણમ્

તચ્છ્રુત્વા ધ્યાનમાલંબ્ય પ્રહસ્ય જગદીશ્વરઃ ॥
ઉવાચ વચનં ચારુ સ્મૃત્વા બદરીકાશ્રમમ્

મા ભૈષ્ટ ગચ્છત ક્ષિપ્રં હરેર્બદરિકાશ્રમમ્ ॥
યસ્ય નિર્દેશમાત્રેણ સદ્યઃ પુણ્યં ભવિષ્યતિ

તતસ્તે હર્ષવેગેન નમસ્કૃત્ય પિતામહમ્ ॥
જગ્મુરુત્ફુલ્લનયના વિશાલામમિતપ્રભામ્

યસ્ય નિર્વેશમાત્રેણ તત્ક્ષણાદ્વિગતેનસઃ ॥
તતો દ્વિરૂપમાસ્થાય સ્વસ્થાનં યયુરુત્સુકાઃ

દ્રવરૂપેણ ચાન્યેન પંચ તિષ્ઠંતિ નિર્મલાઃ ॥
તેષુ સ્નાત્વા વિધાનેન કૃત્વા નિત્યક્રિયાં શુચિઃ

તત્તત્તીર્થફલં લબ્ધ્વા યાત્યંતે પરમં પદમ્ ॥
પંચોપવાસ નિરતઃ પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્

ઇહ ભોગાન્બહૂન્ભુક્ત્વા હરેઃ સાલોક્યમાપ્નુયાત્

તતસ્તુ વિમલં તીર્થં સોમકુંડાભિધં પરમ્ ॥
તપશ્ચકાર ભગવાન્સોમો યત્ર કલાનિધિઃ

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
સોમકુણ્ડસ્ય માહાત્મ્યં વદ મે વદતાં વર ॥
ત્વત્પ્રસાદાદહં શ્રોતુમિચ્છામિ પરમેશ્વર

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
પુરાત્રિતનયઃ શ્રીમાન્સોમઃ સંપ્રાપ્ય યૌવનમ્॥
શ્રુત્વા સ્વર્વાસિનાં સૌખ્યં ગંધર્વેભ્યો મુહુર્મુહુઃ ॥
તદા સ્વપિતરં પ્રાયાત્પ્રષ્ટું તલ્લભતે કથમ્

॥ સોમ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ કરુણામૃતસાગર ॥
કથં વા લભ્યતે સ્વર્ગઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમઃ

ગ્રહનક્ષત્રતારાણામોષધીનાં પતિઃ પ્રભો ॥
સ્યામહં યેન તં યત્નં કૃપયા વદ મે પિતઃ

॥ અત્રિરુવાચ ॥ ॥
તપસારાધ્ય ગોવિંદં યમૈર્વા નિયમૈઃ સુત ॥
કિં દુર્લ્લભં તુ સાધૂનામિહ લોકે પરત્ર ચ

તતસ્તુ નારદાચ્છ્રુત્વા ક્ષેત્રં પરમનિર્મલમ્ ॥
જગામ બદરીં નત્વા પિતરં દિશમુત્તરામ્

તત્ર ગત્વા ફલૈર્મેધ્યૈર્વિષ્ણોઃ પૂજામકલ્પયત્ ॥
જજાપ પરમં જાપ્યમષ્ટાક્ષરં મનોહરમ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણિ ભગવત્પરમ્ ॥
તપસ્તેપેઽતિપરમં સર્વલોકભયાવહમ્

તતસ્તુષ્ટઃ સમાગત્ય ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ ॥
ઉવાચ સોમં વિધિવદ્વરં વરય સુવ્રત

તતઃ સોમઃ સમુત્થાય નમસ્કૃત્ય પુનઃપુનઃ ॥
ગ્રહનક્ષત્રતારાણામોષધીનામહં પતિઃ ॥
દ્વિજાનામપિ સર્વેષાં ભૂયાસં તે પ્રસાદતઃ

॥ હરિરુવાચ ॥ ॥
વરમન્યં વૃણુષ્વાતો દુર્લ્લભં ત્વં ભવાદૃશામ્ ॥
વરાન્નો વરયામાસ તદા તં હિમજાત્મજ

તતોઽતિવિમનાઃ સોમઃ પુનસ્તેપે તપો મહત્ ॥
ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ દેવમાનેન પુત્રક

તદાસૌ કરુણાપૂર્ણહૃદયો ભગવાનગાત્ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે વરદોઽહં તવાગ્રતઃ ॥
સોમસ્તુ તાદૃશં વવ્રે તચ્છ્રુત્વાન્તર્દ્દધે હરિઃ

તતોઽતિવિમનાઃ સોમઃ પુનસ્તેપે તપો મહત્॥
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ તપસ્તપ્તં સુદુષ્કરમ્

તતસ્તુષ્ટો હરિઃ સાક્ષાચ્છંખચક્રગદાધરઃ ॥
ઉવાચ વચનં ચારુ સોમં શ્રાંતં તપોનિધિમ્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે વરં વરય સુવ્રત ॥
તપસારાધિતો નૂનં ત્વયાહં તપસાં નિધિઃ

॥ સોમ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો ભવાન્મહ્યં ભગવાન્વરદર્ષભઃ ॥
ગ્રહનક્ષત્રતારાણામાધિપત્યં પ્રયચ્છ મે ॥
તથૌષધીનાં વિપ્રાણાં યામિન્યાશ્ચ જગત્પતે

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
દુર્લ્લભં પ્રાર્થિતં વત્સ વિતરામિ તથાપ્યહમ્ ॥
એવમસ્તુ તતઃ સર્વે સમાગત્ય દિવૌ કસઃ ॥
અભિષિક્તવંતો વિધિવત્સોમં રાજાનમાદૃતાઃ

તતો વિમાનમારૂઢો રથેન શુભ્રવાસસા ॥
અભિષ્ટુતઃ સુરૈરભૂદ્દિવં ગતો નિશાકરઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તીર્થં તત્સોમકુંડેતિ દુર્લ્લભમ્ ॥
યદ્દૃષ્ટિમાત્રાન્મનુજા ગતદોષા ભવંતિ હિ

યદુપસ્પર્શનાદ્યાંતિ સોમલોકં વિનિંદિતાઃ ॥
યત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

સોમલોકં વિનિર્ભિદ્ય વિષ્ણુલોકં પ્રપદ્યતે ॥
ઉપવાસત્રયં કૃત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્ ॥

ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥
ત્રિરાત્રેણ સ્થિતો ભૂત્વા પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્ ॥
જપં કુર્વન્વિશેષેણ મંત્રસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥

કર્મણા મનસા વાચા યત્કૃતં પાતકં નૃભિઃ ॥
તત્સર્વં ક્ષયમાયાતિ સોમકુંડેક્ષણાદિહ

તતસ્તુ દ્વાદશાદિત્યતીર્થં પાપહરં પરમ્ ॥
યત્ર તપ્ત્વા પુનઃ કૃચ્છ્રં કાશ્યપઃ સૂર્યતાં યયૌ

દુર્લ્લભં ત્રિષુ લોકેષુ તપઃસિદ્ધ્યેકકારણમ્ ॥
રવિવારેષુ સપ્તમ્યાં સંક્રાત્યાં વિધિવન્નરઃ ॥
સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાત્સ્નાનમાત્રેણ શુદ્ધ્યતિ

પારાકં વિધિવત્કૃત્વા પૂજનીયો જનાર્દ્દનઃ ॥
સૂર્યલોકે સુખં ભુક્ત્વા વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥

મહારોગાભિભૂતસ્તુ સ્નાત્વા પીત્વા જલં શુચિઃ ॥
રોગમુક્તોઽચિરાદેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ચતુઃસ્રોતં પરં તીર્થં વિલોચનમનોહરમ્ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાસ્તે તિષ્ઠંતિ દ્રવરૂપિણઃ

હરેરાજ્ઞાનુસારેણ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્વૈષ્ણવે સ્વયમ્ ॥
પુરુષાર્થા દ્રવીભૂતા ભૂતાનાં મુક્તિહેતવઃ ॥

પૂર્વાદિદિક્ષુ ક્રમસન્નિવિષ્ટા ધર્મપ્રધાના ઇવ રૂપભાજઃ ॥
ભજંતિ યે તાન્ક્રમસન્નિવિષ્ટાન્પ્રસન્નતૈષાં સતતં ભવેદ્ધિ

નાન્યત્ર ક્ષેત્રે મિલિતાઃ કથંચિચ્ચત્વાર એતે ત્રિદશૈરલભ્યાઃ ॥
તાનગ્રિમં જન્મ જવેન લબ્ધ્વા પશ્યંતિ પૂર્વાર્જિતપુણ્યપુંજાઃ

યે દુર્જના દુર્જનસંગભાજઃ ક્ષમાર્જવપ્રાણજયપ્રધાનાઃ ॥
ક્રીડામૃગા ગ્રામ્યવધૂજનાનાં ન તે પ્રપશ્યંત્યચિરાત્પુમર્થાન્

તથૈવ પશ્યંત્યચિરેણ તત્ત્વજ્ઞાનૈકહેતૂનપિ તાન્પુમર્થાન્

અત્ર બ્રહ્માદયો દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ॥
પર્વણિ પ્રયતાઃ સ્નાતું સમાયાંતિ ષડાનન

તતઃ સત્યપદંનામ તીર્થં સર્વમનોહરમ્ ॥
ત્રિકોણાકારમેવૈતત્કુંડં કલ્મષનાશનમ્ ॥
એકાદશ્યાં હરિસ્તત્ર સ્વયમાયાતિ પાવને

તત્પશ્ચાદૃષયઃ સર્વે મુનયશ્ચ તપોધનાઃ ॥
સ્નાતુમાયાંતિ વિધિવત્કુંડે સત્યપદાભિધે

ગંધર્વાપ્સરસાં યત્ર મધ્યાહ્ને હરિવાસરે ॥
ગાનં શૃણ્વંતિ વિરલાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ

દર્શનાદ્યસ્ય તીર્થસ્ય પાતકાનિ મહાંત્યપિ ॥
પલાયંતે ભયેનૈવ સિંહં દૃષ્ટ્વા મૃગા ઇવ

સ્વશાખોક્તવિધાનેન સ્નાનં કૃત્વા વિચક્ષણઃ ॥
સત્યલોકમવાપ્નોતિ તતો નૈઃશ્રેયસં પદમ્

અહોરાત્રં શુચિર્ભૂત્વા ઉપોષ્ય ચ જનાર્દ્દનમ્ ॥
પૂજયિત્વા યથાશક્ત્યા સ જીવન્મુક્તિભાજનઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ત્રિકોણસ્થાઃ સમાહિતાઃ ॥
તપઃ કુર્વંત્યનુદિનં સર્વલોકાદિતોષણમ્

ત્રિકોણમંડિતં તીર્થં નામ્ના સત્યપદપ્રદમ્ ॥
દર્શનીયં પ્રયત્નેન સર્વપાપમુમુક્ષુભિઃ

જપં તપો હરિસ્તોત્રં પૂજાં સ્તુત્યભિવંદનમ્ ॥
માહાત્મ્યં કુર્વતાં વક્તું બ્રહ્મણાપિ ન શક્યતે

તતોઽતિવિમલં નામ નરનારાયણાશ્રમમ્ ॥
દ્વિવિધં દૃશ્યતે તત્ર પાથઃ પરમનિર્મલમ્

ઉભાભ્યામુભયોઃ પ્રીતિર્ભવતીતિ વિનિશ્ચિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા પ્રયત્નેન પૂજયિત્વા જનાર્દ્દનમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તસ્તત્ક્ષણાન્નાત્ર સંશયઃ

તતો નારાયણાવાસશિખરે વિમલાકૃતિ ॥
તીર્થં પવિત્રમુર્વશ્યા અભિવ્યક્તિકરં ભવેત્

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
અભિવ્યક્તિઃ કથં તસ્યા ઉર્વશ્યાઃ શિખરે પિતઃ ॥
કિં પુણ્યં કિં ફલં તત્ર પરં કૌતૂહલં વદ

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
ધર્મસ્યપત્ની મૂર્ત્યાસીત્તસ્યાં જાતૌ ષડાનન ॥
નરનારાયણૌ સાક્ષાદ્ભગવાનેવ કેવલમ્

પિત્રોરાજ્ઞામનુપ્રાપ્ય તપોઽર્ધં કૃતમાનસૌ ॥
ઉભયોર્નગયોસ્તૌ તુ તપોમૂર્તી ઇવ સ્થિતૌ

તૌ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ શક્રઃ પ્રેષયામાસ મન્મથમ્ ॥
સગણં તપસો ધ્વંસો યથા સ્યાદ્ગન્ધમાદનમ્

વિક્રમ્ય વિધિવત્તે તુ નારાયણબલોદયમ્ ॥
જ્ઞાત્વા હતમનસ્કાસ્તાનુવાચ જગતીપતિઃ

॥ હરિરુવાચ ॥ ॥
કિમર્થમાગતા યૂયમાતિથ્યં ગૃહ્યતામિતિ

ઇત્યુક્ત્વા ફલમૂલાનિ તેભ્યો દત્ત્વોર્વશીં તથા ॥
દત્ત્વાન્તર્ધિમગાદેવ પશ્યતાં વિઘ્નકારિણીમ્

તે તુ ગત્વા દિવં ભીતે શક્રાયોચુર્બલં હરેઃ ॥
શક્રસ્તામુર્વશીં પ્રાપ્ય હર્ષણૈકયુતોઽભવત્

તતઃ પ્રભૃતિ તત્તીર્થમુર્વશી નામતઃ પૃથક્ ॥
પ્રસિદ્ધં યત્ર ભગવાન્સ્વયમાસ્તે તપોમયઃ

તત્ર સ્નાત્વા વિધાનેન ઉપોષ્ય રજનિદ્વયમ્ ॥
પૂજયિત્વા હરિસ્તત્ર નરો નારાયણો ભવેત્

ઉર્વશીકુણ્ડમાસાદ્ય કામનાવશતો નરઃ ॥
ઉર્વશીલોકમાપ્નોતિ સ્નાનમાત્રેણ પુત્રક

સદૈવ ભગવાંસ્તત્ર ઉર્વશીકુંડ સન્નિધૌ ॥
ભૂતાનાં ભાવયન્ભવ્યં તપોમૂર્તિર્વ્યવસ્થિતઃ

આમોદં તદુપરિ વૈ પ્રભઞ્જનોઽપિ શ્રીભર્તુર્વહતિ પદાંબુજૈકલબ્ધમ્ ॥
યત્સંગાત્કલિયુગકલ્મષાતુરાણામુત્સંગે ન ભવતિ પાપભારપાકઃ

યત્સંગાદ્ધર્ષમુપાવહત્પદશ્રીનિર્વિણ્ણો ગિરિવિવરેચ્યુતૈકસેવી ॥
શ્રીભર્તુશ્ચરણયુગં વહન્સમન્તાદભ્યેતિ પ્રશમમહસ્તપઃસમીરે

ગીર્વાણાનુપહસતિ સ્વઘેન પૂર્ણઃ કીટોઽપિપ્રશમિતદુર્નયો નિરીહઃ॥
યત્રસ્થઃ કુસુમનિવેદમાત્મયોગપર્યુષ્ટં જહદુપયાસ્યતે પદં તત્

યત્રેત્વા મુનિમતયો બહિઃપદાર્થાન્નાપશ્યન્નિહિતપદાંબુજૈકભાજઃ ॥
યત્રસ્થઃ સ્વયમપિ ગોપતિર્જનાનામાધત્તે સ્વપદમનુક્રમાગતાનામ્

બહૂનિ સંતિ તીર્થાનિ ગિરૌ નારાયણાશ્રિતે ॥
સર્વપાપહરાણ્યાશુ તાન્યહં વેદ નો જનઃ

સંસારકુહરે ઘોરે યત્ર સ્થગિતમાત્મનઃ ॥
ઉર્વશીકુણ્ડમાસાદ્ય દિનમેકં વસેન્નરઃ

ઉર્વશીદક્ષિણે ભાગે આયુધાનિ જગત્પતેઃ ॥
વિદ્યંતે દર્શનાત્તેષાં ન શસ્ત્રભયભાગ્ભવેત્

ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સાલોક્યં લભતે હરેઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્યે શિવકાર્ત્તિકેયસંવાદે પઞ્ચધારાદિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તમોધ્યાયઃ