સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.6-2

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ કાર્તિકસ્ય વ્રતં મહત્ ॥
યચ્છુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુક્તો મોક્ષમવાપ્સ્યસિ

કાર્તિકે માસિ સંપ્રાપ્તે નિષિદ્ધાનિ ચ વર્જયેત્ ॥
તૈલાભ્યંગં પરાન્નં ચ તથા વૈ તૈલભોજનમ્

ફલાનિ બહુબીજાનિ ધાન્યાનિ દ્વિદલાન્યપિ ॥
વર્જયેત્કાર્તિકે માસિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

અલાબું ગૃંજરં ચૈવ વૃંતાકં બૃહતીફલમ્ ॥
અન્નં પર્યુષિતં વાઽપિ ભિસ્સટં ચ મસૂરિકમ્

પુનર્ભોજનં માધ્વં ચ પરાન્નં કાંસ્યભોજનમ્ ॥
નખં ચર્મ ચ છત્રાકં કાંજિ દુર્ગંધમેવ ચ

ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ તથા વૈ ગ્રામયાજિનઃ ॥
શૂદ્રાન્નં શદ્રસંપર્કં સૂતકાન્નં તથૈવ ચ

શ્રાદ્ધાન્નમૃતુશાંત્યાશ્ચ જાતકં નામકં તથા ॥
શ્લેષ્માતકફલં ચૈવ વર્જયેત્કાર્તિકવ્રતી

નિષિદ્ધેષુ ચ પત્રેષુ ભોજનં નૈવ કારયેત્ ॥
મધુપાલાશકદલીજંબૂપ્લક્ષમકૂટિકાઃ ॥
એતત્પત્રેષુ ભોક્તવ્યં પુષ્કરે ન કદાચન

કાર્તિકે માસિ સંપ્રાપ્તે યઃ કુર્યાદ્વનભોજનમ્ ॥
સ યાતિ પરમં લોકં વિષ્ણોર્દેવસ્ય ચક્રિણઃ

પ્રાતઃસ્નાનં તુ કર્તવ્યં તથૈવ હરિપૂજનમ્ ॥
કથાયાઃ શ્રવણં ચૈવ કાર્તિકે શસ્યતે મુને

ગોપીચંદનદાનં તુ ગોદાનં શ્રોત્રિયાય ચ ॥
કર્તવ્યં કાર્તિકે માસિ તેન મોક્ષમવાપ્નુયાત્

કદલીફલદાનં તુ દાનં ધાત્રીફલસ્ય ચ ॥
વસ્ત્રદાનં તથા કુર્યાચ્છીતાર્તાય દ્વિજન્મને

શાકાદિદાનં કુર્વીત ચાન્નદાનં વિશેષતઃ ॥
શાલિગ્રામસ્ય દાનં ચ કર્તવ્યં તુ દ્વિજન્મને

પૌરાણિકાય યો દદ્યાદામાન્નં ઘૃતપાયસમ્ ॥
સ ચૈશ્વર્યમવાપ્નોતિ શતબ્રાહ્મણભોજનાત્

કમલૈઃ પૂજયેદ્યસ્તુ કાર્તિકે કમલાપ્રિયમ્ ॥
સ તુ પુણ્યમવાપ્નોતિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

કાર્તિકે તુલસીપત્રં યો ભક્ત્યા વિષ્ણવેઽર્પયેત્ ॥
સંસારાચ્ચ વિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

કાર્તિકે કેતકીપુષ્પૈરર્ચયેદ્ગરુડધ્વજમ્ ॥
પૂજિતો જન્મસાહસ્રં નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

શંખદાનં તુ યઃ કુર્યાત્તથા ચક્રાંકિતસ્ય ચ ॥
તસ્ય પાપાનિ નશ્યંતિ દાનમાત્રાન્ન સંશયઃ

ગીતાપાઠં તુ યઃ કુર્યાત્કાર્તિકે વિષ્ણુવલ્લભે ॥
તસ્ય પુણ્યફલં વક્તું નાઽલં વર્ષશતૈરપિ

શ્રીમદ્રાગવતસ્યાઽપિ શ્રવણં યઃ સમાચરેત્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ

એકાદશ્યાં નિરાહારમુપવાસં કરોતિ યઃ ॥
પૂર્વજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાઽત્ર સંશયઃ

શાલિગ્રામસ્ય નૈવેદ્યં કોટિયજ્ઞફલં લભેત્ ॥
અન્યદેવસ્ય નૈવેદ્યં ભુક્ત્વા ચાંદ્રાયણં ચરેત્

પૂજાકાલે તુ દેવસ્ય ઘણ્ટાનાદં કરોતિ યઃ ॥
હરેસ્તૃપ્તિં પરાં યાતિ મનુજો નાઽત્ર સંશયઃ

પરાન્નં વર્જયેદ્યસ્તુ કાર્તિકે વિષ્ણુતુષ્ટયે ॥
દામોદરસ્ય પ્રીતિં સ સમ્યક્પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

અધ્વગં તુ પરિશ્રાંતં કાલે ચ ગૃહમાગતમ્ ॥
યોઽતિથિં પૂજયેદ્ભક્ત્યા જન્મસાહસ્રનાશનમ્

નિંદાં કુર્વંતિ યે મૂઢા વૈષ્ણવાનાં મહાત્મનામ્ ॥
પતંતિ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં મહારૌરવ સંજ્ઞકે

દૃષ્ટ્વા ભાગવતાન્વિપ્રાન્સન્મુખો ન ચ યાતિ હિ ॥
ન ગૃહ્ણાતિ હરિસ્તસ્ય પૂજાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્

નિંદાં ભગવતઃ શૃણ્વંસ્તત્પરસ્ય જનસ્ય ચ ॥
તતો નાઽપૈતિ યઃ સોઽપિ હરેઃ પ્રિયતમો નહિ

પ્રદક્ષિણાં તુ યઃ કુર્યાત્કાર્તિકે કેશવસ્ય હિ ॥
પદેપદેઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયઃ

દંડપ્રણામં યઃ કુર્યાત્કાર્તિકે કેશવાઽગ્રતઃ ॥
રાજસૂયાઽશ્વમેધાનાં ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયઃ

કુટુમ્બભોજનં ચૈવ કાર્તિકે ભક્તિસંયુતઃ ॥
કારયેદ્વિપ્રશાર્દૂલ તસ્ય પુણ્યમનંતકમ્

પરસ્ત્રીસંગમં યસ્તુ કાર્તિકે કુરુતે નરઃ ॥
તસ્ય પાપસ્ય વિશ્રાંતિર્યાવદ્વક્તું ન શક્યતે

તુલસીમૃત્તિકાપુંડ્રં લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ॥
યમસ્તં નેક્ષિતું શક્તઃ કિમુ દૂતા ભયંકરાઃ

શાકં વા લવણં વાઽપિ યત્કિંચિદ્વા ભવિષ્યતિ ॥
તદ્દેયં કાર્તિકે માસિ પ્રીત્યર્થં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

ઇત્યાદ્યા બહવો ધર્માઃ કાર્તિકે વિષ્ણુવલ્લભાઃ ॥
યથાશક્ત્યા પ્રકુર્વીત ધર્મં દેવસ્ય તુષ્ટિદમ્

હરિસંતુષ્ટયે કાર્યસ્ત્યાગો વા સ્વેષ્ટવસ્તુનઃ॥
માસાંતે દ્વિજવર્યાય દદ્યાત્તદ્વ્રતપૂર્તયે

સર્વવ્રતાનિ ચૈકત્ર સત્યવ્રતમથૈકતઃ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સત્યં ભાષેત સર્વદા

અન્યધર્મેષ્વધિકૃતિઃ કુલજાતિવિભાગતઃ ॥
અધિકારી કાર્તિકે તુ સર્વ એવ જનો ભવેત્

ગોગ્રાસઃ કાર્તિકે માસિ વિશેષાદ્યૈસ્તુ દીયતે ॥
તેષાં પુણ્યફલં વક્તું ન શક્નોતિ પિતામહઃ

વિષ્ણુદેવાલયં પ્રાતઃ સંમાર્જયતિ કાર્તિકે ॥
તસ્ય વૈકુંઠભવને જાયતે સુદૃઢં ગૃહમ્

દદ્યાત્કાર્તિકમાસે તુ ધર્મકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ ॥
ન તત્પુણ્યસ્ય નાશોસ્તિ કલ્પકોટિશતૈરપિ

સુધાદિ લેપયેદ્યસ્તુ કાર્તિકે વિષ્ણુમંદિરે ॥
ચિત્રાદિકં લિખેદ્વાઽપિ મોદતે વિષ્ણુસન્નિધૌ

દેવાલયે વા તીર્થે વા કૃતો દુષ્ટૈર્નૃપૈઃ કરઃ ॥
તં મોચયંતિ યે લોકાસ્તેષાં ધર્મઃ સનાતનઃ

કાર્તિકે માસિ યો વિપ્રો ગભસ્તીશ્વરસન્નિધૌ ॥
શતરુદ્રીજપં કુર્યાન્મંત્રસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

વારાણસ્યાં તુ યૈઃ સ્થિત્વા ત્રિવર્ષં કાર્તિકવ્રતમ્ ॥
સોપાંગં સાંગં યૈર્મર્ત્યૈઃ કૃતં ભક્ત્યૈકતત્પરૈઃ

ઇહ લોકે ફલં તેષાં પ્રત્યક્ષં જાયતે કિલ ॥
સંપત્ત્યા ચૈવ સંતત્યા યશોભિર્ધર્મબુદ્ધિભિઃ

પલાંડું શૃંગં માંસં ચ શય્યાં સૌવીરકં તથા ॥
રાજિકોન્માદિકં ચાઽપિ ચિપિટાન્નં ચ વર્જયેત્

ધાત્રીફલં ભાનુવારે પરદેશાગમં તથા ॥
તીર્થં વિના સદૈવેહ વર્જયેત્કાર્તિકવ્રતી

દેવવેદદ્વિજાતીનાં ગુરુગોવ્રતિનાં તથા ॥
સ્ત્રીરાજમહતાં નિંદાં વર્જયેત્કાર્તિકવ્રતી

નરકસ્ય ચતુર્દશ્યાં તૈલાભ્યંગં ચ કારયેત્ ॥
અન્યત્ર કાર્તિકે માસિ તૈલસ્નાનં વિવર્જયેત્ ॥
નાલિકાં મૂલકં ચૈવ કૂષ્માંડં ચ કપિત્થકમ્ ॥

રજસ્વલાંત્યજ મ્લેચ્છ પતિતઽવ્રતિકૈસ્તથા ॥
દ્વિજદ્વિડ્વેદબાહ્યૈશ્ચ ન વદેત્સર્વદા વ્રતી

એભિર્દૃષ્ટં ચ કાકૈશ્ચ સૂતિકાન્નં ચ યદ્ભવેત્ ॥
દ્વિઃપાચિતં ચ દગ્ધાન્નં નૈવાદ્યાદ્વૈષ્ણવવ્રતી

ક્રમાત્કૂષ્માંડબૃહતીતરુણીમૂલકં તથા ॥
શ્રીફલં ચ કલિંગં ચ ફલં ધાત્રીભવં તથા

નારિકેલમલાબું ચ પટોલં બૃહતીફલમ્ ॥
ચર્મવૃંતાકચવલીશાકં તુલસિજં તથા

શાકાન્યેતાનિ વર્જ્યાનિ ક્રમાત્પ્રતિપદાદિષુ ॥
એવમેવ હિ માઘેઽપિ કુર્ય્યાચ્ચ નિયમાન્વ્રતી

કાર્તિકવ્રતિનઃ પુણ્યં યથોક્તવ્રતકારિણઃ ॥
ન સમર્થો ભવેદ્વક્તું બ્રહ્માઽપીહ ચતુર્મુખઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકવ્રતનિરૂપણંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ