સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.5-8

॥ ॥ અમ્બરીષ ઉવાચ ॥ ॥
વૈશાખઃ સર્વધર્મેભ્યસ્તપોધર્મેભ્ય એવ ચ ॥
સ કથં સર્વમાસેભ્યો દાનેભ્યોઽપ્યધિકોઽભવત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
તદ્વક્ષ્યામિ મહાપ્રાજ્ઞ શૃણુ ચૈકમના ભવ ॥
કલ્પાંતે દેવરાડ્વિષ્ણુઃ શેષશાયી મહાપ્રભુઃ

કુક્ષિસ્થ લોકસઙ્ઘોઽયં સ શેતે પ્રલયાર્ણવે ॥
અનેકો હ્યેકતાં પ્રાપ્ય ભૂતિભિર્યોગમાયયા

નિમેષસ્યાવસાને તુ શ્રુતિભિર્બોધિતસ્તતઃ ॥
કુક્ષિસ્થજીવસંઘાનાં રક્ષાં ચક્રે દયાનિધિઃ

તત્તત્કર્મફલપ્રાપ્ત્યૈ સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું મનો દધે ॥
તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મ સૌવર્ણં ભુવનાશ્રયમ્

બ્રહ્માણં જનયામાસ વૈરાજં પુરુષાહ્વયમ્ ॥
તસ્મિન્સસર્જ ભગવાન્ભુવનાનિ ચતુર્દશ

ભિન્નકર્માશયાન્પ્રાણિસઙ્ઘાંશ્ચ વિવિધાન્બહૂન્ ॥
ત્રિગુણાન્પ્રકૃતિં લોકે મર્યાદાશ્ચાધિપાંસ્તથા

વર્ણાશ્રમવિભાગાંશ્ચ ધર્મક્લૃપ્તિં ચ સોઽકરોત્ ॥
વેદૈશ્ચતુર્ભિસ્તત્રૈશ્ચ સહિતાન્સ્મૃતિભિસ્તથા

પુરાણૈરિતિહાસૈશ્ચ સ્વાજ્ઞારૂપૈર્મહેશ્વરઃ ॥
ઋષીન્પ્રવર્તકાંશ્ચક્રે ધર્મગુપ્ત્યૈ મહાપ્રભુઃ

તૈઃ પ્રવર્તિતધર્માસ્તુ વર્ણાશ્રમવિભાગજાઃ ॥
પ્રજાઃ શ્રદ્દધિરે સર્વાઃ સ્વોચિતાન્વિષ્ણુતોષદાન્

તાંસ્તુ પ્રવર્તમાનાંસ્તુ સ્વાશ્રમાન્દ્રષ્ટુમીશ્વરઃ ॥
હૃદિસ્થોઽપ્યવ્યયઃ સાક્ષાદ્વિભીષાર્થં પરીક્ષયા

અનૂનાન્કુશલાન્યત્ર ધર્માન્કુર્વંતિ વૈ પ્રજાઃ ॥
સ કાલઃ કો ભવેદ્વિદ્વાનિતિ સર્ચિતયત્પ્રભુઃ

વર્ષાકાલો મયા સૃષ્ટઃ સીદંત્યસ્તા ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥
તત્રાનૂનાન્ન કુર્વંતિ ધર્માન્પંકાદ્યુપદ્રુતાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા કોપ એવ સ્યાત્તેષુ તુષ્ટિર્ન મે ભવેત્ ॥
મયેક્ષિતા ન સીદંતુ તસ્માત્તાનવલોકયે

શરદ્યપિ તથા પૂર્તિઃ કર્ષણાન્નૈવ જાયતે ॥
કેચિત્પક્વફલાસક્તાઃ કેચિદ્વૃષ્ટિભિરર્દિતાઃ

કેચિચ્છીતાર્દિતાશ્ચૈવ તાન્દૃષ્ટ્વા રોષ એવ મે ॥
વૈગુણ્યં પશ્યતશ્ચૈવ ન મે તોષોઽભિજાયતે

ઉત્થાપનં તુ નેચ્છંતિ પ્રાતર્હેમંત આગતે ॥
કોપો મેઽનુત્થિતાન્દૃષ્ટ્વા પ્રાતઃ સૂર્યોદયે સતિ ॥

શિશિરેઽપિ તથૈવાર્તાઃ પ્રાતઃકાલ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥
તથા પક્વફલાદાનાશક્તા હ્યનિશમંજસા

પુનઃ શીતાર્દિતાઃ પ્રાતઃસ્નાનાર્થમિતિ ચિંતિતાઃ ॥
તેષાં તુ કર્મલોપઃ સ્યાન્નૈવ પૂર્તિઃ કથંચન

પ્રેક્ષાયાઃ સમયો નાઽયમિતિ ચિંતાઽઽકુલો વિભુઃ ॥
વસંત સમયં મેને સર્વાપત્તિનિવારકમ્

સ્નાને દાને તથા યાગે ક્રિયાયાં ભોગ એવ ચ ॥
નાનાધર્મવિધાને ચ હ્યનુકૂલસ્ત્વયં હ્યૃતુઃ

અપ્રયાસેન લભ્યાનિ દ્રવ્યાણ્યસુભૃતાં ધુવમ્ ॥
યેન કેનાપિ દ્રવ્યેણ તુષ્ટિસ્તનુભૃતાં ભવેત્

વિષ્ણોરાધારભૂતાનાં તદ્દ્રવ્યં ધર્મસાધનમ્ ॥
વસંતે સકલં દ્રવ્યં પ્રાણિનાં તુ સુખાવહમ્

દાનયોગ્યં ધર્મયોગ્યં ભોગયોગ્યં તુ સર્વશઃ ॥
નિર્ધનાનાં તુ પઙ્વાદિ વિકલાનાં મહાત્મનામ્

દ્રવ્યાણિ ચ સુલભ્યાનિ જલાદીનિ ન સંશયઃ ॥
દ્રવ્યૈરેતૈઃ સ્વાત્મહિતં ધર્મં કુર્વંતિ મત્પ્રિયાઃ

પત્રૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈરન્યૈઃ શાકૈશ્ચાપિ પ્રિયોક્તિભિઃ ॥
સ્રક્તાંબૂલૈશ્ચન્દનાદ્યૈઃ પાદપ્રક્ષાલનાદિભિઃ

પ્રશ્રયાદ્યૈરહો તેષાં વરદોઽહમિતીરયન્ ॥
સંચિંત્ય ભગવાન્વિષ્ણુઃ પ્રતસ્થે રમયા સહ

વનાનિ સર્વતઃ પશ્યન્વિકસત્કુસુમાનિ ચ ॥
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણં મત્તાલિદ્વિજસેવિતમ્

આશ્રમાણાં મહાર્હાણાં વનગ્રામનિવાસિનામ્॥
પ્રાંગણાદીનિ રમ્યાણિ હ્યુદ્યાનાનિ સ્થલાનિ ચ

રમાયૈ દર્શયન્વિષ્ણુઃ સહ દેવૈર્મુનીશ્વરૈઃ ॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વકિન્નરોરગરાક્ષસૈઃ

સ્તૂયમાનોઽભ્યગાદ્ગેહાન્વર્ણાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥
મીનાદિકર્કટાંતં વૈ સ તિષ્ઠન્રમયા સુરૈઃ

સાર્દ્ધં પ્રતીક્ષ્ય પુરુષાન્કૃતાકૃત સપર્યયા ॥
તત્ર ધર્મવતાં પુંસાં દદાતીષ્ટાન્મનોરથાન્

મત્તાન્ન સહતે પુંસો હરત્યાયુર્ધનાદિકમ્ ॥
યદિ કુર્વંતિ વૈશાખે સપર્યા પરમાત્મનઃ

તત્રાપિ ચલમૂર્તીનાં સાધૂનાં યત્ર વૈ વિભુઃ ॥
માસેવન્યેષુ યજ્જાતં કર્મલોપં સહિષ્યતિ

યથા દેશાગતં ભૂપં દૃષ્ટ્વા જાનપદાઃ પ્રજાઃ ॥
યદિ તં ચોપતિષ્ઠન્તિ પ્રશ્રયાદ્યૈર્મહાર્હણૈઃ

તદા કરાદિકં ન્યૂનં પૂર્ણં જાનાતિ પાર્થિવઃ ॥
પુનરપ્યધિકં ચેષ્ટં તુષ્ટો દાસ્યતિ નિશ્ચિતમ્

તદા ત્વકૃતપૂજાનાં દણ્ડં તેષાં કરોતિ ચ ॥
તથા વિષ્ણુઃ સ્વકીયાનાં વૈશાખે માધવાગમે

સપર્યાં કુર્વતાં પુંસાં દદાતીષ્ટાન્મનોરથાન્ ॥
અકુર્વતાં તથા પુંસાં ધનાદીનિ હરત્યલમ્

ધર્મગોપ્તુર્મહાવિષ્ણોર્દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥
પરીક્ષાકાલ એવાઽયં તસ્માન્માસોત્તમો હ્યયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદાંવરીષસંવાદે વૈશાખશ્રેષ્ઠત્વનિરૂપણં નામ પઞ્ચમોધ્યાયઃ