સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.4

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માચ્ચંદ્રહરિસ્થાનાદાગ્નેય્યાં દિશિ સંસ્થિતઃ ॥
દેવો ધર્મહરિર્ન્નામ કલિકલ્મષનાશકઃ

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞઃ સ્વકર્મપરિનિષ્ઠિતઃ ॥
પુરા સમાગતો ધર્મસ્તીર્થયાત્રાચિકીર્ષયા

આગત્ય ચ ચકારોચ્ચૈર્યાત્રાં તત્રાદરેણ સઃ ॥
દૃષ્ટ્વા માહાત્મ્યમતુલમયોધ્યાયાઃ સવિસ્મયઃ

વિધાય સ્વભુજાવૂર્ધ્વૌ વિપ્રોઽવોચન્મુદાન્વિતઃ ॥
અહો રમ્યમિદં તીર્થમહો માહાત્મ્યમુત્તમમ્

અયોધ્યાસદૃશી કાપિ દૃશ્યતે નાપરા પુરી ॥
યા ન સ્પૃશતિ વસુધાં વિષ્ણુચક્રસ્થિતાઽનિશમ્ ॥

યસ્યાં સ્થિતો હરિઃ સાક્ષાત્સેયં કેનોપમીયતે ॥
અહો તીર્થાનિ સર્વાણિ વિષ્ણુલોકપ્રદાનિ વૈ

અહો વિષ્ણુરહો તીર્થમયોધ્યાઽહો મહાપુરી ॥
અહો માહાત્મ્યમતુલં કિં ન શ્લાઘ્યમિહાસ્થિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા તત્ર બહુશો નનર્ત પ્રમદાકુલઃ ॥
ધર્મો માહાત્મ્યમાલોક્ય અયોધ્યાયા વિશેષતઃ

તં તથા નર્તમાનં વૈ ધર્મં દૃષ્ટ્વા કૃપાન્વિતઃ ॥
આવિર્બભૂવ ભગવાન્પીતવાસા હરિઃ સ્વયમ્ ॥
તં પ્રણમ્ય ચ ધર્મોઽથ તુષ્ટાવ હરિમાદરાત્

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
નમઃ ક્ષીરાબ્ધિવાસાય નમઃ પર્યંકશાયિને ॥
નમઃ શંકરસંસ્પૃષ્ટદિવ્યપાદાય વિષ્ણવે

ભક્ત્યાર્ચ્ચિતસુપાદાય નમોઽજાદિપ્રિયાય તે ॥
શુભાંગાય સુનેત્રાય માધવાય નમો નમઃ

નમોઽરવિન્દપાદાય પદ્મનાભાય વૈ નમઃ ॥
નમઃ ક્ષીરાબ્ધિકલ્લોલસ્પૃષ્ટગાત્રાય શાર્ઙ્ગિણે

ૐ નમો યોગનિદ્રાય યોગર્ક્ષૈર્ભાવિતાત્મને ॥
તાર્ક્ષ્યાસનાય દેવાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

સુકેશાય સુનાસાય સુલલાટાય ચક્રિણે ॥
સુવસ્ત્રાય સુવર્ણાય શ્રીધરાય નમોનમઃ

સુબાહવે નમસ્તુભ્યં ચારુજંઘાય તે નમઃ ॥
સુવાસાય સુદિવ્યાય સુવિદ્યાય ગદાભૃતે

કેશવાય ચ શાંતાય વામનાય નમોનમઃ ॥
ધર્મપ્રિયાય દેવાય નમસ્તે પીતવાસસે

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ સ્તુતો જગન્નાથો ધર્મેણ શ્રીપતિર્મુદા ॥
ઉવાચ સ હૃષીકેશઃ પ્રીતો ધર્મમુદારધીઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
તુષ્ટોઽહં ભવતો ધર્મ સ્તોત્રેણાનેન સુવ્રત ॥
વરં વરય ધર્મજ્ઞ યસ્તે સ્યાન્મનસઃ પ્રિયઃ

સ્તોત્રેણાનેન યઃ સ્તૌતિ માનવો મામતન્દ્રિતઃ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ પૂજિતઃ શ્રીયુતઃસદા

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોસિ ભગવન્દેવદેવ જગત્પતે ॥
ત્વામહં સ્થાપયામ્યત્ર નિજનામ્ના જગદ્ગુરો

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવમસ્ત્વિતિ સંપ્રોચ્યાભવદ્ધર્મહરિર્વિભુઃ ॥
સ્મરણાદેવ મુચ્યેત નરો ધર્મહરેર્વિભોઃ

સરયૂસલિલે સ્નાત્વા સુચિંતાકુલમાનસઃ ॥
દેવં ધર્મહરિં પશ્યેત્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અત્ર દાનં તથા હોમં જપો બ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥
સર્વમક્ષયતાં યાતિ વિષ્ણુલોકે નિવાસકૃત્

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ યત્કિંચિદ્દુષ્કૃતં ભવેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાતવ્યં તન્નાશાય પ્રયત્નતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તેન વિધિના પાપં તસ્ય પ્રણશ્યતિ॥
તસ્માદત્ર પ્રકર્ત્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાનતઃ

અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ રાજાદેર્નિગ્રહાત્તથા ॥
નિત્યકર્મનિવૃત્તિઃ સ્યાદ્યસ્ય પુંસોઽવશાત્મનઃ ॥
તેનાપ્યત્ર વિધાતવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રયત્નતઃ

અત્ર સાક્ષાત્સ્વયં દેવો વિષ્ણુર્વસતિ સાદરઃ ॥
તસ્માદ્વર્ણયિતું શક્યો મહિમા ન હિ માનવૈઃ

આષાઢે શુક્લ પક્ષસ્ય એકાદશ્યાં દ્વિજોત્તમ ॥
તસ્ય સાંવત્સરી યાત્રા કર્તવ્યા તુ વિધાનતઃ

સ્વર્ગદ્વારે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા ધર્મહરિં વિભુમ્ ॥
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુલોકે વસેત્સદા

તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે સ્વર્ણસ્ય ખનિરુત્તમા ॥
યત્ર ચક્રે સ્વર્ણવૃષ્ટિં કુબેરો રઘુજાદ્ભયાત્

॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ તત્ત્વજ્ઞ સ્વર્ણવૃષ્ટિરભૂત્કથમ્ ॥
કુબેરસ્ય કથં ભીતિરુત્પન્ના રઘુભૂપતેઃ

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરાન્મમ સુવ્રત ॥
શ્રુત્વા કથારહસ્યાનિ ન તૃપ્યતિ મનો મમ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ સ્વર્ણસ્યોત્પત્તિમુત્તમામ્ ॥
યસ્ય શ્રવણતો નૃણાં જાયતે વિસ્મયો મહાન્

આસીત્પુરા રઘુપતિરિક્ષ્વાકુકુલવર્દ્ધનઃ ॥
રઘુર્નિજભુજોદારવીર્યશાસિતભૂતલઃ

પ્રતાપતાપિતારાતિવર્ગવ્યાખ્યાતસદ્યશાઃ ॥
પ્રજાઃ પાલયતા સમ્યક્તેનનીતિમતા સતા

યશઃપૂરેણ સમલિપ્તા દિશો દશ સિતત્વિષા ॥
સ ચક્રે પ્રૌઢવિભવસાધનાં વિજયક્રમાત્

નાનાદેશાન્સમાક્રમ્ય ચતુરંગબલાન્વિતઃ ॥
ભૂતાનિ વશમાનીય વસુ જગ્રાહ દણ્ડતઃ

ઉત્કૃષ્ટાન્નૃપતીન્વીરો દંડયિત્વા બલાધિકાન્ ॥
રત્નાનિ વિવિધાન્યાશુ જગ્રાહાતિબલસ્તદા

સ વિજિત્ય દિશઃ સર્વા ગૃહીત્વા રત્નસંચયમ્॥
અયોધ્યામાગતો રાજા રાજધાનીં ચ તાં શુભામ્

તત્રાગત્ય ચ કાકુત્સ્થો યજ્ઞાયોત્સુકમાનસઃ ॥
ચકાર નિર્મલાં બુદ્ધિં નિજવંશોચિતક્રિયામ

વસિષ્ઠં મુનિમાજ્ઞાય વામદેવં ચ કશ્યપમ્

અન્યાનપિ મુનિશ્રેષ્ઠાન્નાનાતીર્થસમાશ્રિતાન્ ॥
સમાનયદ્વિનીતેન દ્વિજવર્યેણ ભૂપતિઃ

દૃષ્ટ્વા સ્થિતાન્સ તાન્સર્વાન્પ્રદીપ્તાનિવ પાવકાન્ ॥
તાનાગતાન્વિદિત્વાથ રઘુઃ પરપુરંજયઃ ॥
નિશ્ચક્રામ યથાન્યાયં સ્વયમેવ મહાયશાઃ

તતો વિનીતવત્સર્વાન્કાકુત્સ્થો દ્વિજસત્તમાન્ ॥
ઉવાચ ધર્મયુક્તં ચ વચનં યજ્ઞસિદ્ધયે

॥ રવિરુવાચ ॥
મુનયઃ સર્વ એવૈતે યૂયં શૃણુત મદ્વચઃ ॥
યજ્ઞં વિધાતુમિચ્છામિ તત્રાજ્ઞાં દાતુમર્હથ

સાંપ્રતં મામકો યજ્ઞો યુક્તઃ સ્યાન્મુનિસત્તમાઃ ॥
એતદ્વિચાર્ય્ય તત્ત્વેન બ્રૂત યૂયં મુનીશ્વરાઃ ॥

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
રાજન્વિશ્વજિદાખ્યાતો યજ્ઞાનાં યજ્ઞ ઉત્તમઃ ॥
સાંપ્રતં કુરુ તં યત્નાન્મા વિલંબં વૃથા કૃથાઃ

॥
॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
નૃપશ્ચક્રે તતો યજ્ઞં વિશ્વદિગ્જયસંજ્ઞિતમ્ ॥
નાનાસંભારમધુરં કૃતસર્વસ્વદક્ષિણમ્

નાનાવિધેન દાનેન મુનિસંતોષહર્ષકૃત્ ॥
સર્વસ્વમેવ પ્રદદૌ દ્વિજેભ્યો બહુમાનતઃ

તેષુ વિશ્વેષુ યાતેષુ પૂજિતેષુ ગૃહાન્સ્વકાન્ ॥
બન્ધુષ્વપિ ચ તુષ્ટેષુ મુનિષુ પ્રણતેષુ ચ

તેન યજ્ઞેન વિધિવદ્વિહિતેન નરેશ્વરઃ ॥
શુશુભે શોભનાચારઃ સ્વર્ગે દેવેંદ્રવત્ક્ષણાત્

તત્રાંતરે સમભ્યાયાન્મુનિર્યમવતાં વરઃ ॥
વિશ્વામિત્રમુનેરંતેવાસી કૌત્સ ઇતિ સ્મૃતઃ

દક્ષિણાર્થં ગુરોર્દ્ધીમાન્પાવિતું તં નરેશ્વરમ્ ॥
ચતુર્દશસુવર્ણાનાં કોટીરાહર સત્વરમ્ ॥

મદ્દક્ષિણેતિ ગુરુણા નિર્બન્ધાદ્યાચિતો રુષા ॥
આગતઃ સ મુનિઃ કૌત્સસ્તતો યાચિતુમાદરાત્ ॥
રઘું ભૂપાલતિલકં દત્તસર્વસ્વદક્ષિણમ્ ॥

તમાગતમભિપ્રેત્ય રઘુરાદરતસ્તદા ॥
ઉત્થાય પૂજયામાસ વિધિવત્સ પરંતપઃ ॥
સપર્ય્યાસીત્તસ્ય સર્વા મૃત્પાત્રવિહિતક્રિયા

પૂજાસંભારમાલોક્ય તાદૃશં તં મુનીશ્વરઃ ॥
વિસ્મિતોઽભૂન્નિરાનન્દો દક્ષિણાઽઽશાં પરિત્યજન્ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં વાક્યજ્ઞાનવિશારદઃ ॥

॥ કૌત્સ ઉવાચ ॥ ॥
રાજન્નભ્યુદયસ્તેઽસ્તુ ગચ્છામ્યન્યત્ર સાંપ્રતમ્

ગુર્વર્થાહરણાયૈવ દત્તસર્વસ્વદક્ષિણમ્ ॥
ત્વાં ન યાચે ધનાભાવાદતોઽન્યત્ર વ્રજામ્યહમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તસ્તેન મુનિના રઘુઃ પરપુરંજયઃ ॥
ક્ષણં ધ્યાત્વાઽબ્રવીદેનં વિનયાદ્વિહિતાંજલિઃ

॥ રઘુરુવાચ ॥ ॥
ભગવંસ્તિષ્ઠ મે હર્મ્યે દિનમેકં મુનિવ્રત ॥
યાવદ્યતિષ્યે ભગવન્ભવદર્થાર્થમુચ્ચકૈઃ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પરમોદારવચો મુનિમુદારધીઃ ॥
પ્રતસ્થે ચ રઘુસ્તત્ર કુબેરવિજિગીષયા

તમાયાંતં કુબેરોઽથ વિજ્ઞાપ્ય વચનોદિતૈઃ ॥
પ્રસન્નમનસં ચક્રે વૃષ્ટિં સ્વર્ણસ્ય ચાક્ષયામ્

સ્વર્ણવૃષ્ટિરભૂદ્યત્ર સા સ્વર્ણખનિરુત્તમા ॥
સ મુનિં દર્શયામાસ ખનિં તેન નિવેદિતામ્

તસ્મૈ સમર્પયામાસ તાં રઘુઃ ખનિમુત્તમામ્ ॥
મુનીન્દ્રોઽપિ ગૃહીત્વાશુ તતો ગુર્વર્થમાદરાત્

રાજ્ઞે નિવેદયામાસ સર્વમન્યદ્ગુણાધિકઃ ॥
વરાનથ દદૌ તુષ્ટઃ કૌત્સો મતિમતાં વરઃ

॥ કૌત્સ ઉવાચ ॥ ॥
રાજઁલ્લભસ્વ સત્પુત્રં નિજવંશગુણાન્વિતમ્ ॥
ઇયં સ્વર્ણખનિસ્તૂર્ણં મનોભીષ્ટફલપ્રદા

ભૂયાદત્ર પરં તીર્થં સર્વપાપહરં સદા ॥
અત્ર સ્નાનેન દાનેન નૃણાં લક્ષ્મીઃ પ્રજાયતે

વૈશાખે શુક્લદ્વાદશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી સ્મૃતા ॥
નાનાભીષ્ટફલપ્રાપ્તિર્ભૂયાન્મદ્વચસા નૃણામ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરાન્રાજ્ઞે કૌત્સઃ સંતુષ્ટમાનસઃ ॥
પ્રતસ્થે નિજકાર્યાર્થે ગુરોરાશ્રમમુત્સુકઃ

રાજા સ કૃતકૃત્યોઽથ શેષં સંગૃહ્ય તદ્ધનમ્॥
દ્વિજેભ્યો વિધિવદ્દત્ત્વા પાલયામાસ વૈ પ્રજાઃ

એવં સ્વર્ણખનેર્જાતં માહાત્મ્યં ચ મુનીશ્વરાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યે ધર્મહરિસ્વર્ણખનિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ