સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.39

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
મુને ત્વત્તઃ શ્રુતં સમ્યઙ્માહાત્મ્યં જગદીશિતુઃ ॥
નિર્માલ્યપ્રભૃતીનાં ચ યથાવદનુપૂર્વશઃ

શ્રોતુમિચ્છામહે બ્રહ્મન્યાત્રાં તરફલાનિ વૈ ॥
શૃણ્વતાં તત્ત્વતો બ્રૂહિ યથોદ્દેશઃ કૃતઃ પુરા

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥
સર્વથા વર્ત્તતે લોકહિતાય પુરુષોત્તમઃ ॥
નાનાગુણવિકાસૈશ્ચ નાનારૂપવિચેષ્ટિતૈઃ

નાનારૂપવિલાસેન નાનાત્મા ચ જગન્મયઃ॥
અહંકારં વિના કર્મફલં નો દ્વિજસત્તમાઃ

અહંકારેણ બધ્યન્તે કારાગારે ભવાભિધે ॥
બુદ્ધ્યહંકારયુક્તસ્તુ યત્કર્મારભતે નરઃ

તસ્ય સદ્ગુણમાપ્નોતિ ફલં શુભમથાપરમ્ ॥
બુદ્ધિસ્તુ ત્રિવિધા તેષાં ગુણભેદેન ભાવિતા

તત્ર યે સાત્ત્વિકાઃ સંતઃ ફલાવાપ્તિપરાઙ્મુખાઃ ॥
ભગવત્પ્રીતયે કર્મ કુર્વતે તે મુમુક્ષવઃ

પરસ્ય સ્પર્દ્ધયા કીર્ત્યૈ ફલમુદ્દિશ્ય વા પુનઃ॥
બહુવિત્તવ્યયાયાસૈ રાજસં કર્મ તન્વતે

ગતાનુગતિકા યે ચ દૃષ્ટાર્થૈકપરાયણાઃ ॥
પ્રસંગાત્ફલમિચ્છંતસ્તામસં કર્મ કુર્વતે

સાત્ત્વિકાનાં જગન્નાથઃ સર્વદા સર્વભાવનઃ ॥
ધ્યાતો દૃષ્ટઃ સ્મૃતો વાપિ મુક્તિદાતા ન સંશયઃ

રાજસાસ્તામસા યે વૈ મૂઢાત્માનઃ ફલૈષિણઃ ॥
ઉત્સવાદિકૃતં કર્મ મન્યંતે ફલદાયિ તે

સંભૂય બહવો વિપ્રા આરભંતેઽલ્પકં વિધિમ્ ॥
બહુલાયાસદુઃખં યત્કર્મ તેષાં ફલપ્રદમ્

તેષામુદ્ધરણાર્થાય વિશ્વાસાય દુરાત્મનામ્ ॥
યાત્રા નાનાવિધા વિપ્રા વર્ષે વર્ષે પ્રવર્તયેત્

જન્મસ્નાનં મહાવેદ્યા ઉત્સવશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥
મહાયાત્રાદ્વયં પુંસાં કીર્તનાત્પાપનાશનમ્

દર્શનં દક્ષિણામૂર્તેસ્તથા ચ શયનોત્સવઃ ॥
સર્વપાપહરશ્ચૈષામુત્સવો દક્ષિણાયને

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પાર્શ્વસ્ય પરિવર્તનમ્ ॥
શયિતસ્ય જગદ્ભર્તુઃ પરિવર્તયિતુર્યુગમ્

નભસ્ય વિમલે પક્ષે સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ॥
વિષ્ણોઃ સ્વાપગૃહદ્વારિ શનૈર્ગત્વા પ્રવિશ્ય ચ

નમસ્કૃત્વા જગન્નાથં પર્યંકે શયિતં મુદા ॥
અવચ્છાદ્ય શનૈર્ગત્વા પૂજયેદુપચારકૈઃ

પ્રણમ્ય ભક્ત્યા તત્પાદૌ ગુહ્યોપનિષદૈઃ સ્તુવન્ ॥
મન્ત્રં ચેમં પઠન્દેવં સ્વાપયેદુત્તરામુખમ્

દેવદેવ જગન્નાથ કલ્પાનાં પરિવર્તક ॥
પરિવૃત્તમિદં સર્વં યેન સ્થાવરજંગમમ્

યદિચ્છાચેષ્ટિતૈરેવ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિભિઃ ॥
જગદ્ધિતાય સુપ્તોઽસિ પાર્શ્વેન પરિવર્ત્તય

પરિવર્ત્તનકાલોઽયં જગતઃ પાલનાય તે ॥
તવાજ્ઞયાઽયં શક્રોઽપિ ધ્વજે તિષ્ઠન્સમુત્સુકઃ

દ્રષ્ટું ત્વત્પાદકમલં વિમુચઞ્જલદૈર્જલમ્ ॥
મહીતલં પ્લાવયતિ પ્રજાપાલનહેતુકમ્

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં વીપ્સયા તોષયેત્તતઃ ॥
વ્યજનૈશ્ચામરૈશ્ચૈવ વીજયેદનુકલ્પકૃત્

સુગન્ધચન્દનૈરસ્ય સર્વાંગં પરિલેપયેત્ ॥
સ્વાદૂનિક્ષુવિકારાંશ્ચ વિકૃતૈઃ પાયસૈસ્તથા

યાવકાનિ ચ હૃદ્યાનિ ફલાનિ વિવિધાનિ વૈ ॥
સ્વાદૂપદંશાનન્યાંશ્ચ ઘૃતપૂપાન્સપાયસાન્

પક્વતાંબૂલ પત્રાણિ સોપસ્કારાણિ ચ દ્વિજાઃ ॥
શય્યાગૃહદ્વારિ વિભોઃ શનૈર્ભક્ત્યા નિવેદયેત્

તસ્મિન્દિને હરે રૂપં ભવેદ્યદિ મહાફલમ્ ॥
દેવમુદ્દિશ્ય યઃ કુર્યાત્સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્

સ્નાનં દાનં જપો હોમસ્તપો જાગરણં તથા ॥
ઉપવાસશ્ચ નિયમો વ્રતાંતે દ્વિજતર્પણમ્

સાંગં વ્રતમિદં કૃત્વા વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્ ॥
યં યં કામયતે ચિત્તે તં તમાપ્નોત્યસંશયમ્

અયં વઃ કથિતો વિપ્રાઃ પાર્શ્વપર્યાયણોત્સવઃ ॥
અનાયાસેન લોકાનામક્ષયઃ સુખદાયકઃ

અતઃ પરં વૈ શૃણુત ઉત્થાપનમહોત્સવમ્ ॥
પૂજયિત્વા જગન્નાથં કૌમુદ્યાખ્યે મહોત્સવે

અક્ષક્રીડાદિભિઃ પુષ્પવસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
તતોસ્મિન્પૌર્ણમાસ્યાયાં રાત્રાવુત્સવસંયુતમ્

નારિકેલાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ પિષ્ટકૈરર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥
તતઃ પ્રભાતે સંકલ્પ્ય કાર્ત્તિકે વ્રતમુત્તમમ્

વ્રતેન તેનૈવ નયેદ્યાવદેકાદશી સિતા ॥
તસ્યામુત્થાપયેદ્દેવં સુસુપ્તં જગદીશ્વરમ્

પૂર્વવત્પૂજયિત્વા તુ નિશામધ્યે જગદ્ગુરુમ્ ॥
ઉત્થાપયેદિમં મંત્રમાહ્વયઞ્છનકૈર્મુદા

ઉત્તિષ્ઠ દેવદેવેશ તેજોરાશે જગત્પતે ॥
વીક્ષસ્વ સકલં દેવ પ્રસુપ્તં તવ માયયા

પ્રફુલ્લપુંડરીકશ્રીહારિણા નયનેન વૈ ॥
ત્વયા દૃષ્ટં જગદિદં પાવિત્ર્યં પરમેષ્યતિ

શ્રૌતસ્માર્ત્તાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તંતે તતો ધ્રુવમ્ ॥
ઇત્યુત્થાપ્ય જગન્નાથં વેણુવીણાદિકસ્વનૈઃ

બંદિમાગધસૂતાનાં સ્તુતિભિર્મંગલસ્વનૈઃ ॥
શંખકાહાલમુરજવાદનૈર્નૃત્યગીતકૈઃ

જયશબ્દૈસ્તથા સ્તોત્રૈર્નયંત્તં નૃત્યમણ્ડપમ્ ॥
સુગન્ધતૈલેનાભ્યજ્ય સ્નાપયેત્પુરુષોત્તમમ્

પઞ્ચામૃતૈર્નારિકેલરસૈઃ ફલરસૈસ્તથા ॥
સુગન્ધામલકેનાથ યવકલ્કેન લેપયેત્

ઘર્ષયેત્તુલસીચૂર્ણૈર્લેપયેદ્ગન્ધચન્દનૈઃ ॥
પુષ્પાધિવાસિતૈસ્તોયૈસ્તથા કર્પૂરવાસિતૈઃ

કુશોદકૈ રત્નતોયૈસ્તથા ગંધોદકૈસ્તથા ॥
સ્નાપ્યમાનં તથા દેવં યે પશ્યંતિ મુદાન્વિતાઃ

ક્ષાલયન્તિ દૃઢં પંકં બહુજન્મોપપાદિતમ્ ॥
તતઃ શ્રીજગદીશસ્ય ક્રોડે સંવાસયેદ્દ્વિજાઃ

આપાદાન્મૂર્ધપર્યંતં સર્વાગં પરિલેપયેત્ ॥
કુંકુમાગુરુકસ્તૂરીકર્પૂરૈશ્ચંદનાન્વિતૈઃ

પાટલોદકસંપિષ્ટૈઃ કાલાગુરુરસાપ્લુતૈઃ ॥
દત્ત્વા ચ માલતીમાલા ચન્દ્રચૂર્ણેન સંયુતામ્

મહોપચારૈઃ સંપૂજ્ય વિષ્ણું નીરાજયેત્તતઃ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા પ્રાર્થયેત્પરયા મુદા

ચરાચરમિદં સર્વં ત્વદેકશરણં વિભો ॥
અનુગ્રહામૃતાલોકૈઃ પાવયસ્વ જગદ્ગુરો ॥

નૃત્યગીતૈઃ પ્રેક્ષણકૈ રાત્રિશેષં સમાપયેત્ ॥
શયનાદુત્થિતં દેવં યઃ પશ્યતિ ગદાધરમ્

નિદ્રાં મોહમયીં ભિત્ત્વા જ્યોતિઃ શાંતં વ્રજંતિ તે ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ યાન્યાન્કામયતે હૃદિ

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં સાગ્રં લભેત વૈ ॥
કપિલાલંકૃતાધેનુકોટિદાનફલં તથા

પુણ્યં ચાપ્નોતિ પરમં સર્વતીર્થાભિષેકજમ્ ॥
કાર્ત્તિક્યાં પારણં કુર્યાચ્ચાતુર્માસ્યવ્રતસ્ય વૈ

દામોદરસ્ય પ્રતિમાં સ્વર્ણનિષ્કેણ નિર્મિતામ્ ॥
યથાશક્તિકૃતાં વાપિ શાલગ્રામશિલાસ્થિતામ્

ચક્રમૂર્તિં ભગવતઃ પૂજયેત્પ્રયતાત્મવાન્ ॥
રચયેન્મણ્ડપં શુભ્રમેકદેશં ગૃહસ્ય વા

અલંકુર્યાત્પુષ્પદામચામરૈઃ સવિતાનકૈઃ ॥
ભૂમિભિત્તીઃ સુધાલેપૈઃ સ્તંભૈશ્ચિત્રદુકૂલકૈઃ

કાલાગુરૂણાં ધૂપૈશ્ચ ધૂપયેત્તદ્ગૃહં શુભમ્ ॥
તન્મધ્યે મણ્ડલં કુર્યાત્સ્વસ્તિકં વર્ણકૈઃ શુભૈઃ

તદન્તઃ સ્થાપયેત્ખટ્વાં કરિદન્તમયીં શુભામ્ ॥
પટ્ટતૂલીં તદુપરિ વાસયેત્પુરુષોત્તમમ્

દામોદરાકૃતિં શંખપદ્મપાણિં ચતુર્ભુજમ્ ॥
લક્ષ્મીમાલિંગ્ય પદ્મસ્થાં ક્રોડસ્થાં વામપાણિના

ભક્તેભ્યો દાતુમુદ્યંતં વરં દક્ષિણપાણિના ॥
સુનાસં સુલલાટં ચ સુનેત્રં સુશ્રુતિદ્વયમ્

વિશાલવક્ષસં દેવં સર્વલાવણ્યસંયુતમ્ ॥
સર્વાલંકારરુચિરં દિવ્યપીતનિચોલિનમ્

લક્ષ્મીં પદ્મકરાં વાપિ તાંબૂલં દદતીં તથા ॥
પઞ્ચામૃતૈઃ સ્નાપયિત્વા વાસોયુગ્મેન વેષ્ટયેત્

પૂજયેદુપચારૈસ્તં યથાવિભવવિસ્તરૈઃ ॥
તામ્રદીપાન્મૃન્મયાન્વા જ્વાલયેદ્ગવ્યસર્પિષા

તૈલેન વા શતં દીપવૃક્ષાંશ્ચૈવ પ્રદાપયેત્ ॥
બ્રહ્માણં નારદાદીંશ્ચ દેવર્ષીંસ્તત્ર પૂજયેત્

દામોદરસ્વરૂપાન્વૈ બ્રાહ્મણાનપિ પૂજયેત્ ॥
વસ્ત્રયુગ્મૈર્માલ્યગન્ધૈર્ભક્ષ્યભોજ્યફલૈસ્તથા

તીર્થરાજાભિષેકાંગં પૂજાકર્મ યથોચિતમ્ ॥
દામોદરસ્ય તેનૈવ વિધિનેહાર્ચનં ભવેત્ ॥

તદ્વિષ્ણોરિતિ મન્ત્રેણ બ્રહ્માદીનપિ પૂજયેત્ ॥
વેણુવીણાદિકૈર્ગીતૈઃ પુરાણપઠનેન ચ

મહોત્સવં પ્રકુર્વીત તતો જાગરણેન ચ ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલેઽગ્નિકાર્યં ચ સમાચરેત્

અષ્ટાક્ષરેણ મંત્રેણ સમિદાજ્યચરૂનપિ ॥
લાજાન્મધુસમિન્મિશ્રાઞ્જુહુયાચ્ચ તતઃ શ્રિયે

સૂક્તેનાષ્ટોત્તરશતં બ્રહ્માદીનાં તદન્તતઃ ॥
અષ્ટાહુતીર્વૈ જુહુયાત્ક્રમાદેકૈકશસ્તિલૈઃ

બ્રહ્માણં નારદં દક્ષં વસિષ્ઠં ગૌતમં તથા ॥
સનત્કુમારમત્રિં ચ ભરદ્વાજં ચ કશ્યપમ્

દુર્વાસસમગસ્ત્યં ચ મહાદેવં તતઃ પરમ્ ॥
વિખ્યાતા વૈષ્ણવા હ્યેતે વિષ્ણુરૂપા ન સંશયઃ

એતાન્સંપૂજયન્વિપ્રાન્વિષ્ણુઃ પ્રીણાતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
હોમાંતે પ્રાશનં કૃત્વા દદ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્

સુવર્ણભૂષિતાં ધેનું વસ્ત્રં ધાન્યં ચ ભક્તિતઃ ॥
પ્રીતયે વાસુદેવસ્ય ભોજયેદ્દ્વિજપુંગવાન્

સર્વોપચારસહિતં દદ્યાદ્દામોદરં તતઃ

ૐ દામોદર જગન્નાથ ત્વન્મયં વિશ્વમેવ હિ ॥
ત્વદાધારમિદં સર્વં ત્વં ધર્મઃ સર્વભાવનઃ॥।
ત્વત્પ્રસાદાદ્વ્રતં ચીર્ણં સુસંપૂર્ણં તદસ્તુ મે

દામોદરઃ પ્રદાતા ચ ગૃહીતા ચ વૃષધ્વજઃ॥
પ્રદીયતે જગન્નાથઃ પ્રીયતાં મે જગદ્ગુરુઃ

ઇતિ મંત્રં જપન્દદ્યાદાચાર્યાય સુરોત્તમમ્॥
સમાપ્ય પૂજયેદ્ભક્ત્યા સ્તૂયાત્તં ચ પ્રસાદયેત્

આચાર્યે પરિતુષ્ટે તુ તુષ્ટો ભવતિ માધવઃ ॥
તત્તદ્દ્રવ્યાણિ ચ તતો દદ્યાદ્વિપ્રેભ્ય એવ હિ

તતઃ સ્વયં વૈ ભુંજીત ઇષ્ટૈઃ શિષ્ટૈઃ સ્વબંધુભિઃ ॥
ચાતુર્માસ્યવ્રતં ચેદં પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિધાનતઃ

યથોક્તફલસંપન્નો વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેષુ નાતઃ પરતરં વ્રતમ્

યેનાનુષ્ઠિતમાત્રેણ કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ ॥
વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં યાદૃઙ્ન તથાન્યદ્વ્રતં દ્વિજાઃ

તિલપાત્રસહસ્રૈસ્તુ ગવાં ચૈવાયુતાયુતૈઃ ॥
કૃષ્ણાજિનશતેનાપિ કન્યાનામયુતેન ચ

દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ કૃત્વૈતદ્વ્રતમુત્તમમ્ ॥
સાર્દ્ધત્રિકોટિતીર્થાનામભિષેકફલં તથા

પ્રાપ્નોતિ તત્ફલં વિપ્રા યં યં કામયતે નરઃ

ઇતિ શ્રી સ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ચાતુર્માસ્યવ્રતવિધિર્નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ