સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.36-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શયનોત્સવમુત્તમમ્ ॥
આષાઢીમવધિં કૃત્વા હરેઃ સ્વાપસ્તુ કર્કટે

વાર્ષિકાંશ્ચતુરો માસાન્યાવત્સ્યાત્કાર્ત્તિકી દ્વિજાઃ ॥
અયં પુણ્યતમઃ કાલો હરેરારાધનં પ્રતિ

કાશ્યાં બહુયુગં વાસાન્નિયમવ્રતસંસ્થિતેઃ ॥
ફલં યદુક્તં તદ્વિદ્યાત્ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે

ચાતુર્માસ્યદિનૈકેન વસતઃ સન્નિધૌ હરેઃ ॥
વાર્ષિકાણાં ચતુર્ણાં તુ યાન્યહાનિ વસન્નયેત્

પુણ્યક્ષેત્રે જગન્નાથસન્નિધૌ નિર્મલાંતરે ॥
પ્રત્યક્ષં વાજિમેધસ્ય સહસ્રસ્ય લભેત્ફલમ્

સ્નાત્વા સિંધુજલે પુણ્યે દૃષ્ટ્વા શ્રીપુરુષોત્તમમ્ ॥
ચાતુર્માસ્યવ્રતે તિષ્ઠન્ન શોચતિ કુતશ્ચન

ચાતુર્માસ્યે નિવસતિ ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે ॥
સાક્ષાદ્દૃષ્ટિર્ભગવતસ્તદ્દ્વયં મુક્તિસાધનમ્

તસ્માત્સર્વાણિ સંત્યજ્ય શ્રૌતસ્માર્ત્તાનિ માનવઃ ॥
પ્રયત્નાન્નિવસેત્પુણ્યે ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે

ભોગિભોગાસને સુપ્તશ્ચાતુર્માસ્યેષુ વૈ પ્રભુઃ ॥
સર્વ ક્ષેત્રેષુ સાન્નિધ્યં ન કરોતિ જગદ્ગુરુઃ

અત્ર સાક્ષાન્નિવસતિ યથા વૈકુણ્ઠવેશ્મનિ ॥
દ્વાદશસ્વપિ માસેષુ ભગવાનત્ર મૂર્તિમાન્ ॥
મુક્તિદશ્ચક્ષુષા દૃષ્ટશ્ચાતુર્માસ્યે વિશેષતઃ

અષ્ટમાસનિવાસેન દૃષ્ટ્વા વિષ્ણું દિને દિને ॥
યદાપ્નોતિ ફલં તદ્ધિ ચાતુર્માસ્યદિનૈકતઃ

ચાતુર્માસ્યનિવાસેન ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે ॥
દિનં દિનં મહાપુણ્યં સર્વક્ષત્રનિવાસજમ્ ॥
ફલં દદાતિ ભગવાન્ક્ષેત્રે વર્ષનિવાસતઃ

સર્વપાપપ્રસક્તોઽપિ સર્વાચારચ્યુતોઽપિ ચ ॥
સર્વધર્મબહિર્ભૂતો નિવસેત્પુરુષોત્તમે

ચાતુર્માસ્યમથેકં યઃ કુર્યાદ્વૈ પાપકૃન્નરઃ ॥
વિહાય સર્વપાપાનિ બહિરંતશ્ચ નિર્મલઃ

નરસિંહપ્રસાદેન વૈકુણ્ઠભવનં વ્રજેત્

તસ્માન્નરઃ સર્વભાવૈર્વિષ્ણોઃ શયનભાવિતાન્ ॥
વાર્ષિકાંશ્ચતુરો માસાન્નિવસેત્પુરુષોત્તમે

કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાજ્જન્મસાફલ્યમૃચ્છતિ

આષાઢશુક્લૈકાદશ્યાં કુર્યાત્સ્વાપમહોત્સવમ્ ॥
મણ્ડપં રચયેત્તત્ર શયનાગારમુત્તમમ્

દેવસ્ય પુરતઃ શય્યાં રત્નપલ્યંકિકોપરિ ॥
સ્વાસ્તીર્ય સોપધાનાં તુ મૃદુચીનોત્તરચ્છદામ્

કર્પૂરધૂલિવિક્ષિપ્તાં સાધુચંદ્રાતપાં શુભામ્ ॥
સર્વતો વેષ્ટિતાં છિદ્રરહિતાં ચદનોક્ષિતામ્

સાધુદ્વારાં સમાં સ્નિગ્ધાં નાનાચિત્રોપશોભિતામ્॥
એકં સ્વાપગૃહં કૃત્વા નિશીથે પ્રતિમાત્રયમ્

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ રીતિજં દાર્ષદં તથા ॥
યથાશ્રદ્ધં પ્રકુર્વીત પ્રશસ્તં ચોત્તરોત્તરમ્

તત્ત્રયાણાં સુરાણાં વૈ પાદમૂલે યથાતથમ્ ॥
નિધાય પૂજૂયેદ્દેવાંસ્તચ્છેષં તેષુ નિક્ષિપેત્

પૂજાંતે ભાવયેદૈક્ય તેષાં કૃષ્ણાદિભિઃ સહ ॥
એહ્યેહિ ભગવન્દેવ સર્વલોકૈકજીવન

સ્વાપાર્થં ચતુરો માસાન્સર્વકલ્યાણવૃદ્ધયે ॥
ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશાંસ્તદંગાત્તત્સ્રજાં ત્રયમ્

પ્રત્યર્ચાસુ વિનિક્ષિપ્ય માંગલ્યસ્તુતિગીતિભિઃ ॥
નયેચ્છય્યાગૃહદ્દ્વારં વાસયેદ્ધટિકાત્રયે

પંચામૃતૈઃ સ્નાપયેત્તાન્પૃથક્પલશતાધિકૈઃ ॥
સુગન્ધચંદનૈર્લિપ્તાન્વસ્ત્રાલંકરણાદિભિઃ

પૂજયિત્વા યથાન્યાયં પ્રાંજલિર્મંત્રમુચ્ચરેત્ ॥
જગદ્વન્દ્ય જગન્નાથ જગત્ત્રાણપરાયણ

હિતાય જગતામીશ ચાતુર્માસ્યાન્ઘનાગમાન્ ॥
સુપ્ત્વા પ્રશમયારિષ્ટાઞ્છક્રેણ સહ પૂજિતઃ

એહ્યેહિ શયનાગારં સુખમત્ર સ્વપ પ્રભો ॥
ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં સ્વાપયેત્પુરુષોત્તમમ્

સુદૃઢં બન્ધયેદ્દ્વારં વિષ્ણોઃ શયનવેશ્મનઃ ॥
સ્વાપયિત્વા જગન્નાથં લભતે સુખમુત્તમમ્ ॥

વાર્ષિકાંશ્ચતુરો માસાન્પ્રસુપ્તે વૈ જનાર્દને ॥
વ્રતૈરનેકૈર્નિયમૈર્માસાન્વૈ ચતુરઃ ક્ષિપેત્

કલ્પસ્થાયી વિષ્ણુલોકે નરો ભક્તો ભવેદ્ધ્રુવમ્॥
નિયમવ્રતાનિ ગદતઃ શૃણુધ્વં મુનયો મમ

મંચખટ્વાદિશયનં વર્જયેદ્ભક્તિમાન્નરઃ ॥
અનૃતૌ ન વ્રજેદ્ભાર્યાં માસં મધુ પરૌદનમ્ ॥

પટોલં મૂલકં ચૈવ વાર્તાકં ચ ન ભક્ષયેત્ ॥
અભક્ષ્યં વર્જયેદ્દૂરાન્મસૂરં સિતસર્ષપમ્

રાજમાષાન્કુલત્થાંશ્ચ આશુધાન્યં ચ સંત્યજેત્॥
શાકં દધિ પયો માષાચ્છ્રાવણાદૌ ક્રમાદિમાન્

રાજગોપયતીંસ્ત્યક્ત્વા નારોહેચ્ચર્મપાદુકે ॥
વાર્ષિકાંશ્ચતુરો માસાનવ્રતેન નયેદ્યદિ ॥
તસ્ય પાપસ્ય શાંત્યર્થં કાર્તિકે વા વ્રતી ભવેત્

નમઃ કૃષ્ણાય હરયે કેશવાય નમોનમઃ ॥
નમોઽસ્તુ નારસિંહાય વિષ્ણવે પાપજિષ્ણવે

સાયં પ્રાતર્દિવામધ્યે કર્માંતેષુ ચ યોજયેત્

તસ્ય પાપાનિ ઘોરાણિ ચિતાનિ બહુજન્મસુ ॥
નિર્દહત્યેવ સર્વાણિ તૂલરાશિમિવાનલઃ

એકાહારો યતાહારો વિષ્ણુનિર્માલ્યભોજનઃ ॥
આષાઢીમવધિં કૃત્વા કાર્તિક્યવધિ યો ભવેત્ ॥
નક્તભોજી ભવેદ્વાપિ સ્વર્ગસ્તસ્યાલ્પકં ફલમ્

તૈલાભ્યંગં દિવાસ્વાપં મૃષાવાદં ચ વર્જયેત્ ॥
આષાઢશુક્લૈકાદશ્યાં સંક્રાંતૌ કર્કટસ્ય વા

આષાઢ્યાં વા નરો ભક્ત્યા ગૃહ્ણીયાન્નિયમં વ્રતી ॥
સર્વપાપહરં દેવં પ્રપૂજ્ય મધુસૂદનમ્

તદગ્રે પ્રતિસંકલ્પ્ય વ્રતાર્ચનજપાદિકમ્ ॥
પ્રાર્થયેત્પરમાનન્દં કૃતાંજલિપુટો વ્રતી

ચાતુર્માસ્યવ્રતં દેવ ગૃહીતં ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
તવ પ્રસાદાન્નિર્વિઘ્નં સિદ્ધિમાયાતુ કેશવ

વ્રતેસ્મિન્યદ્યસંપૂર્ણે પરલોકગતિર્ભવેત્॥
તન્મે ભવતુસંપૂર્ણં ત્વત્પ્રસાદાદધોક્ષજ

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં પૂર્વોક્તનિયમે સ્થિતઃ ॥
યાપયેચ્ચતુરો માસાન્વિષ્ણ્વર્પિત મતિર્વ્રતી

પારણં પ્રતિમાસાંતે પ્રીત્યૈ કૃષ્ણસ્ય કારયેત્

મિષ્ટાન્નૈર્ભોજયેદ્વિપ્રાન્પૂજયિત્વા જગત્પતિમ્ ॥
અસમર્થસ્તુ કાર્તિક્યાં પારયેદ્વ્રતમુત્તમમ્

તસ્યાં પૂજ્ય જગન્નાથં વહ્નિસ્થં તર્પયેત્તતઃ ॥
દ્વિજાગ્ર્યાન્પાયસૈર્મિષ્ટૈર્વિષ્ણુભક્ત્યા પ્રપૂજયેત્

યથાશક્ત્યા પ્રદદ્યાદ્વૈ કનકં વસ્ત્રમેવ ચ ॥
અશક્તઃ કાર્તિકે માસિ વ્રતં કુર્યાત્પુરોદિતમ્

વ્રતં ચ વિવિધં વિષ્ણોઃ કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણં તથા

પયઃ પીત્વા નયેદ્યસ્તુ શાકાહારેણ વા પુનઃ ॥
ભુક્ત્વાત્ર વિપુલાન્ભોગાન્પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ

તત્રાપિ ચેદશક્તઃ સ્યાદ્ભીષ્મપંચકમુત્તમમ્॥
પ્રીતયે દેવદેવસ્ય વન્યવૃત્તિર્ભવેદ્વ્રતી

એતદ્વ્રતં સમાખ્યાતં ભગવત્પ્રીતિકારકમ્ ॥
સર્વપાપપ્રશમનં વિષ્ણુલોકગતિપ્રદમ્ ॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વકામપ્રસાધનમ્

મુનયઃ પ્રોક્તમેતદ્વો રહસ્યં શૃણુતાપરમ્ ॥
એતદ્વ્રતાનિ ચાન્યાનિ વ્રતાનિ સબહૂનિ ચ

ભગવદ્ભક્તિહીનાનાં જાનીધ્વં વિફલાનિ વૈ ॥
ફલં મહાક્રતૂનાં યત્તીર્થાનાં ફલમુત્તમમ્

દાનાનાં તપસાં ચૈવ સાત્ત્વિકાનાં ચ યત્ફલમ્ ॥
એકયા વિષ્ણુભક્ત્યા તત્સમગ્રં ફલમશ્નુતે

યે પશ્યંતિ મહાત્માનઃ શયનોપ્સવમુત્તમમ્॥
માતુર્ગર્ભે ન સ્વપંતિ કારયંતિ ચ યે મહમ્

ઉત્સવાંતે વ્રતં ચેદં પ્રતિજ્ઞાય તદગ્રતઃ ॥
પર્યાપ્તં પારયિત્વા તુ બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ