સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.36

॥ ॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યાસ્તિસ્રસ્તિથયઃ પુણ્યા અંતિકે શુક્લપક્ષકે ॥
કાર્તિકે માસિ વિપ્રેંદ્ર પૂર્ણિમાંતાઃ શુભવહાઃ

અંતિપુષ્કરિણી સંજ્ઞા સર્વપાપક્ષયાવહા ॥
કાર્ત્તિકે માસિ સંપૂર્ણં યો વૈ સ્નાનં કરોતિ હ

તિથિષ્વેતાસુ સઃ સ્નાનાત્પૂર્ણમેવ ફલં લભેત્ ॥
સર્વે વેદાસ્ત્રયોદશ્યાં ગત્વા જન્તૂન્પુનંતિ હિ

ચતુર્દશ્યાં સયજ્ઞાશ્ચ દેવા જંતૂન્પુનંતિ હિ ॥
પૂર્ણિમાયાં સુતીર્થાનિ વિષ્ણુના સંસ્થિતાનિ હિ

બ્રહ્મઘ્નાન્વા સુરાપાન્વા સર્વાઞ્જંતૂન્પુનંતિ હિ ॥
ઉષ્ણોદકેન યઃ સ્નાયાત્કાર્ત્તિક્યાદિદિનત્રયે

રૌરવં નરકં યાતિ યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
આમાસનિયમાશક્તઃ કુર્યાદેતદ્દિનત્રયે

તેન પૂર્ણફલં પ્રાપ્ય મોદતે વિષ્ણુમંદિરે ॥
યો વૈ દેવાન્પિતૄન્વિષ્ણું ગુરુમુદ્દિશ્ય માનવઃ

ન સ્નાનાદિ કરોત્યદ્ધા સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ॥
કુટુંબભોજન યસ્તુ ગૃહસ્થસ્તુ દિનત્રયે ॥

સર્વાન્પિતૄન્સમુદ્ધૃત્ય સ યાતિ પરમં પદમ્ ॥
ગીતાપાઠં તુ યઃ કુર્યાદંતિમે ચ દિનત્રયે

દિનેદિનેઽશ્વમેધાનાં ફલમેતિ ન સંશયઃ ॥
સહસ્રનામપઠનં યઃ કુર્યાત્તુ દિનત્રયે

ન પાપૈર્લિપ્યતે ક્વાઽપિ પદ્મપત્રમિવાંઽભસા ॥
દેવત્વં મનુજૈઃ કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સિદ્ધત્વમેવ ચ

તસ્ય પુણ્યફલં વક્તું કઃ શક્તો દિવિ વા ભુવિ ॥
યો વૈ ભાગવતં શાસ્ત્રં શૃણોતિ ચ દિનત્રયમ્

કૈશ્ચિત્પ્રાપ્તો બ્રહ્મભાવો દિનત્રયનિષેવણાત્ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનેન વા મુક્તિઃ પ્રયાગમરણેન વા

અથ વા કાર્ત્તિકે માસિ દિનત્રયનિષેવણાત્ ॥
કાર્ત્તિકે હરિપૂજાં તુ યઃ કરોતિ દિનત્રયે

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥
કાર્ત્તિકે માસિ વિપ્રેંદ્ર સર્વમંત્યદિનત્રયે

પુણ્યં તત્રાઽપિ વૈશેષ્યં રાકાયાં વર્તતેઽનઘ॥
પ્રાતઃકાલે સમુત્થાય શૌચં સ્નાનાદિકં ચરેત્

સમાપ્ય સર્વકર્માણિ વિષ્ણુપૂજાં સમાચરેત્ ॥
ઉદ્યાને વા ગૃહે વાઽપિ કાર્ત્તિક્યાં વિષ્ણુતત્પરઃ

મંડપં તત્ર કુર્વીત કદલીસ્તંભમંડિતમ્ ॥
ચૂતપલ્લવસંવીતમિક્ષુદંડૈઃ સુમંડિતમ્

ચિત્રવસ્ત્રૈઃ સ્વલંકૃત્ય તત્ર દેવં પ્રપૂજયેત્ ॥
ચૂતપલ્લવપુષ્પાઢ્યૈઃ ફલાદ્યૈઃ પૂજયેદ્ધરિમ્

શૃણુયાદૂર્જમાહાત્મ્યં નિયમેન શુચિઃ પુમાન્ ॥
સંપૂર્ણમથ વાઽધ્યાયમેકશ્લોકમથાઽપિ વા

મુહૂર્તં વાઽપિ શૃણુયાત્કથાં પુણ્યાં દિનેદિને ॥
યદિ પ્રતિદિનં શ્રોતુમશક્તઃ સ્યાત્તુ માનવઃ

પુણ્યમાસેઽથવા પુણ્યતિથૌ સંશૃણુયાદપિ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન પાપાન્મુક્તો ભવેન્નરઃ

પુરાણજ્ઞઃ શુચિર્દક્ષઃ શાંતો વિગતમત્સરઃ ॥
સાધુઃ કારુણિકો વાગ્ગ્મી વદેત્પુણ્યાં કથાં સુધીઃ

વ્યાસાસનં સમારૂઢો યદા પૌરાણિકો ભવેત્ ॥
આસમાપ્તેઃ પ્રસંગસ્ય નમસ્કુર્યાન્ન કસ્યચિત્

ન દુર્જનસમાકીર્ણે ન શૂદ્રશ્વાપદાવૃતે ॥
દેશે ન દ્યૂતસદને વદેત્પુણ્યકથાં સુધીઃ

શ્રદ્ધાભક્તિસમાયુક્તા નાઽન્યકાર્યેષુ લાલસા ॥
વાગ્યતાઃ શુચયો દક્ષાઃ શ્રોતારઃ પુણ્યભાગિનઃ

અભક્તા યે કથાં પુણ્યાં શૃણ્વંતિ મનુજાઽધમાઃ ॥
તેષાં પુણ્યફલં નાઽસ્તિ દુઃખં સ્યાજન્મજન્મનિ

પૌરાણિકં ચ માસાંતે પૂજયેદ્ભક્તિતત્પરઃ ॥
ગન્ધમાલ્યૈસ્તથા વસ્ત્રૈરલંકારૈર્ધનેન ચ

શૃણ્વંતિ ચ કથાં ભક્ત્યા ન દરિદ્રા ન પાપિનઃ

કથાયાં કીર્ત્યમાનાયાં યે ગચ્છંત્યન્યતો નરાઃ ॥
ભોગાંતરે પ્રણશ્યંતિ તેષાં દારાશ્ચ સંપદઃ

ઉચ્ચાસનસમારૂઢો ન નરઃ પ્રણતો ભવેત્ ॥
વિષવૃક્ષસ્તથા સ્વાપે વને ચાઽજગરો ભવેત્

કથાયાં કીર્ત્યમાનાયાં વિઘ્નં કુર્વંતિ યે નરાઃ ॥
કોટ્યબ્દનરકાન્ભુક્ત્વા ભવંતિ ગ્રામસૂકરાઃ

યે શ્રાવયંતિ મનુજાઃ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ॥
કલ્પકોટિશતં સાગ્રં તિષ્ઠંતિ બ્રહ્મણઃ પદે

આસનાર્થે પ્રયચ્છતિ પુરાણજ્ઞસ્ય યે નરાઃ ॥
કમ્બલાજિનવાસાંસિ મંચં ફલકમેવ વા

પરિધાનીયવસ્ત્રાણિ પ્રયચ્છંતિ ચ યે નરાઃ ॥
ભૂષણાદિ પ્રયચ્છંતિ વસેયુર્બ્રહ્મસદ્મનિ

વાચકે પરિતુષ્ટે તુ તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ॥
અતઃ સંતોષયેદ્ભક્ત્યા ભક્તિશ્રદ્ધાન્વિતઃ પુમાન્ ॥
તસ્ય પુણ્યફલં પૂર્ણં ભવત્યેવ ન સંશયઃ

યત્ફલં સર્વયજ્ઞેષુ સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્ ॥
સકૃત્પુરાણશ્રવણાત્તત્ફલં વિંદતે નરઃ

કલૌ યુગે વિશેષેણ પુરાણશ્રવણાદૃતે ॥
નાસ્તિ ધર્મઃ પરઃ પુંસાં નાસ્તિ મુક્તિપથઃ પરઃ ॥
પુરાણશ્રવણાદ્વિષ્ણોર્નાસ્તિ સંકીર્તનાત્પરમ્

ય એતદૂર્જમાહાત્મ્યં શૃણુયાચ્છ્રાવયેદપિ ॥
સ તીર્થરાજ બદરીગમનસ્ય ફલં લભેત્

સર્વરોગાપહં સર્વપાપનાશકરં શુભમ્

શ્રુત્વા ચૈકપદે યો વૈ અગમ્યાગમને રતઃ ॥
કન્યાસ્વસ્રોર્વિક્રયિણમુભયં તુ વિમોચયેત્

માહાત્મ્યમેતદાકર્ણ્ય પૂજયેદ્યસ્તુ પાઠકમ્ ॥
ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રૈશ્ચ વિષ્ણુતુલ્યો યતો હિ સઃ

ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણં ચ વેદવિદ્યાદિકં ચ યત્ ॥
પુસ્તકં વાચકાયૈવ દાતવ્યં ધર્મમિચ્છતા ॥
પુરાણવિદ્યાદાતારો હ્યનંતફલભોગિનઃ ॥

ઇદં યઃ પઠતે ભક્ત્યા શ્રુત્વા ચૈવાઽવધારયેત્ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

ન કસ્યાઽપીદમાખ્યેયં શ્રદ્ધાહીનાય દુર્મતેઃ

અપૂજયિત્વા ગુરુમગ્રબુદ્ધ્યા ધર્મપ્રવક્તારમનન્યબુદ્ધિઃ ॥
ભુક્ત્વા તુ ભોગાન્નરકેષુ ચૈવ તતો હિ જન્માન્તર દુઃખભોગી

તસ્માત્સંપૂજયેદ્ભક્ત્યા ગુરું તત્ત્વાવબોધકમ્ ॥
માહાત્મ્યસ્ય ચ લેશોઽયં તવ ચોક્તો મયાઽનઘ

ન શક્યતે હિ સંપૂર્ણં વક્તું વર્ષશતૈરપિ ॥
પુરા કૈલાસશિખરે પાર્વત્યૈ પ્રોક્તવાઞ્ચ્છિવઃ

કાર્તિકસ્ય તુ માહાત્મ્યં યાવદ્વર્ષશતં વદન્ ॥
તથાપિ નાંતમગમદશક્તો વિરરામ હ

પુત્રાર્થી ચ ધનાર્થી ચ રાજ્યાર્થી સ્વફલં લભેત્ ॥
કિમત્ર બહુનોક્તેન મોક્ષાર્થી મોક્ષમાપ્નુયાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા ચૈવ નારદઃ પ્રેમનિર્ભરઃ ॥
ભૂયોભૂયો નમસ્કૃત્ય યયૌ યાદૃચ્છિકો મુનિઃ

કથિતં શંકરેણાઽપિ પુત્રાય હિતકામ્યયા ॥
પિતુસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ષણ્મુખો હર્ષનિર્ભરઃ

કૃષ્ણેન સત્યભામાયૈ કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવઃ ॥
કથિતસ્તેન સંતુષ્ટા સત્યા વ્રતમથાઽકરોત્

ઋષયો વાલખિલ્યેભ્યઃ શ્રુત્વા માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
ઊર્જવ્રતપરા જાતાસ્તસ્માદૂર્જોઽતિવલ્લભઃ

અધીત્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ પયઃસારમિવોદ્ધૃતમ્ ॥
નાઽનેન સદૃશં શાસ્ત્રં વિષ્ણુપ્રીતિકરં શુભમ્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તાનૃષીન્સર્વાન્સૂતો વૈ ધર્મવિત્તમઃ ॥
વિરરામ તતસ્તે તુ પૂજાં ચક્રુસ્તદાસ્ય ચ

તે પુનઃ સ્વાશ્રમં ગત્વા હૃષ્ટાસ્તે પરમર્ષયઃ ॥
યથા સૂતેનોપદિષ્ટં તથા ચક્રુર્વ્રતં શુભમ્

અનેન વિધિના યે વૈ કુર્વંતિ કાર્તિકવ્રતમ્ ॥
તે સર્વપાપનિર્મુક્તા ગચ્છંતિ વિષ્ણુમંદિરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે પુષ્કરિણીસંજ્ઞિકાંતિમતિથિત્રયમાહાત્મ્યકથનપૂર્વકપુરાણ શ્રવણમહિમવર્ણનંનામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે સટીકં કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યં સમાપ્તમ્ ॥
ઇતિ શ્રીજ્યોતિર્વિત્કુલાવતંસવ્યંકટરામાત્મજહરિકૃષ્ણશાસ્ત્રિવિરચિતાયાં કાર્ત્તિકમાસમાહાત્મ્યટીકાયાં પુરાણશ્રવણમહિમવર્ણનંનામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ