સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.35-3

॥ અથ સુવર્ણમુખર્યા કલ્યાનદીસંગમઃ ॥
॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
સુવર્ણમુખરી તત્ર સંગતા મંગલપ્રદા ॥
કલ્યાનામ નદી પુણ્યા કાલિન્દી જાહ્નવીમિવ

વૃષભાચલસંભૂતા તીર્થરાજવિરાજિતા ॥
નદીનામુત્તમા કલ્યા કલુષૌઘવિનાશિની

નાનાતરુલતાવ્રાતવિભૂષિતતટદ્વયા ॥
મુનિસંઘસુખાવાસા પુણ્યાશ્રમસમુત્કટા

દ્વિજદત્તાર્ધ્યવિલસત્કુશાક્ષતલસત્તટા ॥
અપ્સરઃકુચકસ્તૂરીપંકક્ષાલનપંકિલા

દન્તાવલકટચ્યોતન્મદામ્બુસુરભીકૃતા ॥
વિપ્રભૂપાલવિતતમખયૂપ શતાવૃતા

અનાવિલજલાપૂરતોષિતાશેષમાનવા ॥
એકૈવાલં પરા કર્તું મહાનદ્યોસ્તુ પાતકમ્

તયોઃ સંગતયોઃ સ્તોતું મહિમાનં ક ઈશતે ॥
યત્ર બ્રહ્મશિલાનામ સરિન્મધ્યે ચ વર્તતે

અગસ્ત્યતપસા પશ્ચાદ્ગયા સાંનિધ્યમેતિ ચ ॥
નદીદ્વયજલે તત્ર સ્નાતાઃ પુણ્યે કુરૂદ્વહ

મખાનાં પૌણ્ડરીકાણાં શતસ્ય ફલમાપ્નુયુઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ સમાયાંતિ પરિક્ષયમ્

તત્રાભિષેકપૂતાનાં નદીદ્વિતયસંગમે ॥
સઙ્ગતા ભવનાશિન્યા કૃષ્ણવેણીવ પાવની

॥ અથ સુવર્ણમુખરીતીરસ્થિતશ્રીવેંકટાચલવર્ણનમ્ ॥ ॥
રાજતે સ્વર્ણમુખરી કલ્યયા સંગતા તદા

અથોદીચ્યાં મહાનદ્યા યોજનાર્દ્ધે વિરાજતે ॥
યોજનોત્સેધસહિતો વિખ્યાતો વેંકટાચલઃ

સર્વેષામેવ તીર્થાનામાશ્રયોઽયં નગોત્તમઃ ॥
અઞ્જનાનન્તવૃષભનીલકેસરિપોત્રિણઃ

એતાન્યુપવનાન્યદ્રેઃ સ્યુર્નારાયણવેંકટૌ॥
વરાહવપુષા પૂર્વં સ્વીકૃતત્વાન્મધુદ્વિષા ॥

વરાહક્ષેત્રમિત્યાર્યૈઃ કીર્તિતોઽયં મહીધરઃ ॥
સુવર્ણમુખરીતીરે વિખ્યાતે વેંકટાચલે

નિવસત્યચ્યુતો નિત્યમબ્ધીન્દ્રતનયાન્વિતઃ॥
તસ્મિન્ગિરૌ શ્રિયા સાર્દ્ધં વસન્તે વેંકટાધિપમ્

સેવન્તે સિદ્ધગન્ધર્વમુનિમાનવદાનવાઃ॥
તસ્મિન્વિન્યસ્તચિત્તાનાં ભક્તાનાં પુરુષોત્તમે

વાંછિતાન્યાશુ સિધ્યંતિ નશ્યંતિ વિપદોઽર્જુન ॥
યે સ્મરંતિ જગન્નાથં વેંકટાદ્રિનિવાસિનમ્

નિરસ્તદોષાસ્તે યાંતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્

॥ ॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સુરાસુરનમસ્કૃતઃ ॥
કથં પ્રાદુરભૂદ્દેવો ભગવાન્કમલાપતિઃ

કસ્ય વા કૃતિનસ્તત્ર પ્રસન્નો નિજમદ્ભુતમ્ ॥
રૂપં પ્રકાશયાંચક્રે ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

વિષ્ણોર્દેવાદિદેવસ્ય મહિમાનં મહામુને ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન તન્મે કથય વિસ્તરાત્

॥ અથ શ્રીવેંકટાચલવાસિભગવદ્વૈભવવર્ણનમ્ ॥
॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વેંકટનાથસ્ય મહિમાનં સમાહિતઃ ॥
વિસ્તરેણ સમાખ્યાતું બ્રહ્મણાપિ ન શક્યતે

ધન્યોઽસિ દેવદેવસ્ય માહાત્મ્યં મધુવિદ્વિષઃ ॥
યદ્ભક્તિયુક્તાભૂત્તાત શ્રોતું મતિરરિન્દમ

કૃતપુણ્યોઽસ્મ્યહં પાર્થ સર્વભૂતપતેર્હરેઃ ॥
પવિત્રાણિ ચરિત્રાણિ સ્તોષ્યન્તે યન્મયાઽધુના

પુરા ભાગીરથીતીરે જનકાય મહાત્મને ॥
ક્રતુદીક્ષાપ્રસક્તાય વિશુદ્ધજ્ઞાનશાલિને

વામદેવેન કથિતાં કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
કથયિષ્યામિ તે પાર્થ વિષ્ણુકીર્તનપાવનીમ્

સર્વેષામેવ ભૂતાનામાદ્યો નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥
જગન્મયો જગત્કર્તા ચિત્સ્વરૂપો નિરંજનઃ ॥

સહસ્રશીર્ષા ભગવાન્સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ॥
યસ્ય ભાસા જગદિદં વિભાતિ સચરાચરમ્

તસ્માત્પરતરં તેજસ્તસ્માત્પરતરં તપઃ ॥
તસ્માત્પરતરં જ્ઞાનં યોગસ્તસ્માત્પરો ન ચ

વિદ્યા તસ્માદપિ પરા નાસ્તિ પાર્થ નરર્ષભ ॥
સર્વેષ્વપિ ચ ભૂતેષુ સદા સન્નિહિતઃ પ્રભુઃ

સર્વાણ્યપિ ચ ભૂતાનિ તસ્મિન્નેવાસતે સુખમ્ ॥
સ એવ યજ્ઞો યજ્વા ચ સાધનં સ્રુક્સ્રુવાદિકમ્

ફલં ફલપ્રદાતા ચ તત્સંપ્રાપ્યા ગતિસ્તથા ॥
વહ્નૌ પ્રણીતે પશુના પ્રોક્ષિતેન પ્રજુહ્વતિ ॥
યે તં પ્રયાંતિ તે યાંતિ ગતિં તત્પ્રતિપાદિતામ્

કર્મબન્ધં પશું કૃત્વા જ્ઞાનાગ્નૌ સંપ્રવર્તિતે ॥
યે જુહ્વતે તમુદ્દિશ્ય તે તત્સાયુજ્યભાગિનઃ

હરિઃ સદાશિવો બ્રહ્મા મહેન્દ્રઃ પરમઃ સ્વરાટ્ ॥
સર્વેશ્વરસ્ય તસ્યૈતે પર્યાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ

મમાહિતોઽનુસંધત્તે ય ઇદં પરમાત્મનઃ ॥
નારાયણસ્ય માહાત્મ્યં સ ન યાતિ પુનર્ભવમ્

ચિદાનન્દમયઃ સાક્ષી નિર્ગુણો નિરુપાધિકઃ ॥
નિત્યોઽપિ ભજતે તાંતામવસ્થાં સ યદૃચ્છયા

પવિત્રાણાં પવિત્રં યો હ્યગતીનાં પરા ગતિઃ ॥
દૈવતં દેવતાનાં ચ શ્રેયસાં શ્રેય ઉત્તમમ્

બોધ્યાનાં બોધ્ય એકોઽસૌ ધ્યેયાનાં ધ્યેય ઉત્તમઃ ॥
વિનયાનાં સમધિકો વિનયો નયસંયુતઃ

તેજસાં જનકં તેજઃ પ્રકૃષ્ટં તપસાં તપઃ ॥
આધારઃ સર્વભૂતાનામનાદ્યન્તો જનાર્દનઃ

તસ્યેદં ભાવવિજ્ઞાને મૂઢા બ્રહ્માદયોઽપિ ચ ॥
અજો ગૃહ્ણાતિ જનનં સર્વાત્મા હન્તિ વિદ્વિષઃ

સ્વતન્ત્રોઽપિ સ્વભક્તાનાં પરતન્ત્રઃ પ્રવર્તતે ॥
સ સાક્ષી કર્મણાં દેવઃ સર્વજ્ઞો ગરુડધ્વજઃ

તસ્ય સ્વરૂપં મુનયો મૃગયન્તે સમાહિતાઃ ॥
સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચ તથા પુનઃ

અનિરુદ્ધ ઇતિ ખ્યાતં તન્મૂર્તીનાં ચતુષ્ટયમ્ ॥
કીર્તિતઃ પ્રણવઃ પશ્ચાદ્ધૃદયં તસ્ય ભાસ્વરમ્

ભગવાન્વાસુદેવશ્ચ મન્ત્રોઽયં તત્પ્રકાશકઃ

મન્ત્રરાજમિમં નિત્યં પ્રજપેદ્યઃ સમાહિતઃ ॥
સ વિષ્ણોઃ કરુણાયોગાત્સિદ્ધીનાં ભાજનં ભવેત્

॥ અથ ભગવત્કૃતભૂતસૃષ્ટ્યાદિવર્ણનમ્ ॥ ॥
આપન્નિવારકઃ સંપત્પ્રાપકો ભુક્તિમુક્તિદઃ ॥
યથા સસર્જ ભૂતાનિ કલ્પાદાવેવ માધવઃ

તત્સર્વં કથયિષ્યામિ સમાહિતમનાઃ શૃણુ ॥
તસ્ય ચિન્તયતઃ સર્ગં તેજોરૂપં પરં હરેઃ

વિરિંચ ઇતિ વિખ્યાતં રાજસં ગુણમાશ્રિતમ્ ॥
તસ્ય દેવસ્ય વદનાચ્છક્રો દેવઃ સપાવકઃ ॥
જજ્ઞે યશ્ચ ત્રિલોકેશઃ પાકકર્મણિ યઃ પ્રભુઃ

મનસશ્ચાભવચ્ચન્દ્રઃ કરુણાનિત્યશીતલાત્ ॥
અપાં સર્વૌષધીનાં ચ વિપ્રાણાં રક્ષકઃ સદા ॥

નેત્રાભ્યામુદભૂત્સૂર્યસ્તસ્ય વિશ્વપ્રકાશકઃ ॥
શીતોષ્ણવર્ષકૃત્કાલકારણં તેજસાં નિધિઃ

પ્રાણેભ્યોઽસ્ય જગત્પ્રાણઃ સમીરઃ સમજાયત ॥
ધર્તા ગ્રહર્ક્ષસ્વર્ગંગા વિમાનાનાં મહાબલઃ

નાભિદેશાત્સમુત્પન્નમન્તરિક્ષં મહાત્મનઃ ॥
તસ્યાસીચ્છિરસો વ્યોમ ભૂતસંભવકારણમ્

પાદામ્બુજાભ્યામુદભૂદ્ભૂમિર્ભૂતગણાશ્રયા ॥
વિનિઃસૃતા દિશઃ સર્વાઃ શ્રોત્રાભ્યાં પરમાત્મનઃ

ભૂર્ભુવાદ્યાસ્તથા લોકાઃ સ્મરણાત્તસ્ય જજ્ઞિરે ॥
રસાતલાદિલોકાશ્ચ યક્ષરક્ષોગણાદયઃ

મુખબાહૂરુપાદેભ્યો જનયામાસ સ ક્રમાત્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્ત્રિયાન્વૈશ્યાઞ્છૂદ્રાદીંશ્ચ કુરૂદ્વહ

છન્દાંસિ યજ્ઞસ્તુરગા ગાવો મેષાવિકાદયઃ ॥
અતર્ક્યપ્રભવાં તસ્માદુત્પત્તિં પ્રતિપેદિરે

સંકલ્પાદ્દેવદેવસ્ય તસ્ય સ્થાવરજંગમમ્ ॥
ભૂતજાતમભૂત્કાલો ભૂતો ભાવી ભવંસ્તથા

પિબત્યમ્બુ સમુદ્રાણાં બડવાનલરૂપધૃક ॥
કલ્પાન્તકાલે તત્સર્વં વિસૃજત્યાત્મનિ સ્થિતમ્

સઞ્ચારયતિ ભૂતાનાં વૃત્તિં સૂર્યેન્દુરૂપધૃક્ ॥
તમોનિરસનાચ્ચાપિ કાલધર્મપ્રવર્તનાત્

જગન્તિ કલ્પવિરમે વિન્યસ્ય સ્વોદરાન્તરે ॥
લીલાબાલાકૃતિઃ શેતે વટપત્રે મહામ્બુધૌ

અથ ચોદગ્રભોગીન્દ્રભોગતલ્પે સુખોચિતે ॥
યોગનિદ્રામવાપ્નોતિ સદ્વિતીયોઽબ્જવાસયા

નાભિકાસારસંભૂતાજ્જનયામાસ પંકજાત્

સર્વેષાં જગતાં નાથો વિધાતારં ચતુર્મુખમ્

લીલા હ્યેષા મુકુન્દસ્ય સ્વેચ્છાયોગપ્રવર્તિનઃ ॥
વિજ્ઞાયતે ન કેનાઽપિ યાથાર્થ્યેન સ ઈશ્વરઃ

યદા ધર્મસ્ય હાનિઃ સ્યાદધર્મો વર્ધતે યદા ॥
યદા વા મહતીં પીડાં ભજન્તે દેવતાગણાઃ

યદાવલેપદુર્વારા યાંતિ વૃદ્ધિં સુરદ્રુહઃ ॥
ભૂમેર્ભૂમિજનાનાં ચ યદોદેતિ મહદ્ભયમ્

યદા વા નિજભક્તાનાં સાધૂનામનિવારિતા ॥
દુરન્તાતંકજનની વિપત્સમુપજાયતે

તદા તદનુરૂપાણિ રૂપાણ્યાસ્થાય કૌતુકાત્ ॥
અધર્મમવધૂયાશુ કુરુતે જગતો હિતમ્

સૃજતિ વિધિસમાખ્યો રાજસેનાત્મનાઽસૌ વહતિ હરિસમાખ્યઃ સત્ત્વનિષ્ઠઃ પ્રપઞ્ચમ્ ॥
હરતિ હરસમાખ્યસ્તામસીમેત્ય વૃત્તિં મધુમથનમહિમ્નામસ્તિ વેત્તા ન કોઽપિ

યજ્ઞાંગૈઃ કૃતસકલાંગસંધિબંધં વારાહં વપુરધિગમ્ય લોકનાથઃ ॥
શૈલેઽસ્મિન્નભજદસૌ યથા નિવાસં તદ્વક્ષ્યે શૃણુ વિબુધાધિનાથસૂનો

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે સુવર્ણમુખરીમાહાત્મ્યે વિષ્ણુમાહાત્મ્યપ્રસ્તાવે સૃષ્ટ્યાદિવર્ણનંનામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ