સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.35

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વૈકુણ્ઠાખ્યચતુર્દશ્યા માહાત્મ્યં તે વદામ્યહમ્ ॥
વાલખિલ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તં સંક્ષેપેણ શૃણુષ્વ તત્

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કાર્તિકસ્ય સિતે પક્ષે ચતુર્દશ્યાં સમાગમત્ ॥
વૈકુણ્ઠેશસ્તુ વૈકુણ્ઠાદ્વારાણસ્યાં કૃતે યુગે

રાત્ર્યાં તુર્યાંશશેષાયાં સ્નાત્વાઽસૌ મણિકર્ણિકે ॥
ગૃહીત્વા હેમપદ્માનાં સહસ્રં વૈ તતોઽવ્રજત્

અતિભક્ત્યા પૂજયિતું શિવયા સહિતં શિવમ્ ॥
વિધાય પૂજાં વૈશ્વેશીં તતઃ પદ્મૈરપૂજયત્

સહસ્રસંખ્યાં કૃત્વાદાવેકનામ્ના તતઃ પરમ્ ॥
આરબ્ધં પૂજનં તેન શિવસ્તદ્ભક્તિમૈક્ષત

એકં પદ્મં પદ્મમધ્યાન્નિલીયાઽઽત્તં હરેણ તુ ॥
તતઃ પૂજિતવાન્વિષ્ણુરેકોનં કમલં ત્વભૂત્

ઇતસ્તતસ્તેન દૃષ્ટં પદ્મં તિષ્ઠતિ ન ક્વચિત્ ॥
કમલેષુ ભ્રમો જાતોઽથવા નામસુ મે ભ્રમઃ

ક્ષણં વિચાર્ય સ હરિર્ન મે નામભ્રમોઽભવત્ ॥
પદ્મે ચૈવ ભ્રમો જાતો વિચાર્યૈવં પુનઃપુનઃ

સહસ્રપદ્મસંકલ્પઃ પૂજાર્થં તુ કૃતો મયા ॥
અર્ચ્યઃ કથં મહાદેવ એકોનકમલૈર્મયા

યદ્યાનેતું ગમિષ્યામિ ભંગઃ સ્યાદાસનસ્ય તુ ॥
અતઃ પરં કિં વિધેયં ચિન્તોદ્વિગ્નો હરિસ્તદા

એકઃ પ્રકાર ઉત્પન્નો હૃદયેઽસ્ય મુનીશ્વરાઃ ॥
પુણ્ડરીકાક્ષ ઇત્યેવં માં વદંતિ મુનીશ્વરાઃ

નેત્રં મે પદ્મસદૃશે પદ્માર્થે ત્વર્પયામ્યહમ્ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા દત્ત્વા તર્જનિકાં સ તુ

નેત્રમધ્યાત્તદુત્પાટ્ય મહાદેવસ્તુ પૂજિતઃ ॥
તતો મહેશ્વરસ્તુષ્ટો વાક્યમેતદુવાચ હ

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વત્સમો નાસ્તિ મદ્ભક્તસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
રાજ્યં દત્તં ત્રિલોક્યાસ્તે ભવ ત્વં લોકપાલકઃ

અન્યં વરય ભદ્રં તે વરં યન્મનસેપ્સિતમ્ ॥
અવશ્યમેવ દાસ્યામિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

મદ્ભક્તિં તુ સમાલંબ્ય યે દ્વિષંતિ જનાર્દનમ્ ॥
તે મદ્દ્વેષ્યા નરા વિષ્ણો વ્રજેયુર્નરકં ધ્રુવમ્

॥ ॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષાકરણં મમાદિષ્ટં મહેશ્વર ॥
દુમર્દાશ્ચ મહાસત્ત્વા દૈત્યા માર્યાઃ કથં મયા

।
॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
એતત્સુદર્શનં ચક્રં મહાદૈત્યનિકૃંતનમ્ ॥
ગૃહાણ ભગવન્વિષ્ણો મયા તુભ્ય નિવેદિતમ્

અનેન સર્વદૈત્યાનાં ભગવન્કદનં કુરુ ॥
એવં ચક્રં હરેર્દત્ત્વા તતો વચનમબ્રવીત્

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
વર્ષે ચ હેમલંબાખ્યે માસે શ્રીમતિ કાર્તિકે ॥
શુક્લપક્ષે ચતુર્દશ્યામરુણાભ્યુદયં પ્રતિ

મહાદેવતિથૌ બ્રાહ્મે મુહૂર્તે મણિકર્ણિકે ॥
સ્નાત્વા વૈશ્વેશ્વરં લિંગં વૈકુણ્ઠાદેત્ય પૂજિતમ્

સહસ્રકમલૈસ્તસ્માદ્ભવિષ્યતિ મમ પ્રિયા ॥
વિખ્યાતા સર્વલોકેષુ વૈકુણ્ઠાખ્યા ચતુર્દશી

અન્યં વરં પ્રયચ્છામિ શૃણુ વિષ્ણો વચો મમ ॥
પૂર્વરાત્રેષુ તે પૂજા કર્તવ્યા સર્વજાતિભિઃ

ઉપવાસં દિવા કુર્યાત્સાયંકાલે તવાર્ચનમ્ ॥
પશ્ચાન્મમાર્ચનં કાર્યમન્યથા નિષ્ફલં ભવેત્

ગ્રાહ્યા તુ હરિપૂજાયાં રાત્રિવ્યાપ્તા ચતુર્દશી ॥
અરુણોદયવેલાયાં શિવપૂજાં સમાચરેત્

સહસ્રકમલૈર્વિષ્ણુરાદૌ યૈઃ પૂજિતો નરૈઃ॥
પશ્ચાચ્છિવઃ પૂજિતશ્ચેજ્જીવન્મુક્તાસ્ત એવ હિ

સાયં સ્નાત્વા પંચનદે બિંદુમાધવમર્ચયેત્ ॥
સ્નાત્વા યો વિષ્ણુકાંચ્યાં વાઽનંતસેનં સમર્ચયેત્

રુદ્રકાંચ્યાં તતઃ સ્નાત્વા પ્રણવેશં સમર્ચયેત્ ॥
આદૌ સ્નાત્વા વહ્નિતીર્થે યજેન્નારાયણં તતઃ

રેતોદકે તતઃ સ્નાત્વા કેદારેશં સમર્ચયેત્ ॥
આદૌ સ્નાત્વા સૂર્યપુત્ર્યાં વેણીમાધવમર્ચયેત્

જાહ્નવ્યાં ચ તતઃ સ્નાત્વા સંગમેશં પ્રપૂજયેત્ ॥
સર્વાઃ શ્રિયસ્તસ્ય વશ્યાઃ સત્યં વિષ્ણો મયોદિતમ્

એવં તસ્મૈ વરાન્દત્ત્વા હ્યંતર્ધાનં યયૌ શિવઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજ્યૌ હરિહરાવુભૌ

કલૌ દશસહસ્રાણિ વિષ્ણુસ્ત્યજતિ મેદિનીમ્ ॥
તદર્દ્ધં જાહ્નવીતોયં તદર્દ્ધં ગ્રામદેવતાઃ

કાર્તિક્યાં પૂર્ણિમાયાં તુ કુર્યાત્ત્રૈપુરમુત્સવમ્ ॥
દીપો દેયોઽવશ્યમેવ સાયંકાલે શિવાલયે

*
ત્રિપુરો નામ દૈત્યેંદ્રઃ પ્રયાગે તપ આસ્થિતઃ ॥
તપસા તસ્ય સંતુષ્ટો દદૌ બ્રહ્મા વરં પરમ્

દેવાસુરમનુષ્યેભ્યો ન તે મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ લબ્ધવરો દૈત્યો વિશ્વકર્મવિનિર્મિતમ્

ત્રિપુરાખ્યં વિમાનં તમારુહ્ય ભુવનત્રયમ્ ॥
યદા વૈ પીડયામાસ તદા દેવૈઃ સ્તુતો હરઃ

ત્રિપુરં ઘાતયામાસ બાણેનૈકેન શત્રુહા ॥
કાર્તિક્યાં પૂર્ણિમાયાં તુ સર્વે દેવાઃ પ્રતુષ્ટુવુઃ

તસ્મિન્દિને સર્વદેવૈર્દીપા દત્તા હરાય ચ ॥
સર્વથૈવ પ્રદેયાશ્ચ દીપાસ્તુ હરતુષ્ટયે

વિંશતિઃ સપ્તશતકાઃ સહિતા દીપવર્તયઃ ॥
દદદ્દીપં પૂર્ણિમાયાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

પૌર્ણમાસ્યાં તુ સંધ્યાયાં કર્તવ્યસ્ત્રિપુરોત્સવઃ ॥
દદ્યાદનેન મન્ત્રેણ પ્રદીપાંશ્ચ સુરાલયે

કીટાઃ પતંગા મશકાશ્ચ વૃક્ષા જલે સ્થલે યે વિચરંતિ જીવાઃ ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રદીપં ન ચ જન્મભાગિનો ભવંતુ નિત્યં શ્વપચા હિ વિપ્રાઃ

કાર્યસ્તસ્માત્પૌર્ણમાસ્યાં ત્રિપુરાય મહોત્સવઃ ॥
કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે યઃ કુર્યાત્સ્વામિદર્શનમ્ ॥

સપ્ત જન્મ ભવેદ્વિપ્રો ધનાઢ્યો વેદપારગઃ ॥
અત્ર કૃત્વા વૃષોત્સર્ગં નક્તાચ્છૈવપુરં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે વૈકુણ્ઠચતુર્દશી ત્રિપુરીપૂર્ણિમાવ્રતવિધાનકથનંનામ પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ