સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.33

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રબોધિન્યાશ્ચ માહાત્મ્યં પાપઘ્નં પુણ્યવર્ધનમ્ ॥
મુક્તિદં તત્ત્વબુદ્ધીનાં શૃણુષ્વ સુરસત્તમ

તાવદ્ગર્જતિ સેનાનીર્ગંગા ભાગીરથી ક્ષિતૌ ॥
યાવત્પ્રયાતિ પાપઘ્ની કાર્તિકે હરિબોધિની

તાવદ્ગર્જંતિ તીર્થાનિ આસમુદ્રસરાંસિ વૈ ॥
યાવત્પ્રબોધિની વિષ્ણોસ્તિથિર્નાઽઽયાતિ કાર્તિકે

અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ ॥
એકેનૈવોપવાસેન પ્રબોધિન્યા યથાઽભવત્

દુર્લભં ચૈવ દુષ્પ્રાપ્યં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
તદપિ પ્રાર્થિતં વિપ્ર દદાતિ પ્રતિબોધિની

ઐશ્વર્યં સંતતિં જ્ઞાનં રાજ્યં ચ સુખસંપદઃ ॥
દદાત્યુપોષિતા વિપ્ર હેલયા હરિબોધિની

મેરુમંદરતુલ્યાનિ પાપાન્યુપાર્જિતાનિ ચ ॥
એકેનૈવોપવાસેન દહતે હરિબોધિની

ઉપવાસં પ્રબોધિન્યાં યઃ કરોતિ સ્વભાવતઃ ॥
વિધિના નરશાર્દૂલ યથોક્તં લભતે ફલમ્

પૂર્વજન્મસહસ્રેષુ પાપં યત્સમુપાર્જિતમ્ ॥
જાગરેણ પ્રબોધિન્યાં દહ્યતે તૃલરાશિવત્

શૃણુ ષણ્મુખ વક્ષ્યામિ જાગરસ્ય ચ લક્ષણમ્ ॥
તસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ દુર્લભો ન જનાર્દનઃ

ગીતં વાદ્યં ચ નૃત્યં ચ પુરાણપઠનં તથા ॥
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પુષ્પગંધાઽનુલેપનમ્ ॥૧ ૧॥
ફલમર્ઘ્યં ચ શ્રદ્ધા ચ દાનમિંદ્રિયસંયમમ્ ॥
સત્યાઽન્વિતં વિનિંદં ચ મુદા યુક્તં ક્રિયાન્વિતમ્

સાશ્ચર્યં ચૈવ પ્રોત્સાહમાલસ્યાદિવિવર્જિતમ્ ॥
પ્રદક્ષિણાદિસંયુક્તં નમસ્કારપુરઃસરમ્

નીરાજનસમાયુક્તમનિર્વિણ્ણેન ચેતસા ॥
યામેયામે મહાભાગ કુર્વન્નીરાજનં હરેઃ

એતૈર્ગુણૈઃ સમાયુક્તં કુર્યાજ્જાગરણં વિભોઃ ॥
એકાગ્રમનસા યસ્તુ ન પુનર્જાયતે ભુવિ

ય એવં કુરુતે ભક્ત્યા વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ ॥
જાગરં વાસરે વિષ્ણોર્લીયતે પરમાત્મનિ

પુરુષસૂક્તેન યો નિત્યં કાર્તિકેઽથાર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥
વર્ષકોટિસહસ્રાણિ પૂજિતસ્તેન કેશવઃ

યથોક્તેન વિધાનેન પંચરાત્રોદિતેન વૈ ॥
કાર્તિકે ત્વર્ચયેન્નિત્યં મુક્તિભાગી ભવેન્નરઃ

નમો નારાયણાયેતિ કાર્તિકે યોર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥
સ મુક્તો નારકૈર્દુઃખૈઃ પદં ગચ્છત્યનામયમ્

હરેર્નામસહસ્રં ચ ગજરાજસ્ય મોક્ષણમ્ ॥
કાર્તિકે પઠતે યસ્તુ પુનર્જન્મ ન વિંદતિ

યુગકોટિસહસ્રાણિ મન્વંતરશતાનિ ચ ॥
દ્વાદશ્યાં કાર્તિકે માસિ જાગરી વસતે દિવિ

કુલે તસ્ય ચ યે જાતાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ ॥
પ્રાપ્નુવંતિ પદં વિષ્ણોસ્તસ્માત્કુર્વીત જાગરમ્

કાર્તિકે પશ્ચિમે યામે સ્તવં ગાનં કરોતિ યઃ ॥
શ્વેતદ્વીપે તુ વસતે પિતૃભિઃ સહ સુવ્રત

નૈવેદ્યદાનં હરયે કાર્તિકે દિનસંક્ષયે ॥
યુગાનિ વસતે સ્વર્ગે તાવંતિ મુનિસત્તમાઃ

અક્ષયં મુનિશાર્દૂલ માલતીકમલાર્ચનમ્ ॥
અર્ચયેદ્દેવદેવેશં સ યાતિ પરમં પદમ્

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ કૃત્વા હ્યેકાદશીં નરઃ ॥
પ્રાતર્દત્ત્વા શુભાન્કુંભાન્સ યાતિ મમ મંદિરમ્

અત્રૈવ તુ પ્રકર્તવ્યઃ પ્રબોધસ્તુ હરેઃ ખગ ॥
હતઃ શંખાસુરો દૈત્યો નભસઃ શુક્લપક્ષકે

એકાદશ્યાં તતો વિષ્ણુશ્ચાતુર્માસ્યે પ્રસુપ્તવાન્ ॥
ક્ષીરાંભોધૌ જાગૃતોઽસાવેકાદશ્યાં તુ કાર્તિકે

અતઃ પ્રબોધનં કાર્યમેકાદશ્યાં તુ વૈષ્ણવૈઃ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ગોવિંદ ઉત્તિષ્ઠ ગરુડધ્વજ ॥
ઉત્તિષ્ઠ કમલાકાંત ત્રૈલોક્યં મંગલં કુરુ

ઇત્યુક્ત્વા શંખભેર્યાદિ પ્રાતઃકાલે તુ વાદયેત્ ॥
વીણાવેણુમૃદંગાદિ નૃત્યગીતાદિ કારયેત્

ઉત્થાપયિત્વા દેવેશં પૂજાં તસ્ય વિધાય ચ ॥
સાયંકાલે પ્રકર્તવ્યસ્તુલસ્યુદ્વાહજો વિધિઃ

સર્વદૈકાદશી પુણ્યા વિશેષાત્કાર્તિકી સ્મૃતા ॥
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥

અન્નમાશ્રિત્ય તિષ્ઠંતિ સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે॥
સ કેવલમઘં ભુંક્તે યો ભુંક્તે હરિવાસરે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાદેકાદશીવ્રતમ્ ॥
ન કુર્યાદ્યદિ મોહેન ઉપવાસં નરાધમઃ

નરકે નિયતં વાસઃ પિતૃભિઃ સહ તસ્ય વૈ ॥
સૂતકે મૃતકે વાઽપિ નોપવાસં ત્યજેદ્બુધઃ

દશમીવેધસંયુક્તા ત્યાજ્યા ચૈકાદશી વ્રતે ॥
ગાંધાર્યાઽપિ પુરા તસ્યામુપવાસઃ કૃતો ગુહ

તસ્યાઃ પુત્રશતં નષ્ટં તસ્માત્તાં વધજાં ત્યજેત્ ॥
એકાદશીમુપવસેત્સ્નાનદાનપુરઃસરમ્

રુક્માંગદોઽપિ રાજર્ષિર્મોહિન્યાઃ સંગમેન ચ ॥
ઇહ લોકે સુખં ભુક્ત્વા ચાંઽતે વિષ્ણુપુરં યયૌ

॥
॥ ઇતિ પ્રબોધોત્સવઃ ॥
॥ અથ દ્વાદશીમાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥
દ્વાદશી પુણ્યદા પ્રોક્તા સર્વાઽઘૌઘવિનાશિની ॥
કિં દાનૈઃ કિ તપોભિશ્ચ કિમુ પોષ્યૈર્વ્રતૈશ્ચ કિમ્

કિમિષ્ટૈશ્ચૈવ પુત્રૈશ્ચ દ્વાદશી યેન સેવિતા ॥
ગંગાયાં ચૈવ દુર્ભિક્ષે પ્રત્યહં કોટિભોજનાત્

યત્ફલં તદવાપ્નોતિ દ્વાદશ્યામેકભોજનાત્ ॥
યદ્દત્તં ચાર્હતે દાનં દ્વાદશ્યાં તુ સિતે શુભે

સિક્થેસિક્થે ચ વૈકસ્ય કતિબ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥
તદહં નૈવ જાનામિ મહિમાનં હિ સુવ્રત

શાલિગ્રામશિલાદાનં યઃ કુર્યાદ્દ્વાદશીદિને ॥
સપ્તદ્વીપવતીં ભૂમિં ગંગાયાં ચ રવિગ્રહે ॥
દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ તત્ફલં લભતે નરઃ ॥

પંચામૃતૈસ્તુ યો વિષ્ણું ભક્ત્યા સંસ્નાપયેદ્દ્વિજ ॥
સ સર્વકુલમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે

શુક્લે કાર્તિકમાસસ્ય દ્વાદશ્યાં પરમોત્સવે ॥
પ્રાતરારભ્ય યઃ કુર્યાત્સ્નાનદાનાદિકં તથા ॥
સ તુ મોક્ષમવાપ્નોતિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

દ્વાદશ્યાં કાર્તિકે માસિ સ્નાનસંધ્યાદિકર્મ ચ ॥
કૃત્વા દામોદરં પૂજ્ય ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

યસ્તસ્યાં સૂપનૈવેદ્યં ન દદાતિ નરાધમઃ ॥
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ

તસ્માત્સૂપસ્ય નૈવેદ્યં દ્વાદશ્યાં કાર્તિકે શુભે ॥
દદ્યાદ્ભક્તિયુતો બ્રહ્મંશ્ચાન્યથા નરકં વ્રજેત્

યસ્તસ્યાં દંપતીનાં તુ ભોજનં કુરુતે નરઃ ॥
ન તસ્ય ફલવિશ્રાંતિર્મયા વક્તું તુ શક્યતે

ધાત્રીચ્છાયાં ગતો યસ્તુ દ્વાદશ્યાં પૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
તત્રૈવ ભોજનં યસ્તુ બ્રાહ્મણાનાં તુ કારયેત્

સ્વયં ચ તત્ર ભુંક્તે યઃ સૂપભક્ષ્યાદિકં તથા ॥
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥

એવં પ્રાતર્વિધાયાઽથ પૂજાં દામોદરસ્ય હિ ॥
રાત્રૌ પુનઃ પ્રકર્તવ્યં પૂજાકર્મ હરેર્દ્વિજ

તુલસીસન્નિધૌ કૃત્વા પતાકાધ્વજશોભિતમ્ ॥
પુષ્પમાલાસમાકીર્ણં નાનારત્નોપશોભિતમ્

મુક્તાદામભિરાચ્છન્નં કૃત્વા મંડપમુત્તમમ્ ॥
પૂજયેદ્વિષ્ણુમવ્યગ્રસ્તદ્ગતૈકાગ્રમાનસઃ ॥

પંચરાત્રોક્તમાર્ગેણ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ॥
નવનીતં દધિક્ષીરં તથૈવ ચ ઘનં ઘૃતમ્

વિવિધૈઃ ખાદ્યનૈવેદ્યૈર્જલેન ચ સુગંધિના ॥
યુક્તં નિવેદયેદ્વિષ્ણોસ્તાંબૂલં સલવંગકમ્

પુષ્પાણિ ચ વિચિત્રાણિ સુગન્ધીનિ બહૂનિ ચ ॥
પ્રોક્ષયિત્વા ચ વિધિવદર્પયિત્વા દલૈઃ શુભૈઃ

તુલસ્યાશ્ચાપિ ધાત્ર્યાશ્ચ ફલૈશ્ચાઽપિ પ્રપૂજયેત્ ॥
નીરાજનં તતઃ કૃત્વા મંત્રપુષ્પં સમર્પયેત્

અભિષેકં વિના સર્વપૂજાં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥
વિષ્ણોઃ પૂજાં સમાપ્યાઽથ બ્રાહ્મણાનાં પ્રપૂજનમ્

કુર્યાદ્ભક્તિયુતો વિપ્ર દદ્યાચ્ચૈવ ફલાદિકમ્॥
તાંબૂલં ચ તતો દત્ત્વા દક્ષિણાં શક્તિતોઽર્પયેત્

તતો વૃદ્ધાન્પિતૄન્માતૄન્ પૂજયિત્વા વિધાનતઃ ॥
તતઃ સ્વયં સ્વભાર્યાભિર્નૈવેદ્યં ભક્ષયેત્સુધીઃ

ઇત્યેવં તુ વિધાનેન યઃ કુર્યાદ્દ્વાદશીવ્રતમ્ ॥
ન તસ્ય લોકાઃ ક્ષીયંતે કલ્પકોટિશતૈરપિ

પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતો ભુક્ત્વા ભોગાન્મનોહરાન્ ॥
ભોગાંતે ચ વ્રજેન્મોક્ષમતીતકુલસપ્તકૈઃ

તસ્માન્નારદ માહાત્મ્યં દ્વાદશ્યાઃ કાર્તિકસ્ય ચ ॥
ન મયા શક્યતે વક્તું કિમન્યૈર્મનુજૈરપિ

દ્વાદશ્યા હ્યુત્તમં પુણ્યં માહાત્મ્યં યઃ પઠેન્નરઃ ॥
શૃણુયાદ્વા મુનિશ્રેષ્ઠ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

રાજર્ષિરમ્બરીષોઽપિ ચકારૈતદ્વ્રતં શુભમ્ ॥
યથાવિધિ તપોનિષ્ઠસ્તેન મોક્ષમવાપ્તવાન્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે પ્રબોધોત્સવદ્વાદશીતિથિકૃત્યવર્ણનંનામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ