સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.32-4

॥ અથ નદ્યુત્પાદનાયાગસ્ત્વં પ્રતિ અશરીર્યુક્તિઃ ॥
॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
સ કદાચિન્મુનિવરઃ કૃતપૌર્વાહ્નિકક્રિયઃ ॥
વિવેશ દેવતાગારં સમારાધયિતું શિવમ્

અદૃશ્યરૂપા વાગ્દેવી તત્રાશ્રાવિ મહાત્મના ॥
તેનાદ્ભુતોપપન્નેન વ્યક્તવર્ણસમુજ્જ્વલા

આકાશવાણ્યુવાચૈનમગસ્ત્યં જપતાં વરમ્ ॥
નદીહીનો હ્યયં દેશઃ પ્રસિદ્ધોઽપિ ન શોભતે

જ્ઞાનવિજ્ઞાનવિમુખઃ સાકાર ઇવ ભૂસુરઃ ॥
દીક્ષેવ દક્ષિણાહીના જ્યોત્સ્નાહીનેવ શર્વરી

ન વિભાતિ નદીહીના પૃથ્વીયં ભૂસુરોત્તમ ॥
પ્રવર્તય નદીં કાઞ્ચિલ્લોકાનાં હિતકામ્યયા

અગાધદુરિતોદ્ભૂતભીતિમોચનશાલિનીમ્ ॥
હિતમેતત્સુરૌઘાનામેતન્મુનિવરાર્થિતમ્

ભદ્રમેતન્મનુષ્યાણામેતદાચર સુવ્રત ॥
દેવાનામૃષિવર્યાણાં ભૂજનાનાં હિતાવહામ્

પાપપંકપ્રશમનીં પ્રવર્તય મહાનદીમ્

॥ શ્રીભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
તદાકર્ણ્ય વચો વિપ્રઃ ક્ષણં ચિન્તાપરાયણઃ ॥
સમાપ્ય દેવતાપૂજાં બહિર્વેદ્યામુપાવિશત્

આનાયયામાસ તદા તદાશ્રમગતાન્મુનીન્ ॥
તેષામકથયચ્ચાસૌ દિવ્યવાણીરિતં વચઃ

તદદ્ભુતમુપશ્રુત્ય મુનયો હૃષ્ટમાનસાઃ

અભિવન્દ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં મૈત્રાવરુણિમબ્રુવન્

॥ અથ સુવર્ણમુખર્યુત્પાદનાયાગસ્ત્યં પ્રતિ મહર્ષિપ્રાર્થના ॥
॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
આશ્ચર્યાણાં મહાશ્ચર્યં મંગલાનાં ચ મંગલમ્ ॥
તવૈવ શોભતે દિવ્યં ત્વચ્ચરિત્રં કૃપાનિધે ॥

તવ હુંકારમાત્રેણ ભ્રષ્ટો દેવાધિરાજ્યતઃ ॥
નહુષઃ કીટતાં પ્રાપ તતશ્ચિત્રં ન વિદ્યતે

સમાવૃતધરાચક્રઃ કલ્લોલાતાડિતામ્બરઃ ॥
કિં ન્વતો વિદ્યતે ચિત્રં યદબ્ધિશ્ચુલકીકૃતઃ

સૂર્યમાર્ગનિરોધાર્થં પ્રવૃત્તો વિન્ધ્યભૂધરઃ ॥
ત્વયા પ્રશાંતિં ગમિતઃ કિં ન્વતો વિદ્યતે પરમ્

તવાદ્ભુતાનિ કર્માણિ કઃ સ્તોતું પ્રભવેદ્ભુવિ ॥
મન્મહાભાગ્યયોગાત્ત્વં પ્રાપ્તોઽસીતિ શરીરિતામ્

વયં કૃતાર્થાઃ સંજાતાસ્ત્રૈલોક્યે યન્મહામુને ॥
નિવસામોઽત્ર ભવતા સનાથા હ્યાશ્રમસ્થલે

વર્ણ્યો હિ યામ્યતો દૂરે વિષયોઽયં દ્વિજોત્તમ ॥
સમસ્તવસ્તુપૂર્ણોપિ નદીહીનો ન રાજતે

કિમલબ્ધનદીસ્નાનેનાઽમુના હતજન્મના ॥
અનદીકે જનપદે વાસાદજનનં વરમ્

પરિપાકસ્તુ ભાગ્યાનામસ્માકં સમુપસ્થિતઃ ॥
યદાદિષ્ટોસિ વિબુધૈઃ પ્રવર્તય મહાનદીમ્

પ્રવર્તિતાયાં દેશેસ્મિન્મહાનદ્યાં તવાનઘ ॥
કદા નુ ખલુ યાસ્યામઃ કૃતસ્નાના કૃતાર્થતામ્

કિં વિતર્કેણ બહુના પ્રયત્નઃ ક્રિયતાં ધુવમ્ ॥
સમાનેતું જગદ્વન્દ્યાં શરણ્યાં સરિદુત્તમામ્

॥
॥ શ્રીભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
સ તેષાં વચનં હૃદ્યં માનયિત્વા મહાદ્વિજઃ ॥
સમાનેષ્યામિ સરિતમિતિ ચક્રે વિનિશ્ચયમ્

॥
॥ અથ સુવર્ણમુખર્યાવિર્ભાવાયાગસ્ત્યકૃતતપઃપ્રકારઃ ॥ ॥
મુનીશ્વરૈરનુજ્ઞાતસ્તાનભ્યર્ચ્ય સુરાનપિ ॥
વિશેષપૂજાં વિધિવદ્વિધાય પુરવિદ્વિષઃ

અંગીકૃત્ય વ્રતં ગાઢં બહુલક્લેશદુઃસહમ્ ॥
અનન્યસુલભં યત્નાત્સ ચકાર મહત્તપઃ

ઘોરેષુ ઘર્મદિવસેષ્વન્તરસ્થો હવિર્ભુજામ્ ॥
ચતુર્ણાં સવિતૃન્યસ્તદૃષ્ટિર્નાપયયૌ ક્લમમ્

વાર્ષિકેષુ દિનેષૂગ્રવાયુસમ્પાતદુઃસહૈઃ ॥
આસારૈસ્તાડ્યમાનોઽપિ નોદ્વેગમગમદ્ધૃદિ

હેમન્તે સમયે તિષ્ઠન્કણ્ઠદઘ્નેષુ વારિષુ ॥
જપધ્યાનપરો ભૂત્વા ન કિઞ્ચિદ્વિકૃતિં યયૌ

તતઃ સમીહિતાર્થસ્ય વિલમ્બમવલોક્ય સઃ ॥
પુનર્ગાઢતરાં નિષ્ઠાં પ્રપેદે લોકભીષણામ્

નિગૃહ્ય માનસીં વૃત્તિં નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
અવિજ્ઞાતબહિર્વૃત્તિસ્તસ્થૌ પાષાણવત્તદા

એવં તપસ્યતસ્તસ્ય સર્વાઙ્ગેષુ હુતાશનઃ ॥
અભ્રંલિહો જ્વલજ્જ્યોતિર્નિશ્ચક્રામ ભયઙ્કરઃ

તતોઽદ્ભુતશિખાજાલૈરાવૃતાઃ સર્વતો દિશઃ ॥
સમુદગ્રભયોદ્વિગ્ના જનૌઘાઃ પરિચુક્રુશુઃ

તદા તથાવિધં ઘોરં જગત્સંક્ષોભમાગતમ્ ॥
દેવા વિજ્ઞાપયામાસુર્નમસ્કૃત્યાબ્જજન્મને

॥ અથાગસ્ત્યાશ્રમં પ્રતિ ચતુર્મુખાગમનમ્ ॥ ॥
તાનાશ્વાસ્ય તતો બ્રહ્મા સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ ॥
પ્રાદુરાસીત્કુમ્ભભુવઃ પુરોભાગે તપસ્યતઃ

તમાગતં સમાલોક્ય બ્રહ્માણં પરમં દ્વિજઃ ॥
પ્રણમ્ય વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈસ્તોષયામાસ તન્મનાઃ

તતસ્તં વિનયાનમ્રમગસ્ત્યં વીક્ષ્ય પદ્મભૂઃ ॥
પ્રસાદસુમુખો ભૂત્વા પૂતાં ગિરમુપાદદે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તપસા દુશ્ચરેણ તવાનઘ ॥
વૃણીષ્વ યદ્યદિષ્ટં તે તત્તદ્દાસ્યામિ સુવ્રત

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તવ પ્રસાદાત્સકલમુપપન્નં મમ પ્રભો ॥
સંપ્રયચ્છસિ ચેત્કામં યાચે નિઃશંકયા ધિયા

નદીહીનમિમં દેશં દૃષ્ટ્વા ખિદ્યતિ મે મનઃ ॥
અર્થાવવોધરહિતં શ્રુતિપાઠમિવાધિકમ્

ઉર્વીં પાવયિતું દક્ષાં રક્ષિતું ચ મહાનદીમ્ ॥
પ્રસાદં કુરુ દેવેશ મમેષ્ટમિદમેવ હિ

॥ અથાગસ્ત્યપ્રાર્થનયા ગઙ્ગાં પ્રતિ ચતુર્મુખચોદના ॥
॥ શ્રીભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
અગસ્ત્યસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૂયાદેવમિતિ બ્રુવન્ ॥
સસ્માર મનસા બ્રહ્મા સુરવર્ત્માશ્રયાં નદીમ્

અથોપેત્ય વિયદ્ગંગા પુરસ્તાત્પરમેષ્ઠિનઃ ॥
અતિષ્ઠન્મુકુટન્યસ્તપ્રશસ્તાઞ્જલિભાસુરા

સ્વશાસનાત્સમાયાતાં વિનયાનતમસ્તકામ્ ॥
તાં સર્વજગતાં ધાત્રીમિદં વચનમબ્રવીત્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ગંગે મયાનુશાસ્યાસિ કાર્યે લોકોપકારકે ॥
તવાપિ લોકરક્ષાયાં મમેવ નિયતા સ્થિતિઃ

દેશે નદીવિહીનેઽત્ર પ્રવર્તયિતુમાપગામ્ ॥
હિતાર્થં સર્વલોકાનાં કુમ્ભજન્મા સમીહતે

તસ્માત્ત્વમવતીર્યોર્વીં સ્વાંશેનૈકેન ભૂજનાન્ ॥
પુનીહિ ગચ્છ વસુધામેતદ્દર્શિતવર્ત્મના

ભૂલોકે સંપ્રવૃત્તે તુ પ્રવાહે સિદ્ધિકાંક્ષિણઃ ॥
સેવિષ્યન્તે સુરવરા મુનિવર્યાશ્ચ સંતતમ્

નદીષૂત્તમતાં યાહિ ત્રાહિ ત્વત્સંશ્રયાઞ્જનાન્ ॥
કુરુ પ્રિયમગસ્ત્યસ્ય ગચ્છ ભદ્રે યથાસુખમ્

॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે બ્રહ્મા તયા નદ્યા ચ તેન ચ ॥
પ્રણામપૂજનસ્તોત્રૈર્વિશેષૈરભિનન્દિતઃ

॥ અથાગસ્ત્યસમીપે સ્વાંશત્વેન ગંગાકૃતનદ્યુત્પત્ત્યભ્યુપગમઃ ॥ ॥
અથ ગંગા મુનિપતેઃ પુરસ્તાત્સ્વાંશસંભવામ્ ॥
દિવ્યતેજોમયીં મૂર્તિં દર્શયિત્વા વચોઽબ્રવીત્

॥ ગંગોવાચ ॥ ॥
મદીયાંશોઽયમવનીં સંપ્રાપ્ય મુનિવલ્લભ ॥
પૂરયિષ્યતિ તેઽભીષ્ટં નદીરૂપં સમાશ્રિતઃ

॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સિદ્ધવાહિન્યાં ગતાયાં તત્પ્રયુક્તયા ॥
ગન્તવ્યં વર્ત્મના કેનેત્યુક્તો મુનિરુવાચ તામ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ગચ્છન્પુરસ્તાત્કલ્યાણિ ત્વદીયગમનોચિતમ્ ॥
અહં પ્રદર્શયિષ્યામિ માર્ગં ત્વં મામનુવ્રજ

ઇત્યુક્તા મુનિના તેન સંપ્રહૃષ્ટા તવાનઘ ॥
યદિષ્ટં તત્કરિષ્યેઽહમિતિ પ્રોવાચ સા શુભા

અથ મુનિરવતાર્ય તાં નગેન્દ્રાદ્ધૃતતટિનીતનુમભ્રસંગિશૃઙ્ગાત્ ॥
મુદિતતરમના યયૌ પુરસ્તાત્તદભિમતાં પદવીં પ્રદર્શયન્સઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે શ્રીસુવર્ણમુખરીમાહાત્મ્યપ્રશંસાયાં સુવર્ણમુખર્યાવિર્ભાવવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ