સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.32-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણામૂર્તિદર્શનમ્ ॥
પદેપદેશ્વમેધસ્ય ફલં યત્રોપલભ્યતે

તતો નાનાવિધૈર્દિવ્યૈર્ભક્ષ્યભોજ્યાદિકૈસ્તથા ॥
યથાશક્ત્યુપચારૈસ્તુ ગંધૈર્માલ્યૈશ્ચ પૂજયેત્

રામં કૃષ્ણં સુભદ્રાં ચ ગીતનૃત્યાદિકૈસ્તથા ॥
પ્રેક્ષણીયૈશ્ચ વિવિધૈઃ શ્રદ્ધયા ચોપપાદિતૈઃ

વસ્ત્રચંદનમાલ્યાદ્યૈઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥
ભગવદ્બ્રાહ્મણાંશ્ચૈતાન્મહાભાગવતાંસ્તથા

તતો નયેદ્દક્ષિણાભિમુખાંસ્તાંસ્ત્રિદશેશ્વરાન્ ॥
ઉત્સવં ચ મહત્કૃત્વા પૂર્વાનયનવદ્ધરેઃ

તસ્મિન્કાલે હરિં પશ્યેદ્વ્રજંતં દક્ષિણામુખમ્ ॥
સમં સુભદ્રાં યો મર્ત્યો ન સ પ્રાકૃતમાનુષઃ

સ્નાનાર્થમાગતા દેવાઃ સ્નાપયિત્વા જગદ્ગુરુમ્ ॥
આકાશેઽપિ સસંબાધાસ્તાવત્કાલં સ્થિતા હરિમ્ ॥
દ્રષ્ટું વ્રજંતં યામ્યાશાવદનં ભવનાશનમ્

ધર્મશાસ્ત્રેષુ યાવંતિ ધર્મકર્માણિ સંતિ વૈ ॥
તાનિ સર્વાણિ સંદ્રષ્ટું વ્રજંતં દક્ષિણામુખમ્

સ્નાનદર્શનજં પુણ્યં સમગ્રં લભતે તુ સઃ ॥
સ્નાતં મુરારિં યઃ પશ્યેદ્વ્રજંતં દક્ષિણામુખમ્

નીરાજયિત્વા દેવેશં રામેણ સહ ભદ્રયા ॥
પ્રાસાદાંતઃ પ્રવેશ્યાથ ન પશ્યેદ્વૈ કથંચન

એતત્તુ વિસ્તરેણોક્તં પૂર્વમેવ મયા દ્વિજાઃ

॥
॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્યત્ત્વયા પ્રોક્તં જ્યેષ્ઠાસ્નાનપ્રદર્શનાત્ ॥
ફલં પ્રાપ્નોતિ નિયતં તન્નો બૂહિ વિદાંવર

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
હંત વઃ કથયિષ્યામિ તદ્વ્રતં જ્યેષ્ઠપંચકમ્ ॥
નાતઃ પરતરં પ્રોક્તમૃષિભિઃ શાસ્ત્રપારગૈઃ

શ્રૌતસ્માર્તપુરાણોક્ત વ્રતાનામિદમુત્તમમ્॥
ઇદં પ્રથમતઃ પ્રોક્તં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના

જ્યેષ્ઠત્વાદ્વ્રતમુખ્યાનાં ખ્યાતં તજ્જયેષ્ઠપંચકમ્ ॥
સમુદ્રો જ્યેષ્ઠફલદઃ પ્રભુર્જ્યેષ્ઠફલપ્રદઃ

વર્ષસંદર્શનાત્પુણ્યં મઞ્ચકેનૈવ લભ્યતે ॥
મંચકેન તુ યલ્લભ્યં મહાજ્યૈષ્ઠ્યાં તુ તલ્લભેત્

યન્મયોક્તં પુરા વિપ્રાઃ સ્નાનદર્શનજં ફલમ્ ॥
સમગ્રં તદવાપ્નોતિ મહાજ્યૈષ્ઠ્યાં ન સંશયઃ

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
મહાજ્યૈષ્ઠીં સમાચક્ષ્વ યત્ર સ્નાનં મહાફલમ્ ॥
તત્ર નઃ કૌતુકં બ્રહ્મન્મહદ્વૈ સંપ્રવર્ત્તતે

॥
॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
જ્યેષ્ઠસ્ય વિમલે પક્ષે યા વૈ પંચદશી ભવેત્ ॥
શક્રર્ક્ષૈકાંશગૌ ચન્દ્રગુરૂ ચ ગુરુવાસરે

શુભે યોગે મહાજ્યૈષ્ઠી સર્વપાપપ્રણાશિની ॥
સર્વક્ષેત્રં સર્વતીર્થં સપ્ત વૈ સાગરાસ્તથા

ક્રતવશ્ચ મહાદાનસમૂહશ્ચ તપાંસિ ચ ॥
વિદ્યાશ્ચાષ્ટાદશવિધા વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ

શાંતિપૌષ્ટિકકર્માણિ સાંખ્યયોગસ્તથૈવ ચ ॥
સર્વે સંભૂય ગચ્છંતિ ક્ષેત્રં શ્રીપુરુષોત્તમમ્

વૃન્દશઃ પ્રવિભક્તાસ્ત એકૈકં ક્ષેત્રગં પ્રતિ ॥
કસ્મૈ વયં ભાગ્યવતે જ્યેષ્ઠસ્નાનાવલોકને

મહાજ્યૈષ્ઠ્યાં પ્રવેક્ષ્યામઃ પરસ્પરમહંમયા ॥
તત્ર યાંતિ મહાયોગે ભગવત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્

મહાજ્યૈષ્ઠી મહાપુણ્યા ભગવત્પ્રીતિવર્દ્ધની ॥
તસ્યાં સંપૂજ્ય દેવેશં જગન્નાથં કૃપાર્ણવમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ સ્નાપ્યમાનં તં પાપકોશાદ્વિમુચ્યતે

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વ્રતં તજ્જ્યેષ્ઠપઞ્ચકમ્ ॥
વ્રતેનાનેન લભ્યં યત્તત્તદેવ બ્રવીમિ વઃ

દશમ્યાં નિયમં કુર્યાત્પ્રાતઃ સ્નાત્વા યથાવિધિ ॥
આચાર્યં વૃણુયાત્તત્ર વૈષ્ણવં દ્વિજપુંગવમ્

ઇત્થં સંકલ્પમમલં ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતમુત્તમમ્

દેવદેવજગન્નાથ સંસારાર્ણવતારક ॥
અદ્યારભ્ય વ્રતં દેવ યાવજ્જ્યૈષ્ઠી ચ સા તિથિઃ ॥
તાવદ્વ્રતં કરિષ્યામિ પ્રીતયે તવ કેશવ

સર્વતીર્થાભિષેકં ચ પ્રત્યહં વ્રતભોજનમ્ ॥
મૂર્તીનાં તવ પંચાનામેકસ્યાપિ પ્રપૂજનમ્

એકસ્મિન્દિવસે દેવ ત્રિસંધ્યં ત્વત્પ્રસાદતઃ ॥
સમાપ્યતાં વ્રતમિદં સફલં ચાસ્તુ તે પ્રભો ॥

તતઃ પંચસુ તીર્થેષુ સ્નાત્વા ચ ગૃહમેત્ય ચ ॥
સ્થંડિલે વિલિખેત્પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

તન્મધ્યે સ્થાપયેત્કુંભં તીર્થાંભોભિઃ પ્રપૂરિતમ્ ॥
સચંદનફલૈર્યુક્તં તન્મુખે તામ્રભાજનમ્

વાસસા વેષ્ટિતં કણ્ઠે પાત્રં ચાક્ષતપૂરિતમ્ ॥
તન્મધ્યે સ્થાપયેદ્દેવં સૌવર્ણં મધુસૂદનમ્ ॥

શુભાંગાવયવં શાંતં વામે શ્રીયુતમીશ્વરમ્

દક્ષિણે ચ ગરુત્મંતં સ્પૃશંતં પૃષ્ઠદેશતઃ ॥
શંખચક્રધરં ચોર્ધ્વે પદ્માસનગતં વિભુમ્ ॥

પૂજયેદુપચારૈસ્તમાચાર્યો વાપિ ભો દ્વિજાઃ ॥
નીલોત્પલાનાં માલાં તુ ભક્ત્યા દેવાય દાપયેત્

દશમ્યાં પૂજયિત્વૈવં દશકોટ્યઘનાશનમ્ ॥
પ્રાર્થયેત્પ્રાંજલિર્ભૂત્વા મન્ત્રમેતં સમુચ્ચરન્

॥
મધુસૂદન દેવેશ નમસ્તે માધવીપ્રિય ॥
કૃપાવારાંનિધે પાહિ પતિતં માં ભવાર્ણવે

એકાદશ્યાં ચતુર્બાહું શંખચક્રગદાધરમ્ ॥
નારાયણં પદ્મસંસ્થં પંચનિષ્કવિનિર્મિતમ્ ॥
તદર્દ્ધં નિર્મિતં વાપિ પૂજયેત્પદ્મમાલયા

નૈવેદ્યં પાયસં દદ્યાત્સિતાં રંભાફલાનિ ચ ॥
નાનાવિધં ચ નૈવેદ્યં દત્ત્વા સંપ્રાર્થયેન્મુદા

નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ ભવસાગરતારણ ॥
ત્રાહિ માં પુંડરીકાક્ષ શરણાગતવત્સલ

એકાદશેંદ્રિયકૃતં પાપરાશિમનુત્તમમ્ ॥
અનાદિભવનિર્વ્યૂઢં નાશયેત્પૂજિતઃ પ્રભુઃ

દ્વાદશ્યાં યજ્ઞવારાહં પૂજયેત્સ્વર્ણનિર્મિતમ્ ॥
ચંદનાગુરુકર્પૂરલેપનૈશ્ચંપકસ્રજા

નાનાવિધાપૂપસારા ભક્ષ્યભોજ્યફલાન્વિતાઃ ॥
નિવેદ્ય પ્રાર્થયેદ્દેવં સ્તુતિમેતાં સમુચ્ચરન્

પ્રલયાર્ણવસંમગ્નાં ધરણીં ધૃતવાનસિ ॥
કિન્ન શક્તો મમોદ્ધારે પતિતસ્યાંઘ્રિપંકજે ॥
તન્મામુદ્ધર ગોવિંદ નિમગ્નં શોકસાગરે

અબ્દો દ્વાદશમાસો વૈ યાવદબ્દકૃતાનિ તુ ॥
પાપાનિ મહદલ્પાનિ ઇતઃ પૂર્વેષુ જન્મસુ ॥
તદ્વિનાશયતે દેવો દ્વાદશ્યામર્ચિતો નૃણામ્

ત્રયોદશ્યાં તુ પ્રદ્યુમ્નં શંખચક્રવરાભયાન્ ॥
ધારયન્તં પદ્મગતં ચતુર્નિષ્કવિનિર્મિતમ્

ઉપચારૈર્યથાપ્રોક્તૈઃ પૂજયેદ્ભક્તિતો નરઃ ॥
અશોકપાટલીમાલાં ચંદ્રપૂર્ણાં સમુજ્જ્વલામ્

નૈવેદ્યં ચૈવ પક્વાન્નં ફલં પક્વં મનોહરમ્ ॥
દત્ત્વા નમસ્કૃતિં કુર્વન્પ્રાર્થયેત્પ્રાંજલિઃ શુચિઃ

દેવ પ્રદ્યુમ્ન કામાનાં પૂરક કામરૂપધૃક્ ॥
કામાશ્ચ સફલાઃ સંતુ કામપાલ નમોઽસ્તુ તે

ચતુર્દશ્યાં નરહરિં પૂજયેત્કનકાકૃતિમ્ ॥
વક્ષઃસ્થલસ્થયા લક્ષ્મ્યા પ્રીયમાણં સટોજ્જ્વલમ્

વ્યાત્તાનનં સાટ્ટહાસં યોગપટ્ટાબ્જસંસ્થિતમ્ ॥
સુતીક્ષ્ણનખરં દેવં સર્વાપદ્વિનિવારણમ્

ચતુર્ભિર્હેમનિષ્કૈશ્ચ ઘટિતં શુભલક્ષણમ્ ॥
પૂજયેત્પૂર્વવદ્દેવં સોપહારં સુભક્તિતઃ

જપાકુસુમમાલાં ચ જાતીપુષ્પસ્રજં તથા ॥
દત્ત્વા પુષ્પાંજલીન્પાદે પ્રણમ્ય સપ્રદક્ષિણમ્

યથા હિરણ્યકશિપું લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
વ્યદારયસ્તથા પાપસંઘં નાશય પૂજિતઃ

એવં સંપ્રાર્થ્ય નૃહરિં પ્રણમ્ય દણ્ડવત્ક્ષિતૌ ॥
નિર્વર્ત્ય વ્રતમેવં તદ્વ્રતી પંચદિનાત્મકમ્ ॥
પંચ પંચ પ્રદીપાંસ્તુ દિવારાત્રૌ પ્રદાપયેત્

વસ્ત્રયુગ્માન્પંચ પઞ્ચ ચ્છત્રોપાનદ્યુગં તથા ॥
સયજ્ઞસૂત્રાન્કલશાન્પઞ્ચ પઞ્ચ ફલાન્વિતાન્

ભોજનાંતે દ્વિજેભ્યશ્ચ પ્રદદ્યાચ્છ્રદ્ધયાન્વિતઃ

રાત્રૌ જાગરગીતાદ્યૈસ્તથા નાનોપહારકૈઃ ॥
તોષયેદ્વાસુદેવં તુ પુરાણપઠનેન તુ

પૌર્ણમાસ્યુષસિ સ્નાત્વા શ્રીકૃષ્ણસ્યાંતિકં વ્રજેત્

રામં કૃષ્ણં સુભદ્રાં ચ પૂજયિત્વા યથાવિધિ ॥
સ્નપનં કારયિત્વાથ દૃષ્ટ્વા વા શાસ્ત્રચોદિતમ્

સ્નાનં કૃત્વા પુનઃ સિંધૌ ગૃહમાગત્ય તત્ર વૈ ॥
યત્ર વિષ્ણોર્મૂર્ત્તયસ્તાઃ કુમ્ભસ્થા મન્ત્રપૂજિતાઃ

તાસાં પશ્ચિમતો વહ્નિં સમાધાય યથાવિધિ ॥
અગ્નિકાર્યં પ્રકુર્વીત સ્વૈઃ સ્વૈર્મંત્રૈઃ પુરોહિતઃ

પ્રણવાદિચતુર્થ્યંતં નમોંતં નામ ઈરયેત્ ॥
દેવાનાં મૂલમંત્રસ્તુ સ્વાહાંતો હોમકર્મણિ ॥

ચરોરાજ્યસ્ય સમિધાં પલાશાનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
એકૈકં દેવમુદ્દિશ્ય જુહુયાચ્ચ શતં શતમ્

તસ્ય પુષ્પશતં ચૈવ જુહુયાત્તદનંતરમ્ ॥
પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દદેત્

આચાર્યે દક્ષિણાં દદ્યાત્સુવર્ણં ધેનુમેવ ચ ॥
સ્વર્ણશૃંગીં રૌપ્યખુરાં નાનોપકરણૈર્યુતામ્ ॥

મહાર્ઘ્યવસ્ત્રદાનાનિ યેન તુષ્યતિ વા ગુરુઃ ॥
સર્વોપકરણૈર્યુક્તાઃ પ્રતિમાશ્ચ નિવેદયેત્

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્સર્પિઃ ખણ્ડયુક્તૈશ્ચ પાયસૈઃ ॥
એતદ્વ્રતં સમાખ્યાતં જ્યેષ્ઠપંચકમુત્તમમ્

અનુષ્ઠાય નરો ભક્ત્યા સ્નાનદર્શનજં ફલમ્ ॥
સમગ્રં લભતે વિપ્રાસ્તદા નૈવાત્ર સંશયઃ

એકાદશી યા તુ મધ્યે નિર્જલા સા પ્રકીર્તિતા ॥
એકાં તાં ભક્તિયુક્તા યે યથાવિધિ ઉપાસતે

યાવજ્જીવકૃતાઃ સર્વા એકાદશ્યો ન સંશયઃ ॥
વ્રતરાજમિમં કૃત્વા સર્વવ્રતફલં લભેત્

યાન્યાન્સમીહતે કામાંસ્તાંસ્તાનાપ્નોત્યસંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જ્યેષ્ઠપંચકવ્રતવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ