સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.32

॥ વાલખિલ્યા ઊચુઃ ॥ ॥
કાર્તિકસ્યાઽમલે પક્ષે સ્નાત્વા સમ્યગ્યતવ્રતઃ ॥
એકાદશ્યાં તુ ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતં પંચદિનાત્મકમ્

શરપંજરસુપ્તેન ભીષ્મેણ તુ મહાત્મના ॥
રાજધર્મા મોક્ષધર્મા દાનધર્માસ્તતઃ પરમ્ ॥
કથિતા પાંડુદાયાદૈઃ કૃષ્ણેનાઽપિ શ્રુતાસ્તદા

તતઃ પ્રીતેન મનસા વાસુદેવેન ભાષિતમ્ ॥
ધન્યધન્યોઽસિ ભીષ્મ ત્વં ધર્માઃ સંશ્રાવિતાસ્ત્વયા

એકાદશ્યાં કાર્તિકસ્ય યાચિતં ચ જલં ત્વયા ॥
અર્જુનેન સમાનીતં ગાંગં બાણસ્ય વેગતઃ

તુષ્ટાનિ તવ ગાત્રાણિ તસ્માદદ્યદિનાવધિ ॥
પૂર્ણાંતં સર્વલોકાસ્ત્વાં તર્પયંત્વર્ઘ્યદાનતઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મમ સંતુષ્ટિકારકમ્ ॥
એતદ્વ્રતં પ્રકુર્વંતુ ભીષ્મપંચકસંજ્ઞિતમ્

કાર્તિકસ્ય વ્રતં કૃત્વા ન કુર્યાદ્ભીષ્મપંચકમ્ ॥
સમગ્રં કાર્તિકવ્રતં વૃથા તસ્ય ભવિષ્યતિ

અશક્તશ્ચેન્નરો ભૂયાદસમર્થશ્ચ કાર્તિકે ॥
ભીષ્મસ્ય પંચકં કૃત્વા કાર્તિકસ્ય ફલં લભેત્

સત્યવ્રતાય શુચયે ગાંગેયાય મહાત્મને ॥
ભીષ્માયૈતદ્દદામ્યર્ઘ્યમાજન્મબ્રહ્મચારિણે ॥

સવ્યેનાઽનેન મંત્રેણ તર્પણં સાર્વવર્ણિકમ્

વ્રતાંગત્વાત્પૂર્ણિમાયાં પ્રદેયઃ પાપપૂરુષઃ ॥
અપુત્રેણ પ્રકર્તવ્યં સર્વથા ભીષ્મપઞ્ચકમ્

યઃ પુત્રાર્થં વ્રતં કુર્યાત્સસ્ત્રીકો ભીષ્મપઞ્ચકમ્ ॥
પ્રદત્ત્વા પાપપુરુષં વર્ષમધ્યે સુતં લભેત્

અવશ્યમેવ કર્તવ્યં તસ્માદ્ભીષ્મસ્ય પંચકમ્ ॥
વિષ્ણુપ્રીતિકરં પ્રોક્તં મયા ભીષ્મસ્ય પઞ્ચકમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વંતુ ઋષયઃ સર્વે વિશેષો ભીષ્મપઞ્ચકે ॥
કાર્તિકેયાય રુદ્રેણ પુરા પ્રોક્તઃ સવિસ્તરાત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રવક્ષ્યામિ મહાપુણ્યં વ્રતં વ્રતવતાં વર ॥
ભીષ્મેણૈતદ્યતઃ પ્રાપ્તં વ્રતં પઞ્ચદિનાત્મકમ્

સકાશાદ્વાસુદેવસ્ય તેનોક્તં ભીષ્મપઞ્ચકમ્ ॥
વ્રતસ્યાઽસ્ય ગુણાન્વક્તું કઃ શક્તઃ કેશવાદૃતે ॥

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ શૃણુ ધર્મં પુરાતનમ્ ॥
વસિષ્ઠભૃગુગર્ગાદ્યૈશ્ચીર્ણં કૃતયુગાદિષુ

અમ્બરીષેણ ભોગાદ્યૈશ્ચીર્ણં ત્રેતાયુગાદિષુ ॥
બ્રાહ્મણૈર્બ્રહ્મચર્યેણ જપહોમક્રિયાદિભિઃ

ક્ષત્રિયૈશ્ચ તથા વૈશ્યૈઃ સત્યશૌચપરાયણૈઃ ॥
દુષ્કરં સત્યહીનાનામશક્યં બાલચેતસામ્

દુષ્કરં ભીષ્મમિત્યાહુર્ન શક્યં પ્રાકૃતૈર્નરૈઃ ॥
યસ્માત્કરોતિ વિપ્રેંદ્ર તેન સર્વં કૃતં ભવેત્

વ્રતં ચૈતન્મહાપુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ॥
અતો નરૈઃ પ્રયત્નેન કર્તવ્યં ભીષ્મપઞ્ચકમ્

કાર્તિકસ્યાઽમલે પક્ષે સ્નાત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ ॥
એકાદશ્યાં તુ ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતં પંચદિનાત્મકમ્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા વિશેષેણ મધ્યાહ્ને ચ તથા વ્રતી ॥
નદ્યાં નિર્ઝરતોયે વા સમાલભ્ય ચ ગોમયમ્

યવવ્રીહિતિલૈઃ સમ્યક્પિતૄન્સંતર્પયેત્ક્રમાત્ ॥
સ્નાત્વા મૌનં નરઃ કૃત્વા ધૌતવાસા દૃઢવ્રતઃ

ભીષ્માયોદકદાનં ચ અર્ઘ્યં ચૈવ પ્રયત્નતઃ ॥
પૂજા ભીષ્મસ્ય કર્તવ્યા દાનં દદ્યાત્પ્રયત્નતઃ

પંચરત્નં વિશેષેણ દત્ત્વા વિપ્રાય યત્નતઃ ॥
વાસુદેવોઽપિ સંપૂજ્યો લક્ષ્મીયુક્તઃ સદા પ્રભુઃ

પઞ્ચકે પૂજયિત્વા તુ કોટિજન્માનિ તુષ્યતિ

યત્કિંચિદ્દદતે મર્ત્યઃ પંચધાતુપ્રકલ્પિતમ્ ॥
સંવત્સરવ્રતાનાં સ લભતે સકલં ફલમ્ ॥

કૃત્વા તૂદકદાનં તુ તથાઽર્ઘ્યસ્ય ચ દાપનમ્ ॥
મન્ત્રેણાનેન યઃ કુર્યાન્મુક્તિભાગી ભવેન્નરઃ

વૈયાઘ્રપાદગોત્રાય સાંકૃત્ય પ્રવરાય ચ ॥
અનપત્યાય ભીષ્માય ઉદકં ભીષ્મવર્મણે

વસૂનામવતારાય શંતનોરાત્મજાય ચ ॥
અર્ઘ્યં દદામિ ભીષ્માય આજન્મબ્રહ્મચારિણે

॥ ઇત્યર્ઘ્યમંત્રઃ ॥ ॥
અનેન વિધિના યસ્તુ પંચકં તુ સમાપયેત્ ॥
અશ્વમેધસમં પુણ્યં પ્રાપ્નોત્યત્ર ન સંશયઃ

પંચાઽહમપિ કર્તવ્યં નિયમં ચ પ્રયત્નતઃ ॥
નિયમેન વિના યત્ર ન ભાવ્યં વરવર્ણિના

ઉત્તરાયણહીનાય ભીષ્માય પ્રદદૌ હરિઃ ॥
ઉત્તરાયણહીનેઽપિ શુદ્ધલગ્નં સુતોષિતઃ

તતઃ સંપૂજયેદ્દેવં સર્વપાપહરં હરિમ્॥
અનંતરં પ્રયત્નેન કર્તવ્યં ભીષ્મપંચકમ્

સ્નાપયેત જલૈર્ભક્ત્યા મધુક્ષીરઘૃતેન ચ ॥
તથૈવ પંચગવ્યેન ગન્ધચંદનવારિણા

ચન્દનેન સુગન્ધેન કુમકુમેનાઽથ કેશવમ્॥
કર્પૂરોશીરમિશ્રેણ લેપયેદ્ગરુડધ્વજમ્

અર્ચયેદ્રુચિરૈઃ પુષ્પૈર્ગંધધૂપસમન્વિતૈઃ ॥
ગુગ્ગુલું ઘૃતસંયુક્તં દદેત્કૃષ્ણાય ભક્તિમાન્

દીપકં તુ દિવા રાત્રૌ દદ્યાત્પંચ દિનાનિ તુ ॥
નૈવેદ્યં દેવદેવસ્ય પરમાન્નં નિવેદયેત્

એવમભ્યર્ચયેદ્દેવં સંસ્મૃત્ય ચ પ્રણમ્ય ચ ॥
ૐ નમો વાસુદેવાયેતિ જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્

જુહુયાચ્ચ ઘૃતાભ્યક્તૈસ્તિલવ્રીહિયવાદિભિઃ ॥
ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ સ્વાહાકારાઽન્વિતેન ચ

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં પ્રણમ્ય ગરુડધ્વજમ્ ॥
જપિત્વા પૂર્વવન્મન્ત્રં ક્ષિતિશાયી ભવેત્સદા

સર્વમેતદ્વિધાનં તુ કાર્યં પઞ્ચ દિનાનિ તુ ॥
વિશેષોઽત્ર વ્રતે હ્યસ્મિન્યદન્યૂનં શૃણુષ્વ તત્

પ્રથમેઽહ્નિ હરેઃ પાદૌ પૂજયેત્કમલૈર્વ્રતી ॥
દ્વિતીયે બિલ્વપત્રેણ જાનુદેશં સમર્ચયેત્

તતોઽનુપૂજયેચ્છીર્ષં માલત્યા ચક્રપાણિનઃ ॥
કાર્તિક્યાં દેવદેવસ્ય ભક્ત્યા તદ્ગતમાનસઃ

અર્ચિત્વા તં હૃષીકેશમેકાદશ્યાં સમાસતઃ ॥
નિઃપ્રાશ્ય ગોમયં સમ્યગેકાદશ્યામુપાવસેત્

ગોમૂત્રં મન્ત્રવદ્ભૂમૌ દ્વાદશ્યાં પ્રાશયેદ્વ્રતી ॥
ક્ષીરં ચૈવ ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં તથા દધિ

સંપ્રાશ્ય કાયશુદ્ધ્યર્થં લંઘયિત્વા ચતુર્દિનમ્ ॥
પંચમે દિવસે સ્નાત્વા વિધિવત્પૂજ્ય કેશવમ્ ॥
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા તેભ્યો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

પાપબુદ્ધિં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મચર્યેણ ધીમતા ॥
મદ્યં માંસં પરિત્યાજ્યં મૈથુનં પાપકારણમ્

શાકાહારેણ મુન્યન્નૈઃ કૃષ્ણાર્ચનપરો નરઃ ॥
તતો નક્તં સમશ્નીયાત્પંચગવ્યપુરઃસરમ્

એવં સમ્યક્સમાપ્યં સ્યાદ્યથોક્તં ફલમાપ્નુયાત્

મદ્યપો યઃ પિબેન્મદ્યં જન્મનો મરણાંઽતિકમ્ ॥
એતદ્ભીષ્મવ્રતં કૃત્વા પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

સ્ત્રીભિર્વા ભર્તૃવાક્યેન કર્તવ્યં ધર્મવર્ધનમ્ ॥
વિધવાભિશ્ચ કર્તવ્યં મોક્ષસૌખ્યાઽતિવૃદ્ધયે

અયોધ્યાયાં પુરા કશ્ચિદતિથિર્નામ વૈ નૃપઃ ॥
વસિષ્ઠવચનાત્કૃત્વા વ્રતમેતત્સુદુર્લભમ્ ॥
ભુક્ત્વેહ નિખિલાન્ભોગાનંતે વિષ્ણુપુરં યયૌ

ઇત્થં કુર્યાદ્વ્રતં નિત્યં પઞ્ચકં ભીષ્મસંજ્ઞિતમ્ ॥
નિયમેનોપવાસેન પઞ્ચગવ્યેન વા પુનઃ ॥
પયોમૂલફલાઽઽહારૈર્હવિષ્યૈર્વ્રતતત્પરઃ

પૌર્ણમાસીદિને પ્રાપ્તે પૂજાં કૃત્વા તુ પૂર્વવત્ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા ગાં ચ દદ્યાત્સવત્સકામ્

યદ્ભીષ્મપઞ્ચકમિતિ પ્રથિતં પૃથિવ્યામેકાદશીપ્રભૃતિ પંચદશીનિરુદ્ધમ્ ॥
ઉક્તં ન ભોજનપરસ્ય તદા નિષેધસ્તસ્મિન્વ્રતે શુભફલં પ્રદદાતિ વિષ્ણુઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે ભીષ્મ પઞ્ચકવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ