સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.30-3

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥
વાસુદેવાર્ચનવિધિં નિશમ્યેત્થં સ નારદઃ ॥
પ્રસન્નઃ પુનરપ્રાક્ષીત્તં મુનીનાં પરં ગુરુમ્

નારદ ઉવાચ ॥
સમ્યગુક્તો ભગવતા ક્રિયાયોગો મહાફલઃ ॥
એકેન મનસા યોઽસૌ કાર્યઃ સિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ

મનસો નિગ્રહસ્તત્ર જ્ઞાનિનામપિ સદ્ગુરો ॥
દુષ્કરઃ કિં પુનસ્તર્હિ નૃણાં કર્માત્મનાં ભુવિ

તમૃતે તુ હરેરર્ચા નાભીષ્ટફલદાયિની ॥
અતસ્તન્નિગ્રહોપાયમપિ મે વક્તુમર્હસિ

સ્કન્દ ઉવાચ ॥
ઇત્યાપૃષ્ટઃ સ મુનિના મુનીન્દ્રઃ સર્વદર્શનઃ ॥
નારાયણો નરસખો નારદં તમભાષત

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
સત્યમેવ મુને વક્ષિ મનસોસ્તિ બલં મહત્ ॥
જિતેપિ યસ્મિન્વિશ્વાસઃ શત્રુવન્ન વિવેકિનામ્

મનસા સદૃશોન્યસ્તુ શત્રુર્ન્નાસ્ત્યેવ દેહિનામ્ ॥
વિષ્ણુધ્યાનાભ્યાસયોગાન્નિર્દોષં તદ્ધિ શામ્યતિ

અદાન્તાશ્વવદેવૈતદ્યતોસ્તિ દુરવગ્રહમ્ ॥
અતો વૈરાગ્યયુક્પુમ્ભિઃ સદુપાયૈર્નિગૃહ્યતે

ઉપાયાસ્તત્ર બહવઃ સન્તિ તેષ્વપિ સન્મતે ॥
અષ્ટાંગયોગસ્યાભ્યાસઃ શ્રેષ્ઠઃ સદ્યઃ ફલપ્રદઃ

યમાશ્ચ નિયમા બ્રહ્મન્નાસનાન્યસુસંયમઃ ॥
પ્રત્યાહારો ધારણા ચ ધ્યાનમંગં તુ સપ્તમમ્ ॥
સમાધિશ્ચાષ્ટમં પ્રોક્તં યોગસ્યાનુક્રમેણ વૈ

તત્રાઽહિંસાબ્રહ્મચર્ય સત્યાસ્તેયાપરિગ્રહાઃ ॥
એતે પઞ્ચ યમાઃ પ્રોક્તાઃ સાધનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

શૌચં તપશ્ચ સંતોષઃ સ્વાધ્યાયો વિષ્ણુપૂજનમ્ ॥
એતે ચ નિયમાઃ પઞ્ચ દ્વિતીયાંગતયા મતાઃ

પરિહાયાંગચાઞ્ચલ્યં યથાસુખતયા સ્થિતિઃ ॥
તદાસનં સ્વસ્તિકાદિપ્રોક્તં દ્વન્દ્વાર્ત્તિજિન્મુને

ચરતાં સર્વતોઽસૂનામેકદેશે તુ ધારણમ્ ॥
ગુરૂપદિષ્ટરીત્યૈવ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

ચલે વાયૌ ચલં ચિત્તં સ્થિરે તસ્મિન્સ્થિરં તતઃ ॥
સુદેશેઽયં સદાઽભ્યસ્યઃ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ

મનસેન્દ્રિયવૃત્તીનાં તત્તદ્વિષયતશ્ચ યત્ ॥
આકર્ષણં પ્રતીચીનં પ્રત્યાહારઃ સ ઈરિતઃ

નાભ્યાદ્યન્યતમે સ્થાને પ્રાણેન સહ ચેતસઃ ॥
વાસુદેવસ્વરૂપે યદ્ધારણં ધારણોદિતા

એકૈકાવયવસ્યૈવ ચિન્તનં યત્પૃથક્પૃથક્ ॥
પદાબ્જાદેર્ભગવતસ્તદ્ધ્યાનમિતિ કીર્તિતમ્

નિરોધઃ પ્રાણમનસોરતિપ્રેમ્ણા હરૌ તુ યઃ ॥
સ સમાધિરિતિ પ્રોક્તો યોગિનામભિવાઞ્છિતઃ

અંગૈરષ્ટભિરેતૈર્હિ શિક્ષિતૈઃ સિદ્ધસદ્ગુરોઃ ॥
યોગઃ સિદ્ધ્યતિ વૈ પુંસાં સમાધેઃ પક્વતાત્મકઃ

નૈતાદૃશં પરં સમ્યઙ્ મનોનિગ્રહસાધનમ્॥
પુરુષાણાં મુમુક્ષૂણામિતિ જાનીહિ નારદ

તપસ્વિનાં મહાશત્રોર્બ્રહ્માણ્ડક્ષોભકાદપિ ॥
મદનાન્નાભયં કિઞ્ચિદ્યોગિનસ્ત્વસ્તિ કર્હિચિત્

આયાસ્યન્તં વિહિત્વૈવ સોન્તકાલં ચ યોગવિત્ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવ દેહં સ્વં ત્યજતીત્થં સમાધિના

પાર્ષ્ણિભ્યાં ગુદમાપીડ્ય વાયું પાદદ્વયસ્થિતમ્ ॥
શનૈઃશનૈઃ સમાકૃષ્ય મૃત્યુસ્થાનં નયત્યમુમ્

મનસા કેશવં ધ્યાયંસ્તન્મનું ચ ષડક્ષરમ્ ॥
જપસ્તતોઽમું નયતિ વાયું સ્થાનં પ્રજાપતેઃ

તતો નાભિં ચ હદયમુરઃ કણ્ઠં ચ યોગવિત્ ॥
નયતિ ભ્રુકુટિવાયું વાસુદેવપરાયણઃ

એતેષુ ષટ્સુ સ્થાનેષુ ત્વેકૈકસ્મિન્પૃથક્પૃથક્ ॥
યોગી પ્રાણમનોક્ષાણાં નિરોધં ચ વિસર્જનમ્ ॥
તાવદભ્યસતિ સ્વસ્ય યાવત્સ્યાત્તત્સ્વતન્ત્રતા

જિતંજિતં વિહાયૈવ સ્થાનં યાતિ પરં પરમ્ ॥
પ્રાપ્તસ્ય સ્થાનકં ષષ્ઠં તદભ્યાસે શ્રમો ન હિ

સપ્તચ્છિદ્રાણિ રુદ્ધ્વાઽથ પ્રાણમક્ષમનોયુતમ્ ॥
પ્રાપય્ય તાલુ વ્રજતિ બ્રહ્મરન્ધ્રં સ યોગવિત્

માયામયપદાર્થાનાં તતો હિત્વૈવ વાસનાઃ ॥
સ વાસુદેવૈકમનાસ્ત્યજતિ સ્વકલેવરમ્

તતો ભગવતો ધામ શ્રીકૃષ્ણસ્ય તમઃપરમ્ ॥
ઉપેત્ય સેવમાનસ્તં નન્દતે દિવ્યવિગ્રહઃ

ઇતિ તે કથિતો બ્રહ્મન્યોગશાસ્ત્રસ્ય સંગ્રહઃ ॥
જિત્વા તેન મનઃ સ્વીયં તમારાધય સર્વદા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યેઽષ્ટાંગયોગનિરૂપણં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ