સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.3-6

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
પુંડ્રં કતિવિધં કાર્યં પ્રબ્રૂહિ મમ કેશવ ॥
પુંડ્રાણાં શ્રવણેઽતીવ કૌતુકં મમ જાયતે

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
શૃણુ પુત્ર પ્રવક્ષ્યામિ પુંડ્રં ચ ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥
તુલસીમૃત્સ્નયા સાર્ધં શ્રીગોપીચંદનેન ચ

હરિચંદનતઃ કાર્યં પુંડ્રં તત્ર વિચક્ષણૈઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણતુલસીમૂલમૃદમાદાય ભક્તિમાન્ ॥
ધારયેદૂર્ધ્વપુંડ્રાણિ હરિસ્તત્ર પ્રસીદતિ

ગોપીચંદન માહાત્મ્યં નિબોધ ગદતો મમ

યો મૃત્તિકાં દ્વારવતીસમુદ્ભવાં કરે સમાદાય લલાટપટ્ટકે ॥
કરોતિ નિત્યં નર ઊર્ધ્વપુંડ્રં ક્રિયાફલં કોટિગુણં તદા ભવેત્

ક્રિયાવિહીનં યદિ મન્ત્રહીનં શ્રદ્ધાવિહીનં યદિ કાલવર્જિતમ્॥
કૃત્વા લલાટે યદિ ગોપિચંદનં પ્રાપ્નોતિ તત્કર્મફલં સદાઽવ્યયમ્

ગોપીચંદનસંભવં સુરુચિરં પુંડ્રં લલાટે દ્વિજો નિત્યં ધારયતે યદિ પ્રતિદિનં રાત્રૌ દિવા સર્વદા॥
યત્પુણ્યં કુરુજાંગલે રવિગ્રહે માઘ પ્રયાગે તથા તત્પ્રાપ્નોતિ તતોઽધિકં મમ ગૃહે સંતિષ્ઠતે દેવવત્

યસ્મિન્ગૃહે તિષ્ઠતિ ગોપિચંદનં ભક્ત્યા લલાટે મનુજો બિભર્તિ ચેત્ ॥
તસ્મિન્ગૃહેઽહં નિવસામિ સર્વદા શ્રિયાન્વિતઃ કંસનિહા ચતુર્મુખ

યો ધારયેદ્દ્દ્વારવતીસમુદ્ભવાં મૃત્સ્નાં પવિત્રાં કલિકલ્મષાપહામ્ ॥
નિત્યં લલાટે મમ મન્ત્રસંયુતાં યમં ન પશ્યેદપિ પાપસંયુતઃ

યસ્યાંઽતકાલે સુત ગોપિચંદનં બાહ્વોર્લલાટે હૃદિ મસ્તકે ચ ॥
પ્રયાતિ લોકે કમલાપતેર્મમ ગોબાલઘાતી યદિ બ્રહ્મહા સ્યાત્

ગ્રહા ન પીડ્યંતિ ન રક્ષસાં ગણા યક્ષાઃ પિશાચોરગભૂતનાયકાઃ ॥
લલાટપટ્ટે સુત ગોપિચંદનં સંતિષ્ઠતે યસ્ય મમ પ્રભાવાત્

ઊર્ધ્વપુંડ્રમૃજું સૌમ્યં લલાટે યસ્ય દૃશ્યતે ॥
સ ચંડાલોઽપિ શુદ્ધાત્મા પૂજ્ય એવ ન સંશયઃ

અસ્નાતો યઃ ક્રિયાઃ કુર્યાદશુચિઃ પાપસંયુતઃ ॥
ગોપીચંદનસંપર્કાત્પૂતો ભવતિ તત્ક્ષણાત્

અશુચિર્વાપ્યનાચારો મહાપાપં સમાચરેત્ ॥
શુચિરેવ ભવેન્નિત્યમૂર્ધ્વપુંડ્રાંઽકિતો નરઃ

મત્પ્રિયાર્થં શુભાર્થં વા રક્ષાર્થં ચતુરાનન ॥
મત્પૂજાહોમકે ચૈવ સાયં પ્રાતઃ સમાહિતઃ॥
મદ્ભક્તો ધારયેન્નિત્યમૂર્ધ્વપુંડ્રં ભવાપહમ્

ઊર્ધ્વપુંડ્રધરો મર્ત્યો મ્રિયતે યદિ કુત્રચિત્ ॥
શ્વપાકોઽપિ વિમાનસ્થો મમ લોકે મહીયતે

ઊર્ધ્વપુંડ્રધરો મર્ત્યો યદા યસ્યાન્નમશ્નુતે ॥
તદા વિંશત્કુલં તસ્ય નરકાદુદ્ધરામ્યહમ્

વીક્ષ્યાઽઽદર્શે જલે વાઽપિ યો વિદધ્યાત્પ્રયત્નતઃ ॥
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં મહાભાગ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

અનામિકા શાંતિદોક્તા મધ્યમાઽઽયુષ્કરી ભવેત્ ॥
અંગુષ્ઠઃ પુષ્ટિદઃ પ્રોક્તસ્તર્જની મોક્ષદાયિની ॥

ગોપીચંદનખંડં તુ યો દદાતિ ચ વૈષ્ણવે ॥
કુલમષ્ટોત્તરં તેન તારિતં વૈ ભવેચ્છતમ્

યજ્ઞો દાનં તપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્ ॥
વ્યર્થં ભવતિ તત્સર્વમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રવિનાકૃતમ્

યચ્છરીરં મનુષ્યાણામૂર્ધ્વપુણ્ડ્રવિનાકૃતમ્ ॥
તન્મુખં નૈવ પશ્યામિ શ્મશાનસદૃશં હિ તત્

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં પ્રકુર્વીત મત્સ્યકૂર્માદિધારણમ્ ॥
કુર્યાદ્વિષ્ણુપ્રસાદાર્થં મહાવિષ્ણોરતિપ્રિયમ્

યત્પુનઃ કલિકાલે તુ મત્પુરીસંભવાં મૃદમ્ ॥
મત્સ્યકૂર્માંઽકિતં ચિહ્નં ગૃહીત્વા કુરુતે નરઃ

દેહે તસ્ય પ્રવિષ્ટં માં જાનીહિ ત્રિદશોત્તમ ॥
તસ્ય મે નાંતરં કિંચિત્કર્તવ્યં શ્રેય ઇચ્છતા

મમાવતારચિહ્નાનિ દૃશ્યંતે યસ્ય વિગ્રહે ॥
મર્ત્યો મર્ત્યો ન વિજ્ઞેયઃ સ નૂનં મામકી તનુઃ

પાપં સુકૃતરૂપં તુ જાયતે તસ્ય દેહિનઃ ॥
મમાઽઽયુધાનિ દૃશ્યંતે લિખિતાનિ કલૌ યુગે

ઉભાભ્યામપિ ચિહ્નાભ્યાં યોંઽકિતો મત્સ્યમુદ્રયા ॥
કૂર્મયા મામકં તેજો વિક્ષિપ્તં તસ્ય વિગ્રહે

શંખ ચ પદ્મં ચ ગદાં રથાંગં મત્સ્યં ચ કૂર્મં રચિતં સ્વદેહે ॥
કરોતિ નિત્યં સુકૃતસ્ય વૃદ્ધિં પાપક્ષયં જન્મશતાર્જિતસ્ય

નારાયણાયુધૈર્નિત્યં ચિહ્નિતો યસ્ય વિગ્રહઃ ॥
પાપકોટિપ્રયુક્તસ્ય તસ્ય કિં કુરુતે યમઃ

શંખોદ્ધારે ચ યત્પ્રોક્તં વસતા કોટિજન્મભિઃ ॥
તત્ફલં લભતે શંખે પ્રત્યહં દક્ષિણે ભુજે

યત્ફલં પુષ્કરે પ્રોક્તં પુણ્ડરીકાક્ષદર્શનાત્ ॥
શંખોપરિ કૃતે પદ્મે તત્ફલં કોટિસંમિતમ્

વામે ભુજે ગદા યસ્ય લિખિતા દૃશ્યતે કલૌ॥
ગદાધરો ગયાપુણ્યં પ્રત્યહં તસ્ય યચ્છતિ

યચ્ચાનંદપુરે પ્રોક્તં ચક્રસ્વામિસમીપતઃ ॥
ગદાચક્રે ચ લિખિતે તત્ફલં લિંગદર્શને

મમાયુધાંઽકિતં દેહં ગોપીચન્દનમૃત્સ્નયા ॥
પ્રયાગાદિષુ તીર્થેષુ સ ગત્વા કિં કરિષ્યતિ

યદાયદા પ્રપશ્યેત દેહં શંખાદિચિહ્નિતમ્ ॥
તદાતદા પ્રસન્નોહં પાપં તસ્ય દહામિ વૈ

તિષ્ઠતે યસ્ય દેહે તુ અહોરાત્રં દિને દિને ॥
શંખચક્રગદાપદ્મલિખિતં સ મદાત્મકઃ

નારાયણાયુધૈર્યુક્તં કૃત્વાત્માનં કલૌ યુગે ॥
યત્પુણ્યં કર્મ કુરુતે મેરુતુલ્યં ન સંશયઃ

શંખાયુધાંઽકિતો ભક્ત્યા યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે સુત ॥
વિધિહીનં તુ સંપૂર્ણં પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

યથાઽગ્નિર્દહતે કાષ્ઠં વાયુના પ્રેષિતો ભૃશમ્ ॥
તથા દહ્યંતિ પાપાનિ દૃષ્ટ્વા મ આયુધાનિ વૈ

મમ નામાંકિતાં મુદ્રામષ્ટાક્ષરસમન્વિતામ્ ॥
શંખાદિસ્વાયુધૈર્યુક્તાં સ્વર્ણરૌપ્યમયીમપિ

ધત્તે ભગવતો યસ્તુ કલિકાલે વિશેષતઃ ॥
પ્રહ્રાદસ્ય સમો જ્ઞેયો નાન્યથા મમ વલ્લભઃ

યસ્ય નારાયણી મુદ્રા દેહં શંખાદિચિહ્નિતમ્ ॥
ધાત્રીફલૈઃ કૃતા માલા તુલસીકાષ્ઠસંભવા

દ્વાદશાક્ષરમંત્રસ્તુ નિયુક્તાનિ કલેવરે ॥
આયુધાનિ ચ વિપ્રસ્ય મત્સમઃ સ ચ વૈષ્ણવઃ

શંખાંકિતતનુર્વિપ્રો ભુંક્તે વૈ યસ્ય વેશ્મનિ ॥
તદન્નં સ્વયમશ્નામિ પિતૃભિઃ સહ પુત્રક

કૃષ્ણાયુધાંઽકિતં દૃષ્ટ્વા સન્માનં ન કરોતિ યઃ ॥
દ્વાદશાબ્દાર્જિતં પુણ્યં બાષ્કલેયાય ગચ્છતિ

કૃષ્ણાયુધાંઽકિતો યસ્તુ શ્મશાને મ્રિયતે યદિ ॥
પ્રયાગે યા ગતિઃ પ્રોક્તા સા ગતિસ્તસ્ય માનદ

મમાઽઽયુધૈઃ કલૌ નિત્યં મંડિતો યસ્ય વિગ્રહઃ ॥
તત્રાઽઽશ્રમં પ્રકુર્વંતિ વિબુધા વાસવાદયઃ

યઃ કરોતિ ચ મે પૂજાં મમ શસ્ત્રાંકિતો નરઃ ॥
અપરાધસહસ્રાણિ નિત્યં તસ્ય હરામ્યહમ્

કૃત્વા કાષ્ઠમયં બિંબં મમ શસ્ત્રૈઃ સુચિહ્નિતમ્ ॥
યો વા અંકયતે દેહં તત્સમો નાસ્તિ વૈષ્ણવઃ

અષ્ટાક્ષરાંઽકિતા મુદ્રા યસ્ય ધાતુમયી કરે ॥
શંખપદ્માદિભિર્યુક્તા પૂજ્યતેઽસૌ સુરાસુરૈઃ

ધૃતા નારાયણી મુદ્રા પ્રહ્રાદેન પુરા કરે ॥
વિભીષણેન બલિના ધ્રુવેણ ચ શુકેન ચ ॥
માંધાત્રા હ્યંબરીષેણ માર્કંડેયમુખૈર્દ્વિજૈઃ

શંખાદિચિહ્નિતૈઃ શસ્ત્રૈર્દેહં કૃત્વા ચ માનદ ॥
એવમારાધ્ય માં પ્રાપ્તં સમીહિતફલં મહત્

ગોપીચંદનમૃત્સ્નયા લિખિતો યસ્ય વિગ્રહઃ ॥
શંખચક્રાદિપદ્માંઽકો દેહે તસ્ય વસામ્યહમ્

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કાંસ્યમાયસમેવ ચ ॥
ચક્રં કૃત્વા તુ મેધાવી ધારયીત વિચક્ષણઃ ॥
દ્વાદશારં તુ ષટ્કોણં વલિત્રયવિભૂષિતમ્

એવં સુદર્શનં ચક્રં કારયીત વિચક્ષણઃ ॥
ઉપવીતાદિવદ્ધાર્યાઃ શંખચક્રગદાઃ સદા

બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિશેષેણ વૈષ્ણવૈશ્ચ વિશેષતઃ ॥
ઉપવીતં શિખા યદ્વચ્ચક્રં લાંછન સંયુતમ્

ચક્રલાંછનહીનસ્ય વિપ્રસ્ય વિફલં ભવેત્ ॥
મમ ચક્રાંઽકિતો દેહઃ પવિત્ર ઇતિ વૈ શ્રુતિઃ

ચક્રાંઽકિતાય દાતવ્યં હવ્યં કવ્યં વિચક્ષણૈઃ ॥
મમ ચક્રાંઽકકવચમભેદ્યં દેવદાનવૈઃ ॥
અજેયઃ સર્વભૂતાનાં શત્રૂણાં રક્ષસામપિ

મમ ચક્રાંઽકકવચં શરીરે યસ્ય તિષ્ઠતિ ॥
નાઽશુભં વિદ્યતે તસ્ય ગૃહપુત્રાદિકસ્ય હિ

દક્ષિણે ચ ભુજે વિપ્રો બિભૃયાદ્વૈ સુદર્શનમ્ ॥
સવ્યે ચ શંખં બિભૃયાદિતિ વેદવિદો વિદુઃ

તત્તન્મંત્રેણ મંત્રજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પૃથક્પૃથક્

લલાટે ચ ગદા ધાર્યા મૂર્ધ્નિ ચાપં શરસ્તથા ॥
નંદકં ચૈવ હૃન્મધ્યે શંખચક્રે ભુજદ્વયે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચક્રાદીન્ધારયેત્સદા ॥
ધારણાનન્તરં બ્રૂયાત્તત્ર ચૈવં દ્વિજોત્તમઃ

પુત્રમિત્રકલત્રાદિર્યઃ કશ્ચિન્મત્પરિગ્રહઃ ॥
સહ દેહેન સર્વોઽસૌ વિષ્ણુપ્રીત્યૈ મયાઽર્પિતઃ

પશ્ચાત્સ્વધર્મમાસ્થાય તિષ્ઠેદાજીવનં મમ ॥
ભક્ત્યા ચાવ્યભિચારિણ્યા સર્વદાઽઽપ્તમનોરથઃ

શંખચક્રાંકિતં દૃષ્ટ્વા યે નિંદંતિ નરાધમાઃ ॥
અવલોક્ય મુખં તેષામાદિત્યમવલોકયેત્ ॥
શ્રીકૃષ્ણનામ ચોચ્ચાર્ય શુદ્ધો ભવતિ નાન્યથા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશાતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બ્રહ્મવિષ્ણુસંવાદે ગોપીચન્દનાદિશંખ ચક્રાદ્યાયુધધારણતત્તન્મુદ્રાધારણપ્રકારકથનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ