સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.3-3

॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
સાધુ તે બુદ્ધિરુત્પન્ના વિષ્ણોઃ સંનિધિમાશ્રિતા ॥
અદ્ભુતં કથયામ્યેતત્ક્ષેત્રસ્ય રવિનંદન

યથાહં ભગવદ્વક્ષઃ સ્થલસ્થા દદૃશે પુરા ॥
ચરાચરે જગત્યસ્મિન્પ્રલીને પ્રલયે યમ

એતત્ક્ષેત્રમહં ચૈવ દ્વે એવોપસ્થિતે તદા॥
સ તદા સપ્તકલ્પાયુર્મૃકંડોરાત્મજો મુનિઃ

પ્રણષ્ટે સ્થાવરચરે નિમગ્નઃ પ્રલયાર્ણવે॥
નાવસ્થાનમવાપ્યૈવ શર્મ લેભે ન કુત્રચિત્

જલાર્ણવે ભ્રામ્યમાણઃ પ્રલયે સ ઇતસ્તતઃ॥
પુરુષોત્તમસાદૃશ્યે ક્ષેત્રે સ વટમૈક્ષત

ઉત્પ્લુત્યોત્પ્લુત્ય મૂલં તુ ન્યગ્રોધસ્ય સમીપતઃ॥
શુશ્રાવ બાલ વચનં માર્કણ્ડેય મમાંતિકમ્

પ્રવિશ્ય દુઃખમતુલં જહીહિ ખલુ મા શુચઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા ચિત્રવચનમપ્રતર્ક્યં તદા મુનિઃ

વિસ્મયં પરમં લેભે સ્વદુઃખં નાપ્યચિન્તયત્ ॥
વારિભિઃ શીર્યતે નૈતદ્દહ્યતે કાલવહ્નિના

સંવર્તકાદિભિર્નૈતચ્છોષ્યતે નાપિ ચાલ્યતે ॥
એકાર્ણવે મહાઘોરે નૌરિવ ક્ષેત્રમીક્ષ્યતે

તત્રાયં યૂપસદૃશો ન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતે મહાન્ ॥
યં ગૃહીત્વા ક્ષેત્રમિદં ન્યગ્રોધ ઈશિતુસ્તનુઃ

મહાપ્રલય વાતેન શાખા નાસ્ય હિ કમ્પતે ॥
તસ્યાધસ્તાત્સ હિ મુનિઃ સ્થિત્વા ચૈતદચિંતયત્

એકાર્ણવેઽસ્મિન્પ્રલયે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
ભૂપ્રદેશઃ સ્થિરતરઃ કથમેષ વિભાવ્યતે

યત્રાયં શાખિપ્રવરઃ કોમલઃ પરિદૃશ્યતે ॥
માર્કંડેયાગચ્છ મુહુરિતિ સપ્રશ્રયં વચઃ

કુતો નિરાશ્રમિયદં ચિન્તયન્નિતિ સ પ્લવન્ ॥
શંખચક્રગદાપાણિં નારાયણમલોકયત્

તદંગપદ્માસનગાં માં ચ વૈવસ્વતૈક્ષત ॥
વિવશો જલવાતાભ્યાં તદા સુસ્થો વ્યવસ્થિતઃ

હૃષ્ટાંતરાત્મા સ મુનિરાવાં સાષ્ટાંગમાનતઃ ॥
પ્રસાદનાય દેવસ્ય સ્તોત્રમેતદુદાહરત્

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
ત્વત્પાદપદ્માનુસરાનુષંગં રુદ્રેંદ્રપદ્માસનસમ્પદાઢ્યમ્ ॥
ત્વદ્ભક્તિહીનં પરિતઃ પ્રતપ્તં દીનં પરિત્રાહિ કૃપાંબુધે મામ્

બ્રહ્માદિભિર્યત્પરિચર્યમાણં પદામ્બુજદ્વન્દ્વમચિંત્યશક્તિ ॥
શ્વઃ શ્રેયસપ્રાપ્તિનિદાનતત્ત્વં દીનં પરિત્રાહિ કૃપામ્બુધે મામ્

યદંગભૂતં જગદણ્ડમેતદનેકકોટિ પ્રગુણં વિભાતિ ॥
લીલાવિલાસસ્થિતિસૃષ્ટિલીનં તન્માં સુદીનં પરિરક્ષ વિષ્ણો

એકં સુવર્ણં કટકાદિભેદૈર્નાના યથા વા નભસોદિતોઽર્કઃ ॥
આધારવૈષમ્યજલેષુ તાદૃગ્વિભાવ્યસે નિર્ગુણ એક એવ

અશેષસંપૂર્ણરુચિપ્રહીણોપાદાનસંકલ્પવિવર્જિતોઽપિ ॥
દીનાનુકંપાનુગુણં બિભર્ષિ યુગે યુગે દેહમપારશક્તે

ત્વત્પાદપદ્મં જગદીશ પૂર્વમસેવ્યતાનાત્મધિયા મયા યત્ ॥
તત્કર્મણા દારુણપાકભાજં દીનં પરિત્રાહિ કૃપાંબુધે મામ્

અશેષલોકસ્થિતિસૃષ્ટિલીનવિલાસિ યત્તે ત્રિગુણં વિભાતિ ॥
વપુર્મહાત્મન્મહદાદિહેતુર્હેતોર્નમસ્તે પ્રકૃતેઃ પરસ્ય ॥

સર્વત્ર ગત્વા બૃહદપ્રમેયં પ્રવર્દ્ધમાનં ત્વયિ બૃંહિતં ચ ॥
તદ્બહ્મરૂપં પરિણામહેતું સ્વાધ્યાત્મવિશ્વાત્મકમાશ્રયામિ

એકાર્ણવે મહાઘોરે નાવસ્થાતું પ્રદેશભૂઃ ॥
અસ્તિ લક્ષ્મીપતે મેઘવારિવાતપ્રકંપનાત્

ત્રાહિ વિષ્ણો જગન્નાથ મગ્નં સંસારસાગરે ॥
મામુદ્ધરાસ્માદ્ગોવિંદ કૃપાપાંગવિલોકનાત

॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
સ્તુવંતમેવં બ્રહ્મર્ષિ સાક્ષાન્નારાયણો વિભુઃ ॥
વિલોક્યાનુગ્રહદૃશા વાક્યં ચેદમુવાચ હ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
માર્કંડેય સુદીનોઽસિ મામજ્ઞાય દ્વિજોત્તમ ॥
દુશ્ચરં તુ તપસ્તપ્તં દીર્ઘાયુસ્તેન કેવલમ્

શયાનં પત્રપુટકે પશ્ય કલ્પવટોર્ધ્વગમ ॥
બાલસ્વરૂપં સર્વેષાં કાલાત્માનં મહામુને ॥
પ્રવિશ્ય વિસ્તૃતં વક્ત્રં તત્રાવસ્થાતુમર્હસિ

॥ ॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
એવમુક્તો ભગવતા સ મુનિર્વિસ્મિતાનનઃ

આરુહ્ય દદૃશે બાલરૂપં તસ્યાવિશન્મુખે ॥
પ્રવિષ્ટઃ કંઠમાર્ગેણ મહાયામં મહોદરમ્

તત્રાસૌ દદૃશે વિપ્રો ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥
બ્રહ્માદિદિક્પાલસુરાન્સિદ્ધગંધર્વરાક્ષસાન્

ઋષીન્દિવ્યઋષીંશ્ચૈવ ભૂતલં સાગરાંકિતમ્ ॥
નાનાતીર્થૈર્નદીભિશ્ચ પર્વતૈઃ કાનનૈસ્તથા

લક્ષિતં પત્તનપુરં ગ્રામખર્વટકૈર્યુતમ્ ॥
પાતાલાનિ તથા સપ્ત નાગકન્યાઃ સહસ્રશઃ

મહાર્ઘ્યમણિસૌધૈશ્ચ સુધાપાત્રૈઃ સમુજ્જ્વલૈઃ ॥
અનર્ઘ્યમણિભિર્નાગૈઃ સેવિતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥

જગતાં ધારિણં શેષં સહસ્રફણમંડિતમ્ ॥
વ્યાકર્તારમશેષાણાં શાસ્ત્રાણાં શિષ્યમધ્યગમ્

બ્રહ્માંડોદરગં વસ્તુ યત્કિંચિત્પરમેષ્ઠિના ॥
સૃષ્ટં સર્વં દદૃશેઽસૌ તત્કુક્ષૌ સ મહામુનિઃ

નાપશ્યદંતં કુક્ષેસ્તુ ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ ॥
તતો વિનિષ્ક્રમ્ય પુનર્દદૃશે ચ મયા સહ

પૂર્વમાલક્ષિતં યદ્વદાસ્થિતં પુરુષોત્તમમ્ ॥
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનઃ પ્રણિપત્યેદમબ્રવીત્

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્દેવદેવેશ કિમદ્ભુતમિદં પ્રભો ॥
મહાપ્રલયસંરોધે સૃષ્ટિરત્ર વિભાવ્યતે

ત્વન્માયા દુરવચ્છેદ્યા કથં વૈ જ્ઞાયતે મયા ॥

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
મુને ક્ષેત્રમિદં ચિત્રં શાશ્વતં મે વિભાવય ॥
ન સૃષ્ટિપ્રલયાવત્ર વિદ્યેતે ન ચ સંસૃતિઃ

સદૈકરૂપં પુરુષોત્તમાખ્યં મુક્તિપ્રદં મામિહ સંપ્રબુધ્ય ॥
અત્ર પ્રવિષ્ટો ન પુનઃ પ્રયાતિ ગર્ભસ્થિતિં સાંદ્રસુખસ્વરૂપઃ

ઇત્યાજ્ઞપ્તો ભગવતા માર્કંડેયો મહામુનિઃ ॥
અત્ર વાસં કરિષ્યામીત્યન્યતીર્થપરાઙ્મુખઃ ॥
પ્રહૃષ્ટવદનઃ પ્રાહ પ્રણિપત્ય જગદ્ગુરુમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
ઉવાચ સ તથા વિષ્ણું ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
અનુગૃહ્ણીષ્વ ભગવન્ક્ષેત્રેસ્મિન્પુરુષોત્તમે ॥
યથા સ્થિતો મૃત્યુવશં ન વ્રજે પુરુષોત્તમ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
અત્ર સ્થિતિં મે વિપ્રર્ષે ક્ષેત્રે મોક્ષપ્રસાધકે

કરિષ્યામિ ન સંદેહો યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥
પ્રલયાવસાને તીર્થં તે રચયિષ્યામિ શાશ્વતમ્

યત્તીરે તપ આસ્થાય મદ્દ્વિતીયતનું શિવમ્ ॥
આરાધ્ય મદનુક્રોશાન્મૃત્યું જેષ્યસિ નિશ્ચિતમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
એવં પુરા દત્તવરો માર્કંડેયો મહામુનિઃ ॥
ન્યગ્રોધવાયવ્યકોણે ખાતં ચક્રેણ વૈ હરેઃ

પાવનં ગર્તમાસ્થાય પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્ ॥
મહતા તપસા વિપ્રો જિતવાન્મૃત્યુમંજસા

મુનેસ્તસ્યૈવ નામ્નાયં પ્રખ્યાતો ગર્ત ઉત્તમઃ ॥
યત્ર સ્નાત્વા શિવં દૃષ્ટ્વા વાજિમેધફલં લભેત્

॥
॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
પઞ્ચક્રોશમિદં ક્ષેત્રં સમુદ્રાંતર્વ્યવસ્થિતમ્ ॥
દ્વિક્રોશં તીર્થરાજસ્ય તટભૂમૌ સુનિર્મલમ્

સુવર્ણવાલુકાકીર્ણં નીલપર્વતશોભિતમ્ ॥
યોઽસૌ વિશ્વેશ્વરો દેવઃ સાક્ષાન્નારાયણાત્મકઃ

સંયમ્ય વિષયગ્રામં સમુદ્રતટમાસ્થિતઃ ॥
ઉપાસિતું જગન્નાથં ચતુઃષષ્ટિતમઃ પ્રભુઃ

યમેશ્વર ઇતિ ખ્યાતો યમસંયમનાશનઃ ॥
યં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા તુ કોટિલિંગફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે તૃતીયોઽધ્યાયઃ