સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.3-2

॥ ॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ભૂયઃ શૃણુષ્વ વિપ્રેંદ્ર કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવમ્ ॥
દશમીદિનમારભ્ય દશમ્યાં તુ સમાપયેત્

પૌર્ણમાસીં સમારભ્ય પૌર્ણમાસ્યાં સમાપયેત્ ॥
આશ્વિનસ્ય હરિદિનીં સમારભ્ય તુ ભક્તિમાન્

દામોદરં નમસ્કૃત્ય કુર્યાત્સંકલ્પમાદિતઃ ॥
દામોદર નમસ્તેઽસ્તુ સર્વપાપવિનાશન

કાર્તિકસ્ય વ્રતં કર્તુમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ ॥
નિર્વિઘ્નં કુરુ દેવેશ આમાસં પુરુષોત્તમ

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય વિધિના કાર્તિકવ્રતમાચરેત્ ॥
અનૂરું વદતા પ્રોક્તં ભાસ્કરેણ શ્રુતં મયા ॥
કલૌ ચ સ્વર્ગગમનકારણં શ્રૂયતાં હિ તત્

॥ સૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
દ્વાદશાનાં તુ માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽતિપુણ્યદઃ

તસ્માત્પુણ્યફલઃ પ્રોક્તો વૈશાખો નર્મદાતટે ॥
તતો લક્ષગુણઃ પ્રોક્તઃ પ્રયાગે માઘમાસકઃ ॥

તસ્માન્મહાફલઃ પ્રોક્તઃ કાર્તિકો જલમાત્રકે ॥
એકતઃ સર્વદાનાનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા

એકતઃ કાર્તિકસ્નાનં બ્રહ્મણા તુલયા ધૃતમ્ ॥
સંતતિશ્ચૈવ સંપત્તિઃ કલૌ યેષાં પ્રજાયતે

અવશ્યં તૈઃ કૃતં વિદ્ધિ કાર્તિકસ્નાનમાદરાત્ ॥
સ્નાનં ચ દીપદાનં ચ તુલસીવનપાલનમ્

ભૂમિશય્યા બ્રહ્મચર્ય્યં તથા દ્વિદલવર્જનમ્ ॥
વિષ્ણુસંકીર્તનં સત્યં પુરાણશ્રવણં તથા

કાર્તિકે માસિ કુર્વંતિ જીવન્મુક્તાસ્ત એવ હિ ॥
ન કાર્તિકસમં ધર્મ્યમર્થ્યં નો કાર્તિકાત્પરમ્

ન કાર્તિકસમં કામ્યં મોક્ષદાનં ન કાર્તિકાત્ ॥
યુધિષ્ઠિરેણ ધર્માર્થમર્થાર્થં ચ ધ્રુવેણ ચ

શ્રીકૃષ્ણેન તુ કામાર્થં મોક્ષાર્થં નારદેન ચ ॥
કૃતમેતદ્વ્રતં તસ્માચ્છ્રેષ્ઠં કૃષ્ણપ્રિયં ચ હિ

॥
॥ અરુણ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રૂહિ ભાસ્કર સર્વાત્મન્કદાઽઽરભ્ય વ્રતં કૃતમ્॥
સફલં જાયતે સમ્યક્કા ચ પૂજ્યાઽત્ર દેવતા

॥ ભાસ્કર ઉવાચ ॥
અહં વિષ્ણુશ્ચ શર્વશ્ચ દેવી વિઘ્નેશ્વરસ્તથા ॥
એકોઽહં પંચધા જાતો નાટ્યે સૂત્રધરો યથા

અસ્માકં સર્વ એવૈતે ભેદા વિદ્ધિ ખગેશ્વર ॥
તસ્માત્સૌરૈશ્ચ ગાણેશૈઃ શાક્તૈઃ શૈવૈશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ

કર્તવ્યં કાર્તિકસ્નાનં સર્વપાપાપનુત્તયે ॥
સૂર્યસ્ય પ્રીતયે કાર્યં તુલાસંસ્થે દિવાકરે

ઇષપૂર્ણાં સમારભ્ય યાવત્કાર્તિકપૂર્ણિમા ॥
તાવત્સ્નાનં વિધાતવ્યં શિવસંતુષ્ટયે નરૈઃ

દેવીપક્ષં સમારભ્ય મહારાત્રિચતુર્દશી ॥
તાવત્સ્નાનં વિધાતવ્યં દેવી સંપ્રીયતામિતિ

ગણપક્ષં સમારભ્ય કૃષ્ણા યા કાર્તિકે ભવેત્॥
ચતુર્થી તાવદેવ સ્યાત્સ્નાનં ગણપતુષ્ટયે

એકાદશીં સમારભ્ય આશ્વિનસ્યાઽસિતેતરામ્ ॥
એકાદશ્યાં કાર્તિકસ્ય શુક્લાયાં પરિપૂર્યતે ॥
કૃતં યેન તુ તસ્ય સ્યાત્પરિતુષ્ટો જનાર્દનઃ

ન કાર્તિકસમો માસો ન કાશીસદૃશી પુરી ॥
ન પ્રયાગસમં તીર્થં ન દેવઃ કેશવાત્પરઃ

પ્રસંગાદ્વા બલાત્કારૈર્જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વા કૃતં ભવેત્ ॥
સ્નાનં કાર્તિકમાસસ્ય ન પશ્યેદ્યમયાતનામ્

સ્નાનાર્થં ચેન્ન સામર્થ્યં દત્વાન્યસ્મૈ ધનાદિકમ્ ॥
સ્નાતસ્ય તસ્ય હસ્તસ્ય ગ્રહણા પુણ્યભાગ્ભવેત્

અથવા કાર્તિકસ્નાનં યે કુર્વંતિ દ્વિજાતયઃ ॥
તેષાં પ્રાવરણં દત્ત્વા સ્નાનજં ફલમાપ્નુયાત્

રાધાદામોદરઃ પૂજ્યઃ કાર્તિકે તુ વિશેષતઃ

સ્વર્ણસ્ય વાથ રૌપ્યસ્યાઽપ્યભાવે શુલ્બજામપિ ॥
મૃજ્જાં વા ચિત્રજાતાં વાઽથ વા પિષ્ટવિચિત્રિતામ્

દામોદરસ્ય રાધાયાસ્તુલસ્યધોઽર્ચયંતિ યે ॥
મૂર્તિં તે તુ નરા જ્ઞેયા જીવન્મુક્તા ન સંશયઃ

અપિ પાપસહસ્રાઢ્યઃ કાર્તિકસ્નાનતો નરઃ ॥
મુક્તોઽવશ્યં સ ભવતિ નાઽત્ર કાર્યા વિચારણા

તુલસ્યભાવે કર્તવ્યા પૂજા ધાત્રીતલે ખગ ॥
મુખ્યપૂજાવિધાનં તુ કર્તવ્યં સૂર્યમંડલે

અપ્રત્યક્ષાઃ સર્વદેવાઃ પ્રત્યક્ષો ભગવાનયમ્ ॥
સર્વે દેવાઃ કાલવશાઃ કાલકાલો દિવાકરઃ

એતદારાધનેઽશક્તઃ પ્રતિમાં પૂજયેન્નરઃ ॥
પ્રતિમાતોઽધિકં પુણ્યં બ્રાહ્મણસ્ય તુ પૂજને

દરિદ્રો દાનપાત્રં સ્યાદ્વિદ્યાવાંસ્તુ વિશેષતઃ ॥
વિપ્રાભાવે પૂજનીયા ગાવઃ કૃષ્ણા મનોહરાઃ

વિષ્ણોર્મૂર્તિર્જંગમતઃ સ્થાવરા તુ પ્રશસ્યતે ॥
શૂદ્રસ્થાપિતમૂર્તીનાં નમસ્કારં કરોતિ યઃ ॥
પિતૃભિર્નિરયં યાતિ દશપૂર્વૈર્દશાપરૈઃ

શૂદ્રાર્ચિતસ્ય સંસ્પર્શાદ્દહેદાસપ્તમં કુલમ્

તસ્માદ્વિચાર્ય્ય વિપ્રૈર્યા સ્થાપિતા તાં સમર્ચયેત્ ॥
તતોઽપિ યા દેવતાભિઃ કૃતા સા ભુક્તિમુક્તિદા

મૂર્ત્યભાવે પૂજનીયોઽશ્વત્થો વાઽથ વટોઽથ વા ॥
અશ્વત્થરૂપી વિષ્ણુઃ સ્યાદ્વટરૂપી શિવો યતઃ

કાર્તિકે તુલસીશાકં તાંબૂલં વા નરાધમઃ ॥
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાઽપિ ભુઞ્જાનો નિરયં વ્રજેત્

શાલિગ્રામશિલાચક્રે નિત્યં સન્નિહિતો હરિઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શાલિગ્રામં પ્રપૂજયેત્

રુદ્રશાપવશાદ્ગાવો વિષ્ઠાભક્ષણતત્પરાઃ ॥
તથાઽપિ તાઃ પૂજનીયા લોકદ્વયફલપ્રદાઃ

બ્રહ્માંઽશકસમુદ્ભૂતે પાલાશે યસ્તુ ભોજનમ્ ॥
કુર્યાત્કાર્તિકમાસેઽસૌ વિષ્ણુલોકં પ્રયાસ્યતિ

*
અશ્વત્થરૂપી ભગવાન્વટરૂપી સદાશિવઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્તિકેઽશ્વત્થમર્ચયેત્

યા નારી કાર્તિકે માસિ લક્ષં કુર્યાત્પ્રદક્ષિણાઃ ॥
રાધાદામોદરં પૂજ્ય મન્દવારે ચ તત્તલે

દમ્પતી ભોજયેદ્રાધાદામોદરસ્વરૂપિણૌ ॥
ભોજયિત્વા સપત્નીકાન્પશ્ચાદ્ભુંજીત વાગ્યતઃ

વન્ધ્યાઽપિ લભતે પુત્રમિતરાસાં તુ કા કથા ॥
સદા સન્નિહિતો વિષ્ણુર્દ્વિપત્સુ બ્રાહ્મણે યથા

બોધિદ્રુમે પાદપેષુ શાલિગ્રામે શિલાસુ ચ ॥
તસ્માદશ્વત્થમૂલે વૈ કર્તવ્યં વિષ્ણુપૂજનમ્

અશ્વત્થપૂજા સ્પર્શેન કર્ત્તવ્યા શનિવાસરે ॥
અન્યવારેઽશ્વત્થસંગાદ્દરિદ્રો જાયતે નરઃ

સ્નાનં જાગરણં દીપં તુલસીવનપાલનમ્ ॥
કાર્તિકે માસિ કુર્વંતિ તે નરા વિષ્ણુમૂર્તયઃ

સંમાર્જનં વિષ્ણુગૃહે સ્વસ્તિકાદિનિવેદનમ્ ॥
વિષ્ણોઃ પૂજાં ચ યે કુર્યુર્જીવન્મુક્તાસ્તુ તે નરાઃ

સ્નાનકાલં પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થાદિષુ ચ યત્ફલમ્ ॥
સ્નાનધર્માશ્ચ યે કેચિત્તાન્સર્વાન્મે નિબોધત

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકવૈભવવર્ણનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ