સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચો ધીમાનાદરાત્કુંભજન્મનઃ ॥
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્નદ્ભુતમિદં તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્॥
શ્રુત્વા ત્વત્તો મમ મનઃ પરમાનંદમાયયૌ

અન્યત્તીર્થવરં બ્રૂહિ તત્ત્વેન મમ શૃણ્વતઃ ॥
ન તૃપ્તિરસ્તિ મનસઃ શૃણ્વતો મમ સુવ્રત

॥ ॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થમન્યદનુત્તમમ્ ॥
સ્વર્ગદ્વારમિતિ ખ્યાતં સર્વપાપહરં સદા

સ્વર્ગદ્વારસ્ય માહાત્મ્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમીશ્વરઃ ॥
નહિ કશ્ચિદતો વત્સ સંક્ષેપાચ્છૃણુ સુવ્રત

સહસ્રધારામારભ્ય પૂર્વતઃ સરયૂજલે ॥
ષટ્ત્રિંશદધિકા પ્રોક્તા ધનુષાં ષટ્શતી મિતિઃ

સ્વર્ગદ્વારસ્ય વિસ્તારઃ પુરાણજ્ઞૈર્વિશારદૈઃ ॥
સ્વર્ગદ્વારસમં તીર્થં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

સત્યંસત્યં પુનઃ સત્યં નાસત્યં મમ ભાષિતમ્॥
સ્વર્ગદ્વારસમં તીર્થં નાસ્તિ બ્રહ્માણ્ડગોલકે

હિત્વા દિવ્યાનિ ભૌમાનિ તીર્થાનિ સકલાન્યપિ ॥
પ્રાતરાગત્ય તિષ્ઠન્તિ તત્ર સંશ્રિત્ય સુવ્રત

તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં પ્રાતઃ સ્નાનં વિશેષતઃ ॥
સર્વતીર્થાવગાહસ્ય ફલમાત્મન ઈપ્સતા

ત્યજંતિ પ્રાણિનઃ પ્રાણાન્સ્વર્ગદ્વારાંતરે દ્વિજ ॥
પ્રયાંતિ પરમં સ્થાનં વિષ્ણોસ્તે નાત્ર સંશયઃ

મુક્તિદ્વારમિદં પશ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરં નૃણામ્ ॥
સ્વર્ગદ્વારમિતિ ખ્યાતં તસ્માત્તીર્થમનુત્તમમ્

સ્વર્ગદ્વારં સુદુષ્પ્રાપ્યં દેવૈરપિ ન સંશયઃ ॥
યદ્યત્કામયતે તત્ર તત્તદાપ્નોતિ માનવઃ

સ્વર્ગદ્વારે પરા સિદ્ધિઃ સ્વર્ગદ્વારે પરા ગતિઃ ॥
જપ્તં દત્તં હુતં દૃષ્ટં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ ॥
ધ્યાનમધ્યયનં સર્વં દાનં ભવતિ ચાક્ષયમ્

જન્માંતરસહસ્રેણ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્॥
સ્વર્ગદ્વારપ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા વૈ વર્ણસંકરાઃ॥
કૃમિમ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ।૧૬॥
કીટાઃ પિપીલિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે મૃગપક્ષિણઃ॥
કાલેન નિધનં પ્રાપ્તાઃ સ્વર્ગદ્વારે શૃણુ દ્વિજ

કૌમોદકીકરાઃ સર્વે પક્ષિણો ગરુડધ્વજાઃ ॥
શુભે વિષ્ણુપુરે વિષ્ણુર્જાયતે તત્ર માનવાઃ

અકામો વા સકામો વા અપિ તીર્થગતોપિ વા ॥
સ્વર્ગદ્વારે ત્યજન્પ્રાણાન્વિષ્ણુલોકે મહીયતે

મુનયો દેવતાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યા યક્ષા મરુદ્ગણાઃ ॥
યજ્ઞોપવીતમાત્રેણ વિભાગં ચક્રિરે તુ યે

મધ્યાહ્નેઽત્ર પ્રકુર્વંતિ સાન્નિધ્યં દેવતાગણાઃ ॥
તસ્માત્તત્ર પ્રકુર્વંતિ મધ્યાહ્ને સ્નાનમાદરાત્

કુર્વંત્યનશનં યે તુ સ્વર્ગદ્વારે જિતેંદ્રિયાઃ ॥
પ્રયાંતિ પરમં સ્થાનં યે ચ માસોપવાસિનઃ

અન્નદાનરતા તે ચ રત્નદા ભૂમિદા નરાઃ ॥
ગોવસ્ત્રદાશ્ચ વિપ્રેભ્યો યાંતિ તે ભવનં હરેઃ

યત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો મુનયઃ પિતરસ્તથા ॥
સ્વર્ગં પ્રયાંતિ તે સર્વે સ્વર્ગદ્વારં તતઃ સ્મૃતમ્

ચતુર્દ્ધા ચ તનું કૃત્વા દેવદેવો હરિઃ સ્વયમ્ ॥
અત્ર વૈ રમતે નિત્યં ભ્રાતૃભિઃ સહ રાઘવઃ

બ્રહ્મલોકં પરિત્યજ્ય ચતુર્વક્ત્રઃ સનાતનઃ ॥
અત્રૈવ રમતે નિત્યં દેવૈઃ સહ પિતામહઃ

કૈલાસનિલયાવાસી શિવસ્તત્રૈવ સંસ્થિતઃ

મેરુમન્દરમાત્રોઽપિ રાશિઃ પાપસ્ય કર્મણઃ ॥
સ્વર્ગદ્વારં સમાસાદ્ય સ સર્વો વ્રજતિ ક્ષયમ્

યા ગતિર્જ્ઞાનતપસાં યા ગતિર્યજ્ઞયાજિનામ્॥
સ્વર્ગદ્વારે મૃતાનાં તુ સા ગતિર્વિહિતા શુભા

ઋષિદેવાસુરગણૈર્જપહોમપરાયણૈઃ ॥
યતિભિર્મોક્ષકામૈશ્ચ સ્વર્ગદ્વારો નિષેવ્યતે

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ કાશીવાસેષુ યત્ફલમ્ ॥
તત્ફલં નિમિષાર્દ્ધેન કલૌ દાશરથીં પુરીમ્

યા ગતિર્યોગયુક્તાનાં વારાણસ્યાં તનુત્યજામ્॥
સા ગતિઃ સ્નાનમાત્રેણ સરય્વાં હરિવાસરે

સ્વર્ગદ્વારે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં નૈવ પશ્યતિ ॥
કેશવાનુગૃહીતા હિ સર્વે યાંતિ પરાં ગતિમ્

ભૂલોકે ચાંતરિક્ષે ચ દિવિ તીર્થાનિ યાનિ વૈ ॥
અતીત્ય વર્તતે તાનિ તીર્થાન્યેતદ્દ્વિજોત્તમ

વિષ્ણુભક્તિં સમાસાદ્ય રમન્તે તુ સુનિશ્ચિતાઃ ॥
સંહૃત્ય શક્તિતઃ કામં વિષયેષુ હિ સંસ્થિતમ્

શક્તિતઃ સર્વતો યુક્ત્વા શક્તિસ્તપસિ સંસ્થિતા ॥
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

હન્યમાનોઽપિ યો વિદ્વાન્વસેચ્છસ્ત્રશતૈરપિ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

સ્વર્ગદ્વારે વિયુજ્યેત સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
ઉત્તરં દક્ષિણં વાપિ અયનં ન વિકલ્પયેત્

સર્વસ્તેષાં શુભઃ કાલઃ સ્વર્ગદ્વારં શ્રયંતિ યે ॥
સ્નાનમાત્રેણ પાપાનિ વિલયં યાંતિ દેહિનામ્

યાવત્પાપાનિ દેહેન યે કુર્વંતિ જનાઃ ક્ષિતૌ ॥
અયોધ્યા પરમં સ્થાનં તેષામીરિતમાદરાત્ ॥

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પંચદશ્યાં વિશેષતઃ ॥
તસ્ય સાંવત્સરી યાત્રા દેવૈશ્ચન્દ્રહરેઃ સ્મૃતા

તસ્મિન્નુદ્યાપનં ચન્દ્રસહસ્રં વ્રતયોગિભિઃ ॥
કાર્યં પ્રયત્નતો વિપ્ર સર્વયજ્ઞફલાધિકમ્

તસ્મિન્કૃતે મહાપાપક્ષયાત્સ્વર્ગો ભવેન્નૃણામ્

॥ શ્રીવ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ તત્ત્વેન તસ્ય ચન્દ્રહરેઃ શુભામ્॥
ઉત્પત્તિં ચ તથા ચંદ્રવ્રતસ્યોદ્યાપને વિધિમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અયોધ્યાનિલયં વિષ્ણું નત્વા શીતાંશુરુત્સુકઃ ॥
આગચ્છત્તીર્થમાહાત્મ્યં સાક્ષાત્કર્તું સુધાનિધિઃ ॥
અત્રાગત્ય ચ ચન્દ્રોઽથ તીર્થયાત્રાં ચકાર સઃ

ક્રમેણ વિધિપૂર્વં ચ નાનાશ્ચર્યસમન્વિતઃ ॥
સમારાધ્ય તતો વિષ્ણું તપસા દુશ્ચરેણ વૈ

તત્પ્રસાદં સમાસાદ્ય સ્વાભિધાનપુરસ્સરમ્ ॥
હરિં સંસ્થાપયામાસ તેન ચંદ્રહરિઃ સ્મૃતઃ

વાસુદેવપ્રસાદેન તત્સ્થાનં જાતમદ્ભુતમ્ ॥
તદ્ધિ ગુહ્યતમં સ્થાનં વાસુદેવસ્ય સુવ્રત

સર્વેષામિવ ભૂતાનાં ભર્તુર્મોક્ષસ્ય સર્વદા ॥
અસ્મિન્સિદ્ધાઃ સદા વિપ્ર ગોવિંદવ્રતમાસ્થિતાઃ

નાનાલિંગધરા નિત્યં વિષ્ણુલોકાભિકાંક્ષિણઃ ॥
અભ્યસ્યંતિ પરં યોગં મુક્તાત્માનો જિતેંદ્રિયાઃ

યથા ધર્મમવાપ્નોતિ અન્યત્ર ન તથા ક્વચિત્ ॥
દાનં વ્રતં તથા હોમઃ સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત

સર્વકામફલપ્રાપ્તિર્જાયતે પ્રાણિનાં સદા ॥
તસ્માદત્ર વિધાતવ્યં પ્રાણિભિર્યત્નતઃ ક્રમાત્ ॥
દાનાદિકં વિપ્રપૂજા દંપત્યોશ્ચ વિશેષતઃ

સર્વયજ્ઞાધિકફલં સર્વતીર્થાવગાહનમ્ ॥
સર્વદેવાવલોકસ્ય યત્પુણ્યં જાયતે નૃણામ્

તત્સર્વં જાયતે પુણ્યં પ્રાણિનામસ્ય દર્શનાત્ ॥
તસ્માદેતન્મહાક્ષેત્રં પુરાણાદિષુ ગીયતે

ઉદ્યાપનવિધિશ્ચાત્ર નૃભિર્દ્વિજપુરસ્સરમ્ ॥
અગ્રે ચંદ્રહરેશ્ચન્દ્ર સહસ્રવ્રતસંજ્ઞકઃ

ગતે વર્ષદ્વયે સાર્દ્ધે પંચપક્ષે દિનદ્વયે ॥
દિવસસ્યાઽષ્ટમે ભાગે પતત્યેકોઽધિમાસકઃ

ત્ર્યધિકે વા અશીત્યબ્દે ચતુર્માસયુતે તતઃ ॥
ભવેચ્ચન્દ્રસહસ્રં તુ તાવજ્જીવતિ યો નરઃ ॥
ઉદ્યાપનં પ્રકર્ત્તવ્યં તેન યાત્રા પ્રયત્નતઃ

યત્પુણ્યં પરમં પ્રોક્તં સતતં યજ્ઞયાજિનામ્॥
સત્યવાદિષુ યત્પુણ્યં યત્પુણ્યં હેમદાયિનિ ॥
તત્પુણ્યં લભતે વિપ્ર સહસ્રાબ્દસ્ય જીવિભિઃ

સર્વસૌખ્યપ્રદં તાદૃક્પુણ્યવ્રતમિહોચ્યતે

ચતુર્દશ્યાં શુચિઃ સ્નાત્વા દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ॥
ચરિતબ્રહ્મચર્ય્યશ્ચ જિતવાક્કાયમાનસઃ ॥
પૌર્ણમાસ્યાં તથા કૃત્વા ચંદ્રપૂજાં ચ કારયેત્

પૂર્વં ચ માતરઃ પૂજ્યા ગૌર્યાદિકક્રમેણ ચ ॥
ઋત્વિજઃ પૂજયેદ્ભક્ત્યા વૃદ્ધિશ્રાદ્ધપુરસ્સરમ્

પ્રયતૈઃ પ્રતિમા કાર્યા ચંદ્રમંડલસન્નિભા ॥
સહસ્રસંખ્યા હ્યથવા તદર્દ્ધં વા તદર્દ્ધકમ્ ॥
નિજવિત્તાનુમાનેન તદર્ધેન તદર્દ્ધિકમ્

તતઃ શ્રદ્ધાનુમાનાદ્વા કાર્યા વિત્તાનુમાનતઃ ॥
અથવા ષોડશ શુભા વિધાતવ્યાઃ પ્રયત્નતઃ

ચંદ્રપૂજાં તતઃ કુર્યાદાગમોક્તવિધાનતઃ ॥
માષૈઃ ષોડશભિઃ કાર્યા પ્રત્યેકં પ્રતિમા શુભા

સોમમંત્રેણ હોમસ્તુ કાર્યો વિત્તાનુમાનતઃ ॥
પ્રતિમાસ્થાપનં કુર્યાત્સોમમંત્રમુદીરયેત્

સોમોત્પત્તિં સોમસૂક્તં પાઠયેચ્ચ પ્રયત્નતઃ ॥
ચંદ્રપૂજાં તતઃ કુર્યાદાગમોક્તવિધાનતઃ

ચંદ્રન્યાસં કલાન્યાસં કારયેન્મંડલે જલમ્ ॥
એકાદશેંદ્રિયન્યાસં તથૈવ વિધિપૂર્વકમ્

ચંદ્રબિંબનિભં કાર્ય્યં મંડલં શુભતંડુલૈઃ॥
મધ્યે ચ કલશઃ સ્થાપ્યો ગવ્યેન પયસાપ્લુતઃ

ચતુરસ્રેષુ સંપૂર્ણાન્કલશાન્સ્થાપયેદ્બહિઃ ॥
મંડલે ચંદ્રપૂજા ચ કર્તવ્યા નામભિઃ ક્રમાત્

હિમાંશવે નમશ્ચૈવ સોમચંદ્રાય વૈ નમઃ

ચંદ્રાય વિધવે નિત્યં નમઃ કુમુદબંધવે

સુધાંશવે ચ સોમાય ઓષધીશાય વૈ નમઃ ॥
નમોઽબ્જાય મૃગાંકાય કલાનાં નિધયે નમઃ

નમો નક્ષત્રનાથાય શર્વરીપતયે નમઃ ॥
જૈવાતૃકાય સતતં દ્વિજરાજાય વૈ નમઃ

એવં ષોડશભિશ્ચંદ્રઃ સ્તોતવ્યો નામભિઃ ક્રમાત્

તતો વૈ પ્રયતો દદ્યાદ્વિધિવન્મંત્રપૂર્વકમ્ ॥
શંખતોયં સમાદાય સપુષ્પં ફલચંદનમ્

નમસ્તે માસમાસાંતે જાયમાન પુનઃપુનઃ ॥
ગૃહાણાર્ઘ્યં શશાંક ત્વં રોહિણ્યા સહિતો મમ

એવં સંપૂજ્ય વિધિવચ્છશિનં પ્રણતો ભવેત્ ॥
ષોડશાન્યે ચ કલશા દુગ્ધપૂર્ણાઃ સરત્નકાઃ

સવસ્ત્રાચ્છાદનાઃ શાંત્યૈ દાતવ્યાસ્તે દ્વિજન્મને ॥
અભિષેકં તતઃ કુર્યાત્પાયસેન જલેન તુ

ઋત્વિજાં મનસસ્તુષ્ટિઃ કાર્યા વિત્તાનુમાનતઃ ॥
બ્રાહ્મણં ભોજયેત્તત્ર સકુટુંબં વિશેષતઃ

પૂજનીયૌ પ્રયત્નેન વસ્ત્રૈશ્ચ દ્વિજદંપતી ॥
કર્તવ્યં ચ તતો ભૂરિદક્ષિણાદાનમુત્તમમ્

પ્રતિમાશ્ચ પ્રદાતવ્યા દ્વિજેભ્યો ધેનુપૂર્વિકાઃ ॥
સુવર્ણં રજતં વસ્ત્રં તથાન્નં ચ વિશેષતઃ ॥
દાતવ્યં ચંદ્રસુપ્રીત્યૈ હર્ષાદેવં દ્વિજન્મને

ઉપવાસવિધાનેન દિનશેષં નયેત્સુધીઃ ॥
અનંતરે ચ દિવસે કુર્યાદ્ભગવદર્ચનમ્ ॥
બાંધવૈઃ સહ ભુઞ્જીત નિયમં ચ વિસર્જ્જયેત્

એવં ચ કુરુતે ચંદ્રસહસ્રં વ્રતમુત્તમમ્ ॥
બ્રહ્મઘ્નોઽપિ સુરાપોઽપિ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ ॥
વ્રતેનાનેન શુદ્ધાત્મા ચંદ્રલોકં વ્રજેન્નરઃ

યાદૃશશ્ચ ભવેદ્વિપ્ર પ્રિયો નારાયણસ્ય ચ ॥
એવં કરોતિ નિયતં કૃતકૃત્યો ભવેન્નરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યે ચન્દ્રસહસ્રવ્રતોદ્યાપનવિધિવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ