સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.28-4

॥ અથ કટાહતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત સર્વાર્થતત્ત્વજ્ઞ વેદવેદાન્તપારગ ॥
શ્રીવેંકટાચલે તીર્થં કટાહાખ્યં સુપાવનમ્ ॥

શ્રૂયતે તસ્ય માહાત્મ્યં ઘુષ્યતે ચ જગત્ત્રયે ॥
અસ્માકમેતદ્બ્રૂહિ ત્વં કૃપયા વ્યાસશાસિત

પુરા વૈ નારદઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મપુત્રો મહાનૃષિઃ ॥
દૃષ્ટ્વા વૈ નૈમિષારણ્યં સંપ્રાપ્તો દ્વિજસત્તમઃ

તદાનીં બ્રહ્મપુત્રં તમર્ઘ્યપાદ્યાદિભિઃ શુભૈઃ ॥
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં પવિત્રે ચ કુશાસને ॥

સન્નિવેશ્ય મહાભક્ત્યા વિનયાનતકન્ધરાઃ ॥
પ્રણમ્ય પ્રાર્થયામાસુરિમે સર્વે મહર્ષયઃ

ત્વાં વિના નારદ શ્રીમન્નસ્માકં ભુવનત્રયે ॥
ધર્મોપદેશકઃ કશ્ચિન્નાસ્તિ નાસ્તિ મહર્ષિષુ

વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સર્વદેવનિષેવિતે॥
વૈકુણ્ડાદાગતે દિવ્યે સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતે

કટાહતીર્થમાહાત્મ્યં વર્ણયાદ્ય વનૌકસામ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ ॥
કટાહતીર્થમાહાત્મ્યં કો વેત્તિ ભુવનત્રયે

મહાદેવો વિજાનાતિ તસ્ય તીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
યાનિ કાનિ ચ પુણ્યાનિ બ્રહ્માણ્ડાન્તર્ગતાનિ વૈ

તાનિ ગંગાદિતીર્થાનિ સ્વપાપપરિશુદ્ધયે ॥
કટાહતીર્થસેવાં ચ કુર્વન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચેતરજાતયઃ ॥
સ્પૃશન્તિ તજ્જલમિતિ ન પિબેદ્યો વિમૂઢધીઃ

સ હિ ચણ્ડાલતાં પ્રાપ્ય કુમ્ભીપાકે પતિષ્યતિ ॥
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થો યતીશ્વરઃ

સેવયા તસ્ય તીર્થસ્ય પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેષુ તત્તીર્થસ્ય પ્રશંસનમ્

બહુધા વર્ણ્યતે પંચમહાપાતકનાશનમ્ ॥
અત્યદ્ભુતતરં વિપ્રાઃ સર્વલોકૈકપાવનમ્

બ્રહ્મહત્યાયુતં ચાપિ સુરાપાનાયુતં તથા ॥
અયુતં ગુરુદારાણાં ગમનં પાપકારણમ્

સ્તેયાયુતં સુવર્ણાનાં તત્સંસર્ગાશ્ચ કોટયઃ ॥
શીઘ્રં વિલયમાયાંતિ તસ્ય તીર્થસ્ય સેવયા

યાનિ નિષ્કૃતિહીનાનિ પાપાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ નશ્યંતિ તીર્થસ્યાસ્ય નિષેવણાત્

ઇદં તીર્થં મહાપુણ્યં ભગવત્પાદનિસ્સૃતમ્ ॥
કુષ્ઠાદિરોગયુક્તો યઃ પ્રત્યહં ચ પિબેદિદમ્

॥
॥ અથ કટાહતીર્થમહિમશ્રદ્ધાશૂન્યાનાં મહાનરકપ્રાપ્તિઃ ॥ ॥
સોઽપિ રોગવિહીનઃ સન્વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
ભગવાઞ્છંકરો દેવો રહસ્યાનુભવે પુરા

પાર્વત્યૈ કથયામાસ તસ્ય તીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
ઉક્તેષ્વેતેષુ સન્દેહો ન કર્તવ્યઃ કદાચન

અર્થવાદોઽયમિતિ ચ ન વક્તવ્યં કદાચન ॥
યેઽર્થવાદમિદં બ્રૂયુસ્તેષાં વૈ નાસ્તિકાત્મનામ્

જિહ્વાગ્રે પરશું તપ્તં પ્રક્ષિપન્તિ ચ કિંકરાઃ ॥
તસ્માત્કટાહતીર્થં તુ સેવનીયં પ્રયત્નતઃ

સર્વદુઃખપ્રશમનમપવર્ગફલપ્રદમ્ ॥
યત્ર પીત્વા નરો ભક્ત્યા સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

એવમુક્ત્વા મહાભાગઃ કાશીં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્ ॥
સંપ્રાપ્તો નારદઃ શ્રીમાન્સૂત પૌરાણિકોત્તમ

સંક્ષેપતશ્ચ ભગવાન્નૈમિષે હ્યુક્તવાન્ખલુ ॥
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામઃ કટાહસ્ય ચ વૈભવમ્

સુવિસ્તરેણ ચાસ્માકં વદ સૂત કૃપાવશાત્

॥ અથ કટાહતીર્થપાનક્રમઃ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોસ્તપોધનાઃ સર્વે નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥
કટાહતીર્થમાહાત્મ્યં શૃણુધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ

કટાહતીર્થં ભો વિપ્રાઃ સર્વ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
સર્વસમ્પત્કરં શુદ્ધં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

દુઃસ્વપ્નનાશનં હ્યેતન્મહાપાતકનાશનમ્ ॥
મહાવિઘ્નપ્રશમનં મહાશાન્તિકરં નૃણામ્

સ્મૃતિમાત્રેણ યત્પુંસાં સર્વપાપનિષૂદનમ્ ॥
મન્ત્રેણાષ્ટાક્ષરેણૈવ પિબેત્તીર્થં મનોહરમ્

અથવા કેશવાદ્યૈશ્ચ નામભિર્વા પિબેજ્જલમ્ ॥
યદ્વા નામત્રયેણાઽપિ પિબેત્તીર્થં શુભપ્રદમ્

આહોસ્વિદ્વેંકટેશસ્ય મન્ત્રેણાષ્ટાક્ષરેણ વૈ ॥
પિબેત્કટાહતીર્થં તદ્ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્

વિના મંત્રેણ યો વિપ્રઃ સંપિબેત્તીર્થમુત્તમમ્ ॥
પાપં મે નાશય ક્ષિપ્રં જન્માન્તરકૃતં મહત્

ઇત્યુક્ત્વા સ પિબેન્નિત્યં મોક્ષમાર્ગૈકસાધનમ્ ॥
સ્વામિપુષ્કરિણીસ્નાનં વરાહશ્રીશદર્શનમ્

કટાહતીર્થપાનં ચ ત્રયં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્ ॥
બહુના કિમિહોક્તેન બ્રહ્મહત્યાદિનાશનમ્

॥ અથ કેશવાખ્યદ્વિજવૃત્તાન્તઃ ॥ ॥
પુરા કશ્ચિદ્દ્વિજો મોહાત્કેશવાખ્યો બહુશ્રુતમ્ ॥
હત્વા ખડ્ગેન દુર્બુદ્ધ્યા બ્રહ્મહત્યામવાપ્તવાન્

સોઽપિ તસ્મિન્મહાતીર્થે પીત્વા જલમનુત્તમમ્ ॥
કેશવાખ્યો મહાપાપી વિમુક્તો બ્રહ્મહત્યયા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્ય પુત્રઃ કેશવાખ્યઃ કથં પ્રાપ્તો ભયંકરીમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યામતિક્રૂરામસ્માકં વક્તુમર્હસિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
તુઙ્ગભદ્રાતટે રમ્યે ગન્ધર્વૈરુપસેવિતે ॥
અગ્રહારો મહાનાસીદ્વેદાઢ્ય ઇતિ નામતઃ

તસ્મિન્વેદપુરે રમ્યે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥
શબ્દશાસ્ત્રપરાઃ સર્વે જ્યોતિઃશાસ્ત્રપ્રવર્તકાઃ

મીમાંસાતર્કશાસ્ત્રજ્ઞાઃ સર્વે વેદાન્તવાદિનઃ ॥
ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિરતા અન્નદાનપરાઃ સદા

પુત્રવન્તશ્ચ તે સર્વે હ્યગ્રહારે મહાજનાઃ ॥
વેદાઢયેઽપ્યગ્રહારે વૈ પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ

॥ અથ ગણિકાલંપટસ્ય કેશવદ્વિજસ્ય બ્રહ્મહત્યાપ્રાપ્તિક્રમઃ ॥ ॥
તસ્ય પુત્રઃ કેશવાખ્યઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
માતરં પિતરં ત્યક્ત્વા ભાર્યામપિ પતિવ્રતામ્

સર્વદા ગણિકાસક્તો વેશ્યાગારં વિવેશ હ ॥
દિનદ્વયે ચ તાં વેશ્યામનુભૂય દ્વિજસ્તતઃ

નિષ્કદ્વયં પ્રદાતવ્યં હસ્તે દત્ત્વા ગતઃ સુખમ્ ॥
વેશ્યયા ચાધનસ્ત્યક્તસ્તત્સંયોગૈકતત્પરઃ

ઇતસ્તતશ્ચોરયિત્વા બહુદ્રવ્યાણિ સન્તતમ્ ॥
દત્ત્વા તયા ચિરં રેમે તદ્ગૃહે બુભુજે ચ સઃ

એકેન ચષકેણાસૌ તયા સહ સુરાં પપૌ ॥
સ કદાચિત્કિરાતૈસ્તુ દ્રવ્યં હર્તું યયૌ દ્વિજઃ ॥

વિપ્રસ્ય કસ્યચિદ્ગેહે સોઽપિ કૈરાતવેષધૃક્ ॥
કેશવો વિપ્રબન્ધુર્વૈ સાહસી ખઙ્ગહસ્તવાન્

તદ્ગૃહસ્વામિનં વિપ્રં હત્વા ખડ્ગેન સાહસાત્ ॥
સમાદાય બહુ દ્રવ્યં વેશ્યાગારં વિવેશ હ

તં યાન્તમનુયાતિ સ્મ બ્રહ્મહત્યા ભયંકરી ॥
નીલવસ્ત્રધરા ભીમા ભૃશં રક્તશિરોરુહા ॥

ગર્જન્તી સાટ્ટહાસં સા કમ્પયન્તી ચ રોદસી ॥
અનુદ્રુતસ્તયા વિપ્રો બભ્રામ જગતીતલે

એવં ભ્રમન્ધરાં સર્વાં વિપ્રબન્ધુર્દુરાત્મવાન્ ॥
સ્વગ્રામં પ્રયયૌ ભીત્યા શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ

અનુદ્રુતસ્તયા ભીતઃ પ્રયયૌ સ્વનિકેતનમ્॥
બ્રહ્મહત્યાપ્યનુદ્રુત્ય તેન સાકં ગૃહં યયૌ

જનકં રક્ષ રક્ષેતિ કેશવઃ શરણં યયૌ ॥
મા ભૈષીરિતિ સ પ્રોચ્ય પિતા રક્ષિતુમુદ્યતઃ

॥ અથ સ્વસુતરક્ષણોદ્યુક્તે પદ્મનાભે બ્રહ્મહત્યોક્તિઃ ॥
ક્રૂરૈનં બ્રહ્મહત્યા સા જનકં પ્રત્યભાષત

॥ બ્રહ્મહત્યોવાચ ॥ ॥
મૈનં ત્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પદ્મનાભ દ્વિજોત્તમ ॥
અયં સુરાપી સ્તેયી ચ બ્રહ્મહા ચાતિપાતકી

માતૃદ્રોહી પિતૃદ્રોહી ભાર્યાત્યાગી ચ દુષ્ટધીઃ ॥
ગણિકાસક્તચિત્તશ્ચ હ્યેનં મુઞ્ચ દુરાત્મકમ્

ગૃહ્ણાસિ ચેત્સુતં વિપ્ર મહાપાતકિનં વૃથા ॥
ત્વદ્ભાર્યામસ્ય ભાર્યાં ચ ત્વાં ચ પુત્રમિમં દ્વિજ

ભક્ષયિષ્યામિ વંશં ચ તસ્માન્મુઞ્ચ દુરાત્મકમ્ ॥
ઇમં ત્યજસિ ચેત્પુત્રં યુષ્માન્મુઞ્ચામિ સાંપ્રતમ્

નૈકસ્યાર્થે કુલં હન્તુમર્હસિ ત્વં મહામતે ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તયા તત્ર પદ્મનાભોઽબ્રવીચ્ચ તામ્

॥
॥ પદ્મનાભ ઉવાચ ॥ ॥
બાધતે માં સુતસ્નેહઃ કથં પુત્રં પરિત્યજે ॥
બ્રહ્મહત્યા તદાકર્ણ્ય પદ્મનાભં તમબ્રવીત્

॥ બ્રહ્મહત્યોવાચ ॥ ॥
પુત્રોઽયં પતિતોઽભૂત્તે વર્ણાશ્રમબહિષ્કૃતઃ ॥
પુત્રેસ્મિન્મા કુરુ સ્નેહં નિંદિતં તસ્ય દર્શનમ્

ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મહત્યા સા પદ્મનાભસ્ય પશ્યતઃ ॥
હસ્તેન પ્રજહારાસ્ય સુતં કેશવનામકમ્

રુરોદ તાતતાતેતિ જનકં પ્રબ્રુવન્મુહુઃ ॥
રુરુદુર્જનકો માતા ભાર્યા તસ્ય દુરાત્મનઃ

॥ અથ પદ્મનાભં પ્રતિ ભરદ્વાજકથિતો બ્રહ્મહત્યાવિમુક્ત્યુપાયઃ ॥ ॥
તસ્મિન્કાલે મહાભાગો ભરદ્વાજો મહામુનિઃ ॥
દિષ્ટ્યા સમાયયૌ યોગી શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ

પદ્મનાભોઽથ તં દૃષ્ટ્વા ભરદ્વાજં મહામુનિમ્ ॥
સ્તુત્વા પ્રણમ્ય શરણં યયાચે પુત્રકારણાત્

ભરદ્વાજ મહાભાગ સાક્ષાદ્વિષ્ણ્વંશકો ભવાન્ ॥
ત્વદ્દર્શનમપુણ્યાનાં ભવિતા ન કદાચન

બ્રહ્મહા ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ચાભૂત્સુતો મમ ॥
પુત્રં પ્રહર્તુમા યાતા બ્રહ્મહત્યા ભયંકરી

ભૂયાદ્યથા મે પુત્રોયં મહાપાતકમોચિતઃ ॥
ઘોરેયં બ્રહ્મહત્યા ચ યથા શીઘ્રં લયં વ્રજેત્

તમુપાયં વદસ્વાદ્ય મમ પુત્રે દયાં કુરુ ॥
એક એવ હિ પુત્રો મે નાન્યોઽસ્તિ તનયો મુને

સુતે મૃતે તુ વંશો મે સમુચ્છિદ્યેત મૂલતઃ ॥
તતઃ પિતૃભ્યઃ પિણ્ડાનાં દાતાઽપિ ન ભવેદ્ધ્રુવમ્

તતઃ કૃપાં કુરુષ્વ ત્વમસ્માસુ ભગવન્મુને ॥
ઇત્યુક્તઃ સ ભરદ્વાજઃ સાક્ષાન્નારાયણાંશકઃ

ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં પદ્મનાભં વચોઽબ્રવીત્

॥ ભરદ્વાજ ઉવાચ ॥ ॥
પદ્મનાભ કૃતં પાપમતિક્રૂરં સુતેન તે ॥
નાસ્ય પાપસ્ય શાન્તિઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તાયુતૈરપિ

તથાઽપિ તે સુતસ્યાહમસ્ય પાપસ્ય શાન્તયે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વદિષ્યામિ પદ્મનાભ શૃણુ દ્વિજ

ગઙ્ગાયા દક્ષિણે ભાગે દ્વિશતીયોજને દ્વિજ ॥
પૂર્વામ્ભોધેઃ પશ્ચિમે તુ પઞ્ચભિર્યોજનૈર્મિતે

સુવર્ણમુખરીતીરે ચોત્તરે ક્રોશમાત્રકે ॥
વેંકટાદ્રિતિ ખ્યાતઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

મેરુપુત્રો મહાપુણ્યઃ સર્વદેવાભિવન્દિતઃ ॥
વૈકુણ્ઠલોકાદાનીતો વિષ્ણોઃ ક્રીડાચલો મહાન્

ગરુત્મતા વેગવતા સ્વર્ણમુખ્યાસ્તટે શુભે ॥
વર્તતે દેવસંઘૈશ્ચ ઋષિસંઘૈશ્ચ પૂજિતઃ

તસ્મિન્વેંકટશૈલેન્દ્રે સાક્ષાન્નારાયણઃ સ્વયમ્ ॥
લક્ષ્મીદેવ્યા ચ ભૂદેવ્યા નીલાદેવ્યા સમાગતઃ

વર્તતે વેંકટેશઃ સ સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદાયકઃ ॥
તસ્ય વેંકટનાથસ્ય હ્યાલયસ્ય તથોત્તરે

કટાહતીર્થં વિપ્રેન્દ્ર વર્તતે મઙ્ગલપ્રદમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિપાપઘ્નં વાઞ્છિતાર્થપ્રદાયકમ્

સુતેન સાકં વિપ્રેંદ્ર પિબ તીર્થં મનોહરમ્ ॥
ભરદ્વાજસ્ય વાક્યં તચ્છ્રુત્વા વૈ વેદસંમિતમ્

શિરસા તં પ્રણમ્યાથ યયૌ વેંકટપર્વતમ્ ॥

॥ અથ ભરદ્વાજોક્ત્યા કટાહતીર્થપાનેન કેશવસ્ય બ્રહ્મહત્યાવિમુક્તિઃ ॥ ॥
તં ગત્વા વેંકટં શૈલં સ્વામિપુષ્કરિણીજલે ॥
સુતેન સાકં વિપ્રેંદ્રઃ સસ્નૌ નિયમપૂર્વકમ્

વરાહસ્વામિનં નત્વા શ્રીનિવાસાલયં ગતઃ ॥
પ્રદક્ષિણં તતઃ કૃત્વા વિમાનં સંપ્રણમ્ય ચ

પદ્મનાભોઽથ પુત્રેણ કેશવેન દુરાત્મના ॥
પપૌ કટાહતીર્થં તદ્બ્રહ્મહત્યાવિનાશકમ્

તદાનીં બ્રહ્મહત્યા સા શીઘ્રમેવ લયં ગતા ॥
અનન્તરં તતો ગત્વા વેંકટેશં કૃપાનિધિમ્

પુત્રેણ સહ વિપ્રેન્દ્રઃ પદ્મનાભો દદર્શ સઃ ॥
તદા પ્રાદુરભૂદ્દેવો વેઙ્કટેશો દયાનિધિઃ

કટાહતીર્થપાનેન તોષિતો વાક્યમબ્રવીત્

॥ અથ બ્રહ્મહત્યાવિમુક્તસુતેન સહિતં પદ્મનાભં પ્રતિ ભગવદુક્તિઃ ॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
પદ્મનાભ મહાબુદ્ધે વેદવેદાન્તપારગ ॥
ભરદ્વાજસ્ય વાક્યેન પ્રાપ્ય વેંકટપર્વતમ્

કટાહતીર્થં ત્વં પીત્વા કૃતાર્થોઽસિ ન સંશયઃ ॥
તવ પુત્રઃ કેશવાખ્યો વિમુક્તો બ્રહ્મહત્યયા

તસ્માત્કટાહતીર્થં તુ સેવનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
તસ્મિંસ્તીર્થે મહાભાગ પીત્વા જલમનુત્તમમ્

પાપિનોઽપિ કૃતાર્થાઃ સ્યુઃ સત્યં સત્યં ન સંશયઃ ॥
મામકં લોકમાગત્ય સુખી ભવ મહામતે

ઇત્યુક્ત્વા વેંકટેશોઽસાવન્તર્ધાનં ગતસ્તતઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્માત્તપોધનાઃ સર્વે શૌનકાદ્યા મહૌજસઃ ॥
કટાહતીર્થમાહાત્મ્યમિતિહાસસમન્વિતમ્

યથાશ્રુતં મયા સમ્યક્તથોક્તં ભવતાં દ્વિજાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે સૂતશૌનક સંવાદે કટાહતીર્થપ્રશંસનંનામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ