સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.25-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તે નારદઃ સોઽથ યથાશાસ્ત્રં વિચાર્ય વૈ ॥
આલેખ્ય ક્રમશઃ પત્રે રાજ્ઞે તસ્મૈ ન્યવેદયત્

રાજાપિ પત્રં તચ્છુત્વા સોઽવધાર્ય પુનઃપુનઃ ॥
પ્રદદૌ પદ્મનિધયે લિખિતાન્યત્ર યાનિ વૈ

સંપાદય પદ્મનિધે શાલાં સ્વર્ણમયીં કુરુ ॥
બ્રહ્મણઃ સદનં દિવ્યં બ્રહ્મર્ષીણાં ચ નિર્મલમ્

ઇંદ્રાદીનાં સુરાણાં ચ સિદ્ધાનાં મર્ત્યવાસિનામ્ ॥
મુનીંદ્રાણાં નિવાસાય રાજ્ઞાં પાતાલવાસિનામ્

તથા ચ નાગરાજાનાં નિધે ત્રૈલોક્યવાસિનામ્ ॥
યથાયોગ્યાસનૈર્યુક્તં ગૃહં ગૃહમતંદ્રિતઃ

કારયાશુ નિધે દ્રવ્યસંભારં યાવદેવ તુ ॥
વિશ્વકર્માપિ ચ તવ સાહાય્યં રચયિષ્યતિ

ઇત્યાદિશંતં સ મુનિરિંદ્રદ્યુમ્નમુવાચ વૈ ॥
સંભારાન્પૃથગેતદ્ધિ કર્ત્તવ્યં વ્યવધાનતઃ

સ્વર્ણૈઃ સુઘટિતં સાધુરથત્રયમલંકૃતમ્ ॥
દુકૂલરત્નમાલાદ્યૈર્બહુમૂલ્યૈર્દૃઢં મહત્

શ્રીવાસુદેવસ્ય રથો ગરુડધ્વજચિહ્નિતઃ ॥
પદ્મધ્વજઃ સુભદ્રાયા રથમૂર્દ્ધનિ ધાર્યતામ્

રથઃ ષોડશચક્રસ્તુ વિષ્ણોઃ કાર્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ચતુર્દશ બલસ્યૈવ સુભદ્રાયાસ્તુ દ્વાદશ

હસ્તષોડશવિસ્તારો રથશ્ચક્રધરસ્ય તુ ॥
ચતુર્દશ બલસ્યૈવ સુભદ્રાયાસ્તુ દ્વાદશ

આસનં જગતાં ભૂયઃ સ્વયં સ્વાસનવિગ્રહઃ ॥
તદ્યાને જગતાં નાશસ્તતો યાનં ન વિદ્યતે

પશ્યેચ્ચરાચરં વિશ્વં જ્ઞાનાદશ(થ?) સુનિર્મલે ॥
સ્થિતો હસ્તતલે નિત્યં નિર્મલસ્તસ્ય દર્પણઃ

તલસ્થત્વાદસૌ તાલઃ સદા તેનાંકિતઃ પ્રભુઃ ॥
તતઃ સ એવ શેષસ્ય બલભદ્રાવતારિણઃ

અથવા સીરિણઃ કાર્યં સીરમેવ ધ્વજોત્તમમ્ ॥
ધ્વજઃ સુનિર્મલઃ કાર્યસ્તસ્માત્તાલધ્વજો મતઃ

ન વાસિતવ્યો દેવોઽસાવપ્રતિષ્ઠે રથે નૃપ ॥
પ્રાસાદે મંડપે વાપિ પુરે તન્નિષ્ફલં ભવેત્

તસ્માત્પ્રતિષ્ઠા પ્રથમં હરેઃ કાર્યા રથસ્ય વૈ ॥
સંભારઃ ક્રિયતાં તસ્ય હ્યનુષ્ઠેયા મયા તુ સા

ઇત્યાજ્ઞાં મત્પિતુર્લબ્ધ્વા શીઘ્રમાયામ્યહં નૃપ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઘટિતં સ્યંદનત્રયમ્

નિધિસંપાદિતૈર્દ્રવ્યૈરેકાહ્નાદ્વિશ્વકર્મણા ॥
સ્વક્ષં સુચક્રં સુસ્તંભં સુવિસ્તીર્ણં સુતોરણમ્

સુધ્વજં સુપતાકં ચ નાનાચિત્રમનોહરમ્ ॥
વિચિત્રબંધમિથુનપુત્તલીવલયાન્વિતમ્

અર્દ્ધહાટકનિર્વ્યૂઢં સાક્ષાદ્રવિરથોપમમ્ ॥
મેઘગંભીરનિર્ઘોષં દૃષ્ટ્વા કર્ષગુણૈર્યુતમ્ ॥
વાતરંહોહયૈર્યુક્તં શતસંખ્યૈઃ સિતપ્રભૈઃ

યથાશાસ્ત્રવિધાનેન નારદેન પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
સુલગ્ને સુમુહૂર્તે ચ સુતિથૌ જ્યોતિષોદિતે

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવઞ્જૈમિને બ્રૂહિ સર્વજ્ઞોસિ મતો હિ નઃ

વિધિના કેન હિ રથઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યો હરેરયમ્ ॥
યથાવદ્વદ નો યેન જાનીમો વિધિવિસ્તરમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
યથા પ્રતિષ્ઠિતં તેન નારદેન મહાત્મના ॥
તદ્વો વદિષ્યામિ વિધિં યથા દૃષ્ટં પુરા મયા

રથસ્યેશાનદિગ્ભાગે શાલાં કૃત્વા સુશોભનામ્ ॥
તન્મધ્યે મણ્ડપં કૃત્વા વેદિં તત્ર સુનિર્મલામ્

ચતુરસ્રા ચતુર્હસ્તમિતાં હસ્તોચ્છ્રિતાં દ્વિજાઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાપૂર્વદિવસે રાત્રાવુત્તરતઃ શુભે

મુહૂર્તે સ્વસ્તિ વાચ્યાથ કારયેદંકુરાર્પણમ્ ॥
દ્વાત્રિંશદ્દેવતાભ્યશ્ચ બલિં દત્ત્વા યથાવિધિ

પ્રાતસ્તતો વેદિકાયાં મધ્યે મણ્ડલમાલિખેત્ ॥
પદ્મં વા સ્વસ્તિકં વાપિ કુમ્ભં તત્ર નિધાપયેત્

પઞ્ચદ્રુમકષાયં ચ તન્મધ્યે પૂરયેત્સુધીઃ ॥
ગંગાદિપુણ્યતોયાનિ પલ્લવાન્સ સમૃત્તિકાઃ

સર્વગંધાન્પઞ્ચરત્નસર્વૌષધિગણં તથા ॥
પૂરયિત્વા વિધાનેન આચાર્યઃ પ્રાઙ્મુખઃ શુચિઃ

વિષ્ણું સ્મરન્પંચગવ્યં પશ્ચાદપિ પ્રપૂરયેત્ ॥
દુકૂલવેષ્ટિતં કણ્ઠે માલ્યૈર્ગંધૈઃ સુશોભનૈઃ

ફલપલ્લવસંયુક્તં કૃતકૌતુકમંગલમ્ ॥
પૂરયેત્તત્ર દેવેશં નરસિંહમનામયમ્

મંત્રરાજેનવિધિવદુપચારૈસ્તથાંતરૈઃ ॥
પ્રાર્થયિત્વા પ્રસાદાય તસ્મિન્નાવાહ્ય તં હરિમ્

બાહ્યોપચારૈર્વિવિધૈઃ પૂજયેદ્વિધિવદ્દ્વિજાઃ ॥
વાયવ્યાં તસ્ય કુમ્ભસ્ય સમિદાજ્યચરું તથા

અષ્ટોત્તરસહસ્રં ચ જુહુયાદ્વિધિવદ્ગુરુઃ ॥
સંપાતાન્પ્રાપયેત્તત્ર કુમ્ભમધ્યે તદન્તતઃ

રથં સુશોભનં કૃત્વા પતાકાગંધમાલ્યકૈઃ ॥
સર્વાંગં સેચયેત્તસ્ય ગંધચન્દનવારિભિઃ

ધૂપયેત્કાલાગુરુણા શંખકાહાલનિસ્વનૈઃ ॥
ધ્વજે તસ્ય નૃસિંહસ્ય પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમીરણમ્

પૂજયિત્વા વિધાનેન રક્તસ્રગ્ગંધમાલ્યકૈઃ ॥
ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય સુપર્ણં પ્રાર્થયેત્તતઃ

યો વિશ્વપ્રાણહેતુસ્તનુરપિ ચ હરેર્યાનકેતુસ્વરૂપોયં સંચિત્યૈવ સદ્યઃ સ્વયમુરગવધૂવર્ગગર્ભાઃ પતંતિ ॥
ચંચચ્ચણ્ડોરુતુંડત્રુટિત ફણિવસારક્તપંકાંકિતાસ્યં વન્દે છન્દોમયં તં ખગપતિમમલં સ્વર્ણવર્ણં સુપર્ણમ્

બ્રહ્મઘોષૈઃ શંખનાદૈર્નાનાવાદ્યસુવિસ્તરૈઃ ॥
રથમૂર્ધ્નિ સ્થાપયેત્તં ચારુસૂક્તં સમુચ્ચરન્

તસ્યોપરિષ્ટાત્તં કુમ્ભં સમંતાત્પ્લાવયન્રથમ્॥
ત્રિરુચ્ચરન્મંત્રરાજં સેચયેદ્બ્રહ્મણા સહ

તતઃ પૂર્ણાહુતિં દત્ત્વા બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દદેત્ ॥
આચાર્યં દક્ષિણાં દદ્યાદ્યેન તુષ્યતિ તદ્ગુરુઃ

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદન્તે પાયસૈર્મધુસર્પિષા ॥
દ્વાદશાક્ષરમંત્રેણ બલભદ્રસ્ય કારયેત્

લાંગલં ચ પવિરવન્મંત્રઃ સ્યાલ્લાંગલધ્વજે ॥
અથવા દ્વિષડ્વર્ણોપિ મૂલમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

લક્ષ્મીસૂક્તેન ભદ્રાયાઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યો રથસ્તથા ॥
નાભિહ્રદાન્મુરારેસ્ત્વં બ્રહ્માંડાવલિરૂપધૃક્

આસનં ચતુરાસ્યસ્ય શ્રિયો વાસ સ્થિરો ભવ ॥
ઇમ મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ધ્વજપદ્મં સમુચ્છ્રયેત્

ઇયાન્વિશેષો હવિષા ત્રયાણાં ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
પંચપંચભિર્હોતવ્યમેકૈકં તુ વિભાગશઃ

ઇત્થં રથાન્પ્રતિષ્ઠાપ્ય સુવર્ણં ગાં ચ વસ્ત્રકમ્ ॥
ધાન્યં ચ દક્ષિણાં દદ્યાત્સમ્યગ્દેવસ્ય ભક્તિતઃ

એવં પ્રતિષ્ઠિતે તત્ર સ્યંદનેઽથ સુભૂષિતે ॥
આરોપ્ય દેવં વિધિવદ્બ્રહ્મઘોષપુરઃસરમ્

જયમંગલશબ્દૈશ્ચ નાનાવાદ્યપુરઃસરૈઃ ॥
ચામરાંદોલનૈર્ધૂપૈઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિરેવ ચ

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્નીયતે સ્મ રથં પ્રતિ ॥
હયૈઃ સુલક્ષણૈર્દાંતૈર્બલીવર્દૈરથાપિ વા

પુરુષૈર્વિષ્ણુભક્તૈર્વા નેતવ્યા હ્યપ્રમાદતઃ ॥
પ્રીણયિત્વા જનં સર્વં ભક્ષ્યભોજ્યાદિલેપનૈઃ

રથસ્યોપરિ દેવેભ્યો બલિમન્ત્રેણ ભો દ્વિજાઃ ॥
બલિં ગૃહ્ણન્તુ ભો દેવા આદિત્યા વસવસ્તથા

મરુતશ્ચાશ્વિનૌ રુદ્રાઃ સુપર્ણાઃ પન્નગા ગ્રહાઃ ॥
અસુરા યાતુધાનાશ્ચ રથસ્થાશ્ચૈવ દેવતાઃ

દિક્પાલા લોકપાલાશ્ચ યે ચ વિઘ્નવિનાયકાઃ ॥
જગતઃ સ્વસ્તિ કુર્વંતુ દિવ્યા મહર્ષયસ્તથા

અવિઘ્નમાચરંત્વેતે મા સંતુ પરિપંથિનઃ ॥
સૌમ્યા ભવંતુ તૃપ્તાશ્ચ દૈત્યા ભૂતગણાસ્તથા

તતસ્તુ નીયતે દેવઃ સમભૂમૌ સમુચ્ચરન્ ॥
મંત્રં વૈષ્ણવગાયત્રીં વિષ્ણોઃ સૂક્તં પવિત્રકમ્

વામદેવ્યૈઃ પવિત્રૈશ્ચ માનસ્તોક્યૈ રથંતરૈઃ ॥
તતઃ પુણ્યાહઘોષેણ કૃતવાદિત્રનિઃસ્વનમ્

શનૈઃ શનૈરથો નેયો રથઃ સ્નેહાત્તુ ચક્રિણઃ ॥
તત્રોત્પાતાન્પ્રવક્ષ્યામિ રથેત્ર દ્વિજસત્તમાઃ

ઈષાભંગે દ્વિજભયં ભગ્નેઽક્ષે ક્ષત્રિયક્ષયઃ ॥
તુલાભંગે વૈશ્યનાશઃ શમ્યા શૂદ્રભયં ભવેત્

ધુરાભંગે ત્વનાવૃષ્ટિઃ પીઠભંગે પ્રજાભયમ્ ॥
પરચક્રાગમં વિદ્યાચ્ચક્રભંગે રથસ્ય તુ

ધ્વજસ્ય પતને વિપ્રા નૃપોઽન્યો જાયતે ધુવમ્ ॥
પ્રતિમાભંગતાયાં તુ રાજ્ઞો મરણમાદિશેત્

પર્યસ્તે તુ રથે વિપ્રાઃ સર્વજાનપદક્ષયઃ ॥
ઉત્પન્નેષ્વેવમાદ્યેષુ ઉત્પાતેષ્વશુભેષુ ચ

બલિકર્મ પુનઃ કુર્યાચ્છાંતિહોમં તથૈવ ચ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભૂયો દદ્યાદ્વાન્નાનિ ચૈવ હિ

પૂર્વોત્તરે ચ દિગ્ભાગે રથસ્યાગ્નિં પ્રકલ્પયેત ॥
સમિદ્ભિર્ઘૃતમધ્વાજ્યમૂલાગ્રાભિશ્ચ હોમયેત્

પાલાશાભિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠા મંત્રરાજેન દીક્ષિતઃ ॥
સોમાયાગ્નયે પ્રજાભ્યઃ પ્રજાનાં પતયે તથા

ગ્રહેભ્યશ્ચ બ્રહ્મણે ચ દિક્પાલેભ્યસ્તદંતતઃ ॥
યત્ર યત્ર રથે દોષાસ્તત્ર તત્ર ચ દીક્ષિતઃ

જુહુયાત્પ્રતિષ્ઠામંત્રેણ વિશેષઃ સર્વતો ભવેત્ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ સહિતઃ કુર્યાદ્ધોમાંતે શાંતિવાચનમ્

સ્વસ્તિ ભવતુ વિપ્રેભ્યઃ સ્વસ્તિરાજ્ઞેઽસ્તુ નિત્યશઃ ॥
ગોભ્યઃ સ્વસ્તિ પ્રજાભ્યસ્તુ જગતઃ શાંતિરસ્તુ વૈ

સ્વસ્ત્યસ્તુ દ્વિપદે નિત્યં શાંતિરસ્તુ ચતુષ્પદે ॥
શં પ્રજાભ્યસ્તથૈવાસ્તુ શં તથાત્મનિ ચાસ્તુ નઃ

શાંતિરસ્તુ ચ દેવસ્ય ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ શિવં તથા ॥
શાંતિરસ્તુ શિવં ચાસ્તુ સર્વતઃ સ્વસ્તિરસ્તુ નઃ

ત્વં દેવ જગતઃ સ્રષ્ટા પોષ્ટા ચૈવ ત્વમેવ હિ ॥
પ્રજાઃ પાલય દેવેશ શાંતિં કુરુ જગત્પતે

યાત્રાકારણભૂતસ્ય પુરુષસ્ય ચ ભૂપતે ॥
દુષ્ટાન્ગ્રહાંસ્તુ વિજ્ઞાય ગ્રહશાંતિં સમાચરેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ