સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.23-5

॥ ॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ ॥
અક્ષય્યાયાસ્તૃતીયાયાઃ સિતે પક્ષે ચ માધવે

યે કુર્વંતિ ચ તસ્યાં વૈ પ્રાતઃ સ્નાનં ભગોદયે ॥
તે સર્વે પાપનિર્મુક્તા યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

દેવાન્પિતૄન્મુનીન્યસ્તુ કુર્યાદુદ્દિશ્ય તર્પણમ્ ॥
તેનાઽધીતં ચ તેનેષ્ટં તેન શ્રાદ્ધશતં કૃતમ્

મધુસૂદનમભ્યર્ચ્ય કથાં શૃણ્વંતિ યે નરાઃ ॥
અક્ષય્યાયાં તૃતીયાયાં તે નરા મુક્તિભાગિનઃ ॥

યે દાનં તત્ર કુર્વંતિ મધુદ્વિટ્પ્રીતયે શુભમ્ ॥
તદક્ષય્યં ફલત્યેવ મધુશાસનશાસનાત્

દેવર્ષિપિતૃદૈવત્યા તિથિરેષા મહાશુભા ॥
ત્રયાણાં તૃપ્તિદાત્રી ચ કૃતે ધર્મે સનાતને

પ્રખ્યાતિશ્ચ તિથેરસ્યાઃ કેન ચાસ્તિ તદપ્યહમ્॥
વક્ષ્યામિ નૃપશાર્દૂલ સાવધાનમનાઃ શૃણુ ॥

પુરા પુરંદરસ્યાઽઽસીદ્યુદ્ધં ચ બલિના સહ ॥
દેવાનાં ચૈવ દૈત્યાનાં દ્વંદ્વં યુદ્ધમભૂત્તતઃ

સ નિર્જિત્ય બલિં દૈત્યં પાતાલતલવાસિનમ્॥
પુનર્ભુવં સમાસાદ્ય ચોતથ્યસ્યાઽઽશ્રમં યયૌ

તત્રાપશ્યચ્ચ તત્પત્નીં ગુર્વિણીં મંદગામિનીમ્॥
ચલચ્છ્રોણિતટાબદ્ધ કાંચીદામ્ના સુમંડિતામ્

ક્વણત્કંકણનિર્ઘોષ જિતમત્તાલિકોકિલામ્ ॥
વલ્ગુચિત્રાંબરાં રામાં મંજુવાચં શુચિસ્મિતામ્

લસત્કુંભસ્થલાભ્યાં ચ કુચાભ્યામુપશોભિતામ્ ॥
હસત્પદ્મમુખાં દિવ્યાં નીલોત્પલસુલોચનામ્

કેતક્યુદરપાંડુભ્યાં ગંડાભ્યાં ચ મનોરમામ્ ॥
શ્રમોચ્છ્વસંતીં દીનાક્ષીં પર્ણશાલામુખે સ્થિતામ્

સ્વપતીં શયને ક્વાઽપિ તાં દૃષ્ટ્વા મોહમાગતઃ ॥
બલાત્કારેણ બુભુજે ગુર્વિણીં પાકશાસનઃ

ગર્ભસ્થસ્તુ તદા પિંડઃ સ્વસ્ય પાતવિશંકયા ॥
છાદયામાસ વૈ યોનિં દ્વારે પાદેન દુઃખિતઃ

તતશ્ચસ્કન્દ વીર્યં તદ્ભૂમાવેવ બલિદ્વિષઃ ॥
ગર્ભસ્થાય ચુકોપાસૌ ભગવાન્પાકશાસનઃ

તં શશાપ ચ ગર્ભસ્થં રુષા તામ્રાંતલોચનઃ ॥
જાત્યન્ધો ભવ દુર્બુદ્ધે માઽવમંસ્થા યતઃ પદા

પ્રચ્છાદ્ય યોનિદ્વારં ચ તતો દીર્ઘતપાહ્વયઃ ॥
પદા પ્રસ્કંદિતાદ્વીર્યાજ્જાલતઃ સમજાયત

પશ્ચાદિંદ્રો યયૌ શીઘ્રમૃષેઃ શાપ વિશંકિતઃ ॥
પલાયંતં હરિં દૃષ્ટ્વા જહસુર્બટવોઽખિલાઃ

તતસ્તુ વ્રીડિતો ભૂત્વા યયૌ મેરોર્ગુહાં શુભામ્ ॥
તત્ર લીનશ્ચચારાઽસૌ દુસ્તરં વૈ તપો મહત્

મેરૌ વિલીય વસતિ દેવેન્દ્રે લજ્જયાઽન્વિતે ॥
ગૂઢૈર્વિજ્ઞાય તાં વાર્તાં દૈતેયા બલિપૂર્વકાઃ

સુરાનાક્રમ્ય બુભુજુર્બલીંદ્રશ્ચામરાવતીમ્ ॥
દિક્પાલાનાં વિભૂતીશ્ચ શંબરાદ્યા બલીયસઃ

બલાદ્બુભુજિરે હીનનાથે રાષ્ટ્રે દિવૌકસામ્ ॥
રક્ષિતારમજાનંતો દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ

પપ્રચ્છુર્ધિષણં દેવં દેવાચાર્યમકલ્મષમ્ ॥
પપ્રચ્છુરિંદ્રવૃત્તાંતં ક્વ સ્વિત્તિષ્ઠતિ નઃ પ્રભુઃ

દૈત્યાક્રાંતમિદં રાષ્ટ્રં હીનનાથં દિવૌકસામ્ ॥
કુતો નાઽઽયાતિ દેવોઽસૌ ભૂયાન્કાલો ગતો વિભો

તં યામો યત્ર ધિષણ પ્રાર્થયામશ્ચ તં વિભુમ્ ॥
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા દેવૈર્ધિષણસ્તાનુવાચ હ

રસાતલે બલિં જિત્વા ચોતથ્યસ્યાઽઽશ્રમં યયૌ ॥
ભુક્ત્વા પત્નીં ચ દાર્ઢ્યેન તચ્છિષ્યૈરેવ નિન્દિતઃ

વ્રીડિતસ્તુ દિવં યાતું ગુહાં મેરોર્વિવેશ હ ॥
તત્રૈવાઽઽસ્તે શચીયુક્તઃ સ્વકૃતં ચિન્તયન્વિભુઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવા અગ્નિપુરોગમાઃ ॥
ગુહાં મેરોર્યયુઃ શીઘ્રં દૃષ્ટ્વા પ્રાર્થયિતું વિભુમ્

તત્ર દૃષ્ટ્વા ગુહાલીનં દેવેન્દ્રં પાકશાસનમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈસ્તદ્વીર્યૈર્લોકવિશ્રુતૈઃ

ઇંદ્ર તુભ્યં નમસ્તેઽસ્તુ સર્વદેવાઽધિપાય તે ॥
વયં દૈત્યૈરર્દિતાશ્ચ ત્વયા હીના ભૃશાર્દિતાઃ

સ્થાનભ્રષ્ટાશ્ચરામોંઽગ નાનાદેશેષુ દુઃખિતાઃ ॥
તસ્માદાગત્ય દેવેન્દ્ર જહિ શત્રૂનરિંદમ

ઇતિ સ્તુતસ્તદા દેવૈર્નિશ્ચક્રામ ગુહામુખાત્ ॥
લજ્જયા ઽવનતો ભૂત્વા પશ્યન્ભૂમિં ચ ચક્ષુષા

ન કિંચિદપિ ચોવાચ દુઃખાદ્ગદ્ગદભાષણઃ ॥
તઽઽજ્ઞાત્વા ધિષણઃ પ્રાહ તં સુરેન્દ્રં ભયાનકમ્

મા શંકા તે સુરપતે કર્માધીનમિદં જગત્॥
માનામાનૌ સુખં દુઃખં લાભાલાભૌ જયાજયૌ

પૂર્વકર્માનુરોધેન ભવંત્યેતે ન સંશયઃ॥
જીવઃ કર્માનુગો દુઃખં દિષ્ટં દૈવેન કાલતઃ

પ્રાજ્ઞાઃ પ્રાયો ન શોચંતિ ન પ્રહૃષ્યંતિ વૈ સુખાત્॥
તસ્માત્પ્રારબ્ધતઃ પ્રાપ્તં દુઃખં ચેદં તવ પ્રભો॥

તત્પ્રાપ્ય મઘવન્દુઃખં નૈવ શોચિતુમર્હસિ ॥
ઇત્યુક્તો ગુરુણા ચાહ મઘવાનમરાધિપાન્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥
પરસ્ત્રીસંગદોષેણ બલં વીર્યં યશોઽમલમ્ ॥
મંત્રશક્તિઃશાસ્ત્રશક્તિર્વિદ્યાશક્તિશ્ચ માનદ

અભવન્નષ્ટવીર્યં મે તૂષ્ણીં તેન વસામ્યહમ્ ॥
પાકશાસનવાક્યં તુ શ્રુત્વા સ્વાચાર્યસંયુઽતાઃ

મંત્રયામાસુરેકાન્તે પુનસ્તસ્ય બલાપ્તયે ॥
તદા ગુરુશ્ચ તાન્પ્રાહ કરુણં ચ વિદુત્તમઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ॥
માસો વૈશાખનામાઽયં પ્રિયો વૈ મધુઘાતિનઃ॥
સર્વાશ્ચ તિથયઃ પુણ્યા માસેઽસ્મિન્માધવપ્રિયે

તત્રાઽપિ ચ સિતે પક્ષે માસેઽસ્મિન્નક્ષયાહ્વયા ॥
યા તસ્યાં સ્નાનદાનાદિ શ્રદ્ધયા ચ કરોતિ વૈ

તસ્ય પાપસહસ્રાણિ નશ્યંત્યેવ ન સંશયઃ॥
અનવદ્યં તથૈશ્વર્યં બલં ધૈર્યં ભવંતિ ચ

તસ્માત્તસ્યાં તૃતીયાયાં હરિણા બલવિદ્વિષા ॥
સ્નાનદાનાદિસદ્ધર્માન્કારયામો હિતાઽઽપ્તયે

ભવિષ્યતિ ચ સા શક્તિર્વિદ્યાયા મન્ત્રશાસ્ત્રયોઃ ॥
બલં ધૈર્યં યશશ્ચૈવ યથાપૂર્વં ભવિષ્યતિ

ઇત્યેવં તુ વિચાર્યાથ ગુરુર્દેવૈઃ સમાહિતઃ ॥
ઇન્દ્રેણ કારયામાસ ધર્માનેતાન્હરિપ્રિયાન્

અક્ષય્યાયાં તૃતીયાયાં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાન્ ॥
તેન પૂર્વવદેવાઽઽસીદ્બલં ધૈર્યાદિકં વિભોઃ ॥

પરસ્ત્રીસંગદોષોઽપિ સદ્ય એવ વ્યલીયત ॥
પશ્ચાદ્ધતાશુભઃ શક્રો રાહોર્મુક્ત ઇવોડુપઃ

દેવતાનાં તથા મધ્યે શુશુભે ચ હરિર્યથા ॥
પશ્ચાદ્દેવૈઃ સમાયુક્તો વિનિર્જિત્ય તથાઽસુરાન્

તૃતીયાયાશ્ચ માહાત્મ્યાદ્ભાગ્યયુક્તોઽમરાવતીમ્ ॥
વિવેશ વિભવૈઃ સાર્દ્ધં શંખતૂર્યાદિનિઃસ્વનૈઃ

અનુજ્ઞાતાશ્ચ શક્રેણ સ્વધામાનિ યયુઃ સુરાઃ ॥
તતસ્તે યજ્ઞભાગાંશ્ચ લેભિરે ચ યથા પુરા

પિંડભાગાંશ્ચ પિતરો યથાપૂર્વં પ્રપેદિરે ॥
સ્વાધ્યાયે મુનયસ્તુષ્ટા દૈત્યાનાં ચ પરાજયઃ

તદા પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિંસ્તૃતીયા ચાઽક્ષયાઽઽહ્વયા ॥
પ્રખ્યાતા સર્વલોકેષુ દેવર્ષિપિતૃતુષ્ટિદા

તસ્માત્પુણ્યતમા ચૈષા સર્વકર્મનિકૃંતની ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદા નૃણાં તૃતીયા ચાઽક્ષયાઽઽહ્વયા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદેઽક્ષય્યતૃતીયાયાઃ શ્રેષ્ઠત્વકથનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ