સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.23-2

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
દૌવારિકાય રાજર્ષિરિંદ્રદ્યુમ્નો મહાયશાઃ ॥
સાર્વભૌમો વૈષ્ણવાગ્ર્યો ધાતારં દ્રષ્ટુમાગતઃ

યાત્વયં પુરતસ્તસ્ય યદિ ત્વમનુમન્યસે ॥
ઇત્યુક્તસ્તં પુનઃ પ્રાહ નારદં મણિકોદરઃ

સ્વામિંસ્ત્વયાગતો યોઽસૌ ન સામાન્યો હિ બુધ્યતે ॥
યત્ર પશ્યસિ દિક્પાલાન્પિતૄન્મન્વંતરાધિપાન્

તત્રાયં મર્ત્ત્યનિલયસ્તિષ્ઠેદપિ હિ પૌરુષમ્ ॥
ભવાન્ગત્વા પદ્મયોનિં વિજ્ઞાપ્યૈનં પ્રવેશય

સભાદ્વારગતો યોઽસૌ દિક્પાલૈઃ સહ યાસ્યતિ ॥
એકાગ્રચિત્તો ભગવાન્ગાયને ચતુરાનનઃ

અસ્માકં દ્વારિ યુક્તાનાં પ્રતીક્ષ્યોઽવસરો ધ્રુવમ્ ॥
ન ક્રોધો મયિ કર્ત્તવ્યો દાસે તવ પિતુશ્ચ તે

ઇત્યુક્તો નારદો ગત્વા બ્રહ્માણં જગતાં પતિમ્ ॥
નત્વા સાષ્ટાંગપતનં વિજ્ઞપ્તો વસુધાધિપઃ

કટાક્ષેણાદિશત્સોઽથ ઇન્દ્રદ્યુમ્નપ્રવેશનમ્ ॥
નોવાચ કિંચિદ્ભગવાન્ગાને દત્તાવધાનતઃ

દિવ્યગાયનસંગીતે કૌતુકાવિષ્ટમાનસઃ ॥
જ્ઞાત્વેંગિતં નારદોઽથ ઇંદ્રદ્યુમ્નં નૃપોત્તમમ્ ॥
પ્રવેશયામાસ તતઃ શક્રાદ્યૈઃ સુનિરીક્ષિતઃ

દૃષ્ટ્વા પિતામહં દૂરાત્સ્રષ્ટારં જગતાં નૃપઃ ॥
અમન્યત દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સાક્ષાદ્દારુમયં હરિમ્

શનૈઃ શનૈર્યયૌ ભૂપઃ પ્રણમંશ્ચ કૃતાંજલિઃ ॥
સ્તુવન્નમન્પ્રણિપતન્સાધ્વસસ્ખલિતં વ્રજન્ ॥
કિંચિદ્દૂરે સ્થિતો ભૂપો નારદસ્ય નિદેશતઃ

તતઃ પુણ્યં ગીયમાનં ચરિતં સિંધુજાપતેઃ ॥
શૃણ્વંશ્ચતુર્મુખસ્તસ્થૌ મુહૂર્ત્તં દ્વિજપુંગવાઃ

સાવિત્રીશારદાભ્યાં ચ વીજ્યમાનસ્તુ પાર્શ્વયોઃ ॥
શુદ્ધદેહધરૈર્વેદૈઃ સ્તૂયમાનઃ સ્વયંભુવઃ

કલાકાષ્ઠાનિમેષાદિ કલ્પયન્યુગપર્યયમ્ ॥
ન જરાજન્મમરણં રૂપાદિપરિણામનમ્

યસ્ય લોકગતાનાં વૈ નાધયો વ્યાધયસ્તથા ॥
મન્વતરાદયો યત્ર યુગાવર્ત્તાદયસ્તથા

કલ્પાંતાદ્યા ન વિદ્યંતે સ સાક્ષાત્પરમેશ્વરઃ ॥
ગીતાવસાને તં ભૂપમુવાચ પ્રહસન્નિવ

ઇંદ્રદ્યુમ્ન મહાસત્ત્વ સાક્ષાત્ત્વં ભગવત્પ્રિયઃ ॥
અન્યસ્ય દુર્લભો લોકઃ સત્યાખ્યો વિદિતસ્તવ

અત્રાગતિં હિ વાંછંતો મુનયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ॥
તપોનિષ્ઠાશ્ચ તિષ્ઠંતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ચતુર્દશસુ લોકેષુ સૃષ્ટાનાં પ્રાણિનાં હિ યત્ ॥
ચૈતન્યાદિવિચિત્રાણિ સર્વેષામાશ્રયો હ્યસૌ

જાનન્નપિ હિ તત્કાર્યં માનયન્નૃપસત્તમમ્ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીત ઇંદ્રદ્યુમ્નં પિતામહઃ

કિમર્થમાગતોસ્યત્ર તદ્બ્રૂહિ હૃદયસ્થિતમ્ ॥
મયિ દૃષ્ટે ન દુષ્પ્રાપમમૃતં કિન્નુ વાંછિતમ્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
અંતર્યામિન્હિ ભગવંસ્ત્વદજ્ઞાતં કુતો ભવેત્॥
તથાપિ પ્રશ્નો યો નાથ મય્યનુક્રોશ એવ સઃ

મૂર્ધ્ન્યાધાય તવાનુજ્ઞાં કથિતં તવ સૂનુના ॥
ઇષ્ટાઃ સહસ્રં ક્રતવસ્તદંતે દારુદેહભૃત્

આવિર્બભૂવ ભગવાન્ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુઃ ॥
ત્વદનુગ્રહસંપત્તિવશાદેવાવલોકયન્

તાદૃશં પુંડરીકાક્ષં યેન ત્વલ્લોકમાગતઃ ॥
યસ્યારબ્ધો મયા દેવ પ્રાસાદસ્તત્ર ચેત્સ્વયમ્

ગત્વા દેવં જગન્નાથં સ્થાપયિષ્યસિ ચેત્પ્રભો ॥
ત્વદનુગ્રહસ્તુ સફલો ભવેન્મે લોકભાવન ॥।

એતદર્થં જગત્સ્વામિન્નારદેન સહાધુના ॥
ત્વત્પાદપદ્મયુગલં દ્રષ્ટું ત્વલ્લોકમાગતઃ

પ્રસીદ માં કુરુષ્વેદં જગન્નાથસ્ત્વમેવ હિ ॥
ત્વમેવ સ જગન્નાથો ન ભેદો યુવયોર્વિભો

સ્થાપ્યઃ સ્થાપયિતા ચાસિ વેદ્યો વેદયિતા ભવાન્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
એવં વિજ્ઞાપનાંતે તુ દુર્વાસા સ મહામુનિઃ ॥
પ્રણમ્ય સાષ્ટાંગપાતં કૃતાંજલિરુપસ્થિતઃ ॥
પ્રોવાચ વિનયાન્નીચો ધાતારં જગતાં ગુરુમ્

વિભો દ્વારપ્રવેશેઽત્ર દૌવારિકનિવારિતાઃ ॥
લોકપાલાઃ સપિતરસ્તથા મન્વંતરાધિપાઃ

તિષ્ઠંતિ દીનજનવત્સુચિરાલ્લોકભાવન ॥
તદાજ્ઞાપય પશ્યંતુ તવ પાદસરોરુહમ્

તચ્છ્રુત્વા દેવદેવસ્તુ તદા દુર્વાસસો વચઃ ॥
પ્રહસ્ય વચનં પ્રાહ નૈષાં પ્રસ્તાવ એવ હિ

ઇંદ્રદ્યુમ્નેન સ્પર્દ્ધંતે કિં તુ મોહવશાનુગાઃ ॥
જીવન્મુક્તોઽયં નૃપતિઃ ક્ષીણકર્માઘસંહતિઃ । ૩૪ ॥
મત્સંતતેઃ પંચમોઽયં વૈષ્ણવો વિષ્ણુતત્પરઃ ॥
એતે હિ સુખભોગાય કર્મણા પ્રાપ્તપૌરુષાઃ

અત્રાગતિં પ્રાર્થયંતસ્તપસ્તપ્ત્વા હિ દેવતાઃ ॥
મમાનુગ્રહત એતે આયાતા મદુપાસને

તથાપિ ત્વદનુજ્ઞાતા આયાંતુ મમ દર્શને ॥
તતઃ પ્રવિષ્ટાસ્તે દેવા દુર્વાસોવચનેન વૈ

દૂરાત્પ્રણેમુર્બ્રહ્માણં ગાયનાનાં સમીપતઃ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નં નરપતિં સંલપંતં કૃતાંજલિમ્

તાઁલ્લોકપાલાન્પ્રણતાન્કટાક્ષેણ જગત્પ્રભુઃ ॥
અનુજગ્રાહ કથયન્નિંદ્રદ્યુમ્નં સસાદરમ્

રાજન્કૃતસ્ત્વયા સત્યં પ્રાસાદો ભગવત્સ્થિતૌ ॥
નાયં કાલસ્તથા રાજ્યં ન વા ત્વત્સંતતિર્નૃપ

ગીતગાનાવસરતો ભૂયાન્કાલો ગતસ્તવ ॥
મન્વંતરો હિ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ

તવ વંશોઽપિ વિચ્છિન્નઃ કોટિશઃ ક્ષિતિપા ગતાઃ ॥
દેવોંઽતિમશ્ચ પ્રાસાદો દ્વયમત્રાવશિષ્યતે

દ્વિતીયસ્ય મનોરાદિયુગં સ્વારોચિષસ્ય તુ ॥
મમાંતિકેઽત્ર વસતોમૃત્યુર્વા ન જરા તથા

વિપર્યયમૃતૂનાં વા ન કાલપરિણામતા ॥
તદ્ગચ્છ ભૂમૌ રાજેંદ્ર દેવં પ્રાસાદમેવ ચ

આત્મસંબંધિનં કૃત્વા પુનરાયાહિ વેગવાન્ ॥
અથવાહં પ્રયાસ્યામિ તવાનુપદમેવ હિ

ત્વમગ્રતો ધરાં ગત્વા યાવત્સંભારમૃદ્ધિમત્ ॥
કરિષ્યસિ મહાભાગ તાવદેવ વ્રજામ્યહમ્

ઇત્યાજ્ઞાપ્યેંદ્રદ્યુમ્નં તં ભગવાન્સ પિતામહઃ ॥
દેવાન્પુરઃસ્થિતાનાહ વિનયાનતકંધરાન્

બદ્ધાંજલીન્સાધ્વસાંસ્તાંસ્તત્પાદન્યસ્તવીક્ષણાન્ ॥
ઉવાચ ભગવાન્સ્નિગ્ધગંભીરવચસા દ્વિજાઃ

કિમર્થમાગતાઃ સર્વે યુગપત્તુ દિવૌકસઃ ॥
યત્કાર્યં વો મયા કાર્યં વિજ્ઞાપયત મા ચિરમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચો ધાતુસ્ત્રિદશા વિગતજ્વરાઃ ॥
પ્રત્યૂચુર્હર્ષિતાઃ સર્વે ભગવંતં પિતામહમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
ઉપાસિતઃ પુરાસ્માભિર્યો નીલાદ્રૌ મણીમયઃ ॥
અન્તર્હિતઃ કથં દેવ ઇદાનીં દારુદેહધૃક્

આવિર્ભૂતઃ ક્રતોરંત ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ ॥
એતસ્ય કારણં જ્ઞાતું ભવતઃ પાદપંકજમ્

આરાધિતુમિહાયાતાઃ પ્રસીદ કથયસ્વ તત્ ॥
ઇત્યુક્તે ત્રિદશૈર્દેવો ભગવાન્પંકજાસનઃ

રહસ્યમેતદ્ભો દેવાઃ કસ્યચિન્નોદિતં પુરા ॥
સર્વે સમુદિતા યસ્માદપૃચ્છત ચિરાગતાઃ

તતો વઃ કથયિષ્યામિ સુરાણાં ગુહ્યમુત્તમમ્ ॥
પૂર્વે પરાર્દ્ધે ભો દેવાઃ ક્ષેત્રં શ્રીપુરુષોત્તમમ્

નીલાશ્મવપુરાસ્થાય ન તત્યાજ જનાર્દનઃ ॥
સાંપ્રતં મે દ્વિતીયં તુ પરાર્દ્ધં સમુપસ્થિતમ્

મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો નામ શ્વેતવારાહકલ્પકે ॥
પ્રવર્ત્તતેઽયં કાલો વૈ પ્રાતરાદ્યદિનસ્ય ચ

દારુમૂર્તિરયં દેવો ભુવનાનાં હિ મધ્યમે ॥
મમાયુષઃ પ્રમાણં તુ સ્થાસ્યતે માનયન્પ્રભુઃ

મમાત્મા એષ ભગવાનહમેતન્મયઃ સુરાઃ ॥
નાવયોર્વિદ્યતે કિંચિદસ્મિન્સ્થાવરજંગમે

ક્ષીરોદાર્ણવમધ્યે હિ શ્વેતદ્વીપે હિ તલ્પકે ॥
યઃ શેતે યોગનિદ્રાં તાં માનયન્પુરુષોત્તમઃ

સ મૂલં જગતામાદિસ્તસ્ય રોમાણિ યાનિ વૈ ॥ તાનિ કલ્પદ્રુમાખ્યાનિ શંખચક્રાંકિતાનિ વૈ

તન્મધ્યસ્થો હ્યયં વૃક્ષશ્ચૈતન્યાધિષ્ઠિતઃ સુરાઃ ॥
સ્વયમુત્પતિતઃ સિંધોઃ સલિલે સત્યપૂરુષઃ

ભોગાન્ભોક્તું ત્રિલોકસ્થાન્દારુવર્ષ્મા જનાર્દનઃ ॥
અનેકજન્મસાહસ્રૈર્ભક્તિયોગેન ભાવિતઃ

ઘોરસંસારનાશાય મયા પૂર્વં પ્રયાચિતઃ ॥
પુનઃ પુનઃ સૃષ્ટિલીનપાલનોદ્વિગ્નચેતસા

અશેષકર્મનાશાય જગતાં સર્વમુક્તયે ॥
ધારણાધ્યાનયોગાનાં દુષ્કરાણાં વિનાપિ સઃ

મોક્ષાય ભગવાનાવિર્બભૂવ પુરુષોત્તમઃ ॥
પ્રચ્છન્નં વપુરેતસ્ય ક્ષેત્રં નાસ્ય વિચારયેત્

ધર્મિગ્રાહપ્રમાણેન યાદૃગ્દૃષ્ટઃ સ એવ સઃ ॥
ચતુર્વર્ગપ્રદો દેવો યો યથા તં વિભાવયેત્

તદ્દર્શનપરિક્ષીણપાપસંઘાઃ ક્રમાદ્ભુવિ ॥
ભવન્તિ નિર્મલાત્માનઃ પુરુષા મુક્તિભાજનમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ તે દેવાઃ પદ્મયોનેર્વચોમૃતમ્ ॥
હૃષ્ટાઃ સંચિંતયામાસુઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

અચિરસ્થાયિ દેવત્વં વિહાયૈતદ્ભુવં ગતાઃ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રવરે દેવમારાધ્યામઃ સુસંયતાઃ

હર્ષપ્રફુલ્લવદનાન્સુરાન્દૃષ્ટ્વા પિતામહ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નાનુગ્રહાય યઃ પ્રકાશં ગતઃ પ્રભુઃ

યાતાઽત્ર પ્રતિમા ત્વસ્ય સ્વયમેવ વદિષ્યતિ ॥
વરાન્પ્રદાસ્યતિ બહૂન્ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ

પ્રાસાદમિન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય પ્રતિષ્ઠાપયિતું વિભુમ્ ॥
અહં ચાપિ ગમિષ્યામિ યૂયં તત્ર પ્રયાત વૈ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽગ્રતો યાતુ પ્રતિષ્ઠાવસ્તુસંભૃતૌ ॥
સહાયાસ્તત્ર ભવત યૂયં ક્ષીણાધિકારિણઃ

મન્વન્તરં વ્યતીતં વૈ પ્રથમં સાંપ્રતં સુરાઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નેન સહિતાસ્તત્ર ગત્વા સુરોત્તમાઃ

પ્રાસાદપ્રતિમાનાં ચ વિધર્તા સ્વામ્યમસ્ય વૈ ॥
તસ્માત્સંભૃતસંભારઃ સસહાયોઽધુના હ્યસૌ

અસ્ય સંતતિસંબન્ધસ્મરણાદપિ ભૂતલે ॥
મદાજ્ઞયા પદ્મનિધિઃ સહ યાસ્યતિ ભૂતલમ્

પ્રતિષ્ઠાયૈ ભગવતઃ સંયતૌ સર્વવસ્તુનઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽપિ હૃષ્ટાત્મા દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મીં શ્રિયં દ્વિજાઃ

મહદાશ્ચર્યસંપન્નઃ પ્રણિપત્ય જગદ્ગુરુમ્ ॥
તદાજ્ઞાં શિરસા ધૃત્વા દેવૈઃ ક્ષીણાધિકારિભિઃ

આજગામ ભુવં વિપ્રા વિધિના ચાનુમોદિતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ