સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.21-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇતિ બ્રુવાણં રાજર્ષિં કશ્ચિદૃગ્વેદપારગઃ ॥
વેદાંતવિજ્જ્ઞાનશીલો દ્વિજો વાક્યં મુદા જગૌ

અહો તવાયં ખલુ ભાગ્યરાશિર્યેનાવિરાસીદ્ભુવિ દારુમૂર્તિઃ ॥
યસ્યાત્યુપાસ્તિં શ્રુતિરાહ મુક્તિપ્રદામનાત્મજ્ઞવિમોહિતાનામ્

ય એષ પ્લવતે દારુઃ સિંધોઃ પારે હ્યપૌરુષમ્ ॥
તમુપાસ્ય દુરારાધ્યં મુક્તિં યાંતિ સુદુર્લભામ્

બ્રહ્મજ્ઞાનનિધિઃ સાક્ષાન્નારદઃ પ્રત્યુવાચ યત્ ॥
ન હિ વેદાંતવચસોઽપરસ્માજ્જ્ઞાનમસ્ય વૈ

ન હિ પ્રવૃત્તિર્વિષ્ણોસ્તુ વિના વેદં પ્રવર્તતે ॥
પરેષાં સ્વસ્ય વા સૃષ્ટૌ શ્રુતિપ્રામાણ્યવાન્પ્રભુઃ

વિના શ્રુતિં પ્રવર્તેચ્ચેત્કસ્તત્પ્રામાણ્યમૃચ્છતિ ॥
તસ્માચ્છ્રુતિપ્રસિદ્ધોઽયમવતારોઽત્ર ભૂપતે

વેદાંતવેદ્યં પુરુષં ગીતં તં સામગીતિષુ ॥
પ્રતિમાં ન તુ જાનીહિ નિઃશ્રેયસકરં નૃણામ્

દર્શનાદેવ નઃ શાંતં સુદૃઢં તમ ઉત્તમમ્ ॥
સંત્યેવ શ્રુતયઃ પૂર્વમેતદર્ચાપ્રકાશિકાઃ

એતદર્ચા પ્રશસ્તા વૈ સદર્થે વિનિયોજિતા ॥
અહો ભારતવર્ષસ્થા મનુષ્યાઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ

અપવર્ગપ્રદો યેષામાવિરાસીજ્જનાર્દનઃ ॥
તત્રાપ્યયં ચોઢ્રદેશઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમઃ

યત્રસ્થાશ્ચર્મનેત્રેણ પશ્યંતિ બ્રહ્મરૂપિણમ્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતીનાં ગહનઃ પંથા કર્મભિરાકુલઃ

યેન યાતા ભ્રમંતીહ ઘટીયંત્રવદાકુલાઃ ॥
નિર્વ્યલીકપદપ્રાપ્તિહેતુરેષ સ ચિન્મયઃ

શ્રુત્યાદિભિર્વિનોપાયૈઃ પરમાનંદમુક્તિદઃ ॥
નિરંતરગતાયાતદુઃસ્થિતાનાં દુરાત્મનામ્

એષ દારુવપુર્વિષ્ણુઃ સુખદાતા સુબાંધવઃ ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તનિયમા વર્તંતે નેહ પાર્થિવ

યથા તથા દૃષ્ટિપથમાચાંડાલાદ્વિમુક્તિદઃ ॥
અભક્તશ્ચેદમું પશ્યેદ્ગતાનુગતિકો નરઃ

અશ્વમેધસહસ્રાણાં ફલં હ્યવિકલં લભેત્ ॥
ભજેચ્ચેન્નિયમસ્થો હિ ભક્તિમાન્દૃઢમાનસઃ

અસંશયં સ સાયુજ્યં બ્રહ્મણા લભતે નરઃ ॥
ક્વ દુઃખાયાસબહુલમનાયાસવિનશ્વરમ્

અચિરસ્થં ક્ષુદ્રફલં પુનરાવૃત્તિલક્ષણમ્ ॥
ક્વેદં દારુમયં બ્રહ્મ પાપરાશિદવાનલમ્

સચ્ચિદાનંદકૈવલ્યમુક્તિદં દર્શનાદપિ ॥
વેદાનુવચનાદીનિ દુષ્કરાણિ દુરાત્મનામ્

મહાત્મભિસ્તૈર્યત્પ્રાપ્યં તદવ્યગ્રમયં દદેત્ ॥
અન્યક્ષેત્રેષુ ભગવાન્સુદૂરો મર્ત્યવાસિનામ્

સ્વક્ષેત્રેઽસ્મિન્નિવસતિ નિત્યં મુક્તિપ્રદો વિભુઃ ॥
અસ્માદત્ર મહાભાગ તિષ્ઠ સ્વબલપૌરુષઃ

વિદ્વત્તમોઽસિ ભક્તશ્ચ સાંગોપાંગમમું ભજ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
દ્વિજસ્ય તદ્વચઃ શ્રુત્વા નારદો હૃષ્ટમાનસઃ ॥
સાધૂક્તં દ્વિજવર્યેણ શ્રૌતમાર્ગાનુસારિણા

સૃષ્ટ્યાદૌ બ્રહ્મનિશ્વાસૈરભવદ્વેદસંહતિઃ ॥
તત્રોપનિષદર્થોઽયં સાંપ્રતં વ્યક્તિમાગતઃ

વેત્ત્યેતદર્થં ભગવાન્પદ્મયોનિઃ પ્રજાપતિઃ ॥
અજ્ઞાસિષં ચ ભૂપાલ સાંપ્રતં તન્મુખાદહમ્

તસ્યાજ્ઞયા કૃતં સર્વં યથાભિલષિતં તવ ॥
એનમારાધ્ય તિષ્ઠાત્ર યામ્યહં બ્રહ્મણોંઽતિકમ્

કૃતં નિવેદયિષ્યામિ પ્રકાશં ચ મુરદ્વિષઃ ॥
પ્રાસાદં કુરુ ભૂપાલ ધનેન મહતા તથા

પ્રાસાદે નરસિંહં તુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિમુચ્યસે

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા સ તુ ભૂમીંદ્રઃ પ્રત્યુવાચ મુનિં તદા ॥
મહર્ષેઽહં ત્વયા સાર્દ્ધં યિયાસુર્બ્રહ્મણોંઽતિકમ્

યત્પ્રસાદાજ્જગન્નાથશ્ચકેઽયં લોચનાતિથિઃ ॥
નિવેદ્ય તં ચ પ્રાસાદં પ્રતિષ્ઠાર્થં મુરદ્વિષઃ

વિજ્ઞાપયિષ્યે સાન્નિધ્યે પ્રાસાદસ્થાપનોત્સવમ્ ॥
યથા સ્વયં સમાગમ્ય બ્રહ્મલોકાત્પિતામહઃ

મહોત્સવં ભગવતઃ પ્રાસાદેઽત્ર કરિષ્યતિ ॥
તન્મુને મામપિ વિધેઃ સંનિધિં પ્રાપયસ્વ ચ

ગર્ભપ્રતિષ્ઠાં પ્રાસાદે સમાપ્યેહ સ્થિતો મુને ॥
પશ્ચાદાવાં ગમિષ્યાવઃ કંચિત્કાલં પ્રતીક્ષ મે ॥

તતઃ સ નૃપતિઃ સર્વાઞ્છિલ્પશાસ્ત્રવિશારદાન્ ॥
પાષાણખંડઘટનાકર્મણ્યેકૈકયોગતઃ

સત્કારૈર્દાનમાનૈશ્ચ યોજયામાસ સાદરમ્ ॥
દિને દિને સુઘટિતઃ પ્રાસાદો વવૃધે દ્વિજાઃ

પરિતઃ પૂર્યમાણસ્તુ શુક્લપક્ષે યથા શશી ॥
એવં સંવર્ધ્યમાનોઽપિ પ્રાસાદઃ પરિવર્દ્ધિતઃ

મહોચ્છ્રયત્વાદલ્પેન ન કાલેનાભિલક્ષ્યતે ॥
પાષાણસંખ્યા શક્યા વા કથંચિદ્ઘટનાક્રમાત્

વિત્તવ્યયસ્તુ કોટીનાં ન સંખ્યાતું ચ શક્યતે ॥
યાવન્તો ભારતે વર્ષે લોકાઃ સમયવર્તિનઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય નૃપતેર્નિયુક્તાસ્તે મહીભૃતઃ ॥
એકૈકશો નિયુક્તા યે પરસ્પરસમન્વિતાઃ

તેઽપિ ચાન્યૈર્નિયુક્તાસ્તે સર્વે તત્ર પ્રવર્તિતાઃ ॥
અજસ્રં તન્નિયુક્તાનાં યો હર્ષોત્થો મહારવઃ

આકાશમશ્નુવાનોઽસૌ દિશાં ભાગાનપૂરયત્ ॥
નૃપતેઃ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા સાત્ત્વિકેન પ્રસાદિતા

શ્રીઃ સમૃદ્ધાભવદ્વિપ્રાઃ કીર્ત્યા સહ મહીપતેઃ ॥
ક્વચિત્કાંચનવિન્યસ્તનાનારત્નમહોજ્જ્વલઃ

ક્વચિત્સ્ફટિકભાગાંતશારદાભ્રનિભચ્છવિઃ ॥
ક્વચિન્નીલાશ્મઘટિતા ભિત્તિઃ કાલાભ્રમેદુરા

એવં સુઘટિતે વિષ્ણોઃ પ્રાસાદે સુમનોહરે ॥
ગર્ભપ્રતિષ્ઠાં વિધિવત્કૃત્વા સ નૃપસત્તમઃ

વજ્રપાતાદિભંગાદિવારણાર્થં યથોચિતમ્ ॥
શિલ્પશાસ્ત્રેષુ મણ્યાદિ વિન્યસ્ય પૌરુષાહૃતમ્

પુનઃ પ્રાસાદઘટનાસંભારોચિતમેવ વૈ ॥
બહુમૂલ્યં વસ્તુજાતં યત્નાત્તત્ર ન્યવેશયત્

તતો વિરચ્યમાનેઽસ્મિન્પ્રાસાદે કીર્તિવર્દ્ધને ॥
મનસાપિ ન સંભાવ્યે ત્રિષુ લોકેષુ ભૂભુજામ્

દેવાનામપિ નો લક્ષ્યે દ્વિજાઃ કલ્પાંતવાસિનામ્ ॥
પ્રાસાદ ઈદૃશો ભૂમૌ ક્વચિચ્ચ ઘટિતો ન હિ

સ્વર્ગે વા ઇત્થમાદિત્યા આલપંતિ પરસ્પરમ્॥
અહો સુબુદ્ધિરસ્યોચ્ચૈર્યેયમીદૃક્પરીણતા

શ્રદ્ધયા ભગવત્પાદપદ્મયોઃ સાભિલાષિણી ॥
અલૌકિકાનિ કર્માણિ પશ્યંતિ હિ રચંત્યપિ

કે વાત્ર ભૂમૌ રાજાનો બભૂવુર્નીતિશાલિનઃ ॥।
સાર્વભૌમાસ્તુ સામ્રાજ્યજેતારઃ સર્વવિદ્વિષામ્

વિત્તાનિ યૈઃ સંચિતાનિ સુબહૂનિ ચ કોટિશઃ ॥
અશ્વમેધસહસ્રં તુ યત્કૃતં ત્રિદિવેશિતુઃ ॥

શક્યં વા સ્યાદ્ભૂભુજાં તુ નાતઃ પૂર્વમનુષ્ઠિતમ્॥
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં વાપિ વાજિમેધસહસ્રકમ્

મહીક્ષિતાનુષ્ઠિતં વૈ યત્ર ત્રૈલોક્ય વાસિનઃ॥
પૃથિવ્યામસ્ય નૃપતેઃ સહસ્થા ભોગભોગિનઃ

બ્રહ્મલોક ઇવાભાતિ સભ યસ્ય ચ યજ્વિનઃ॥
મૂર્તિમંતસ્ત્રયો વેદાશ્ચતુષ્પાદો વૃષસ્તથા

સુરાઃ સંકલ્પકામાસ્તુ યત્રાદ્ભુતધિયોઽભવન્ ॥
અયં પ્રાસાદવર્યો વૈ બુદ્ધેર્વિષયતાં ગતઃ

મનોઽપિ યત્ર ભવતિ ન વા ત્રૈલોક્યવાસિનામ્ ॥
ભૂપતેર્દુર્લભં કિં સ્યાત્સહાયો યસ્ય નારદઃ

પિતામહશ્ચ જગતાં સ્રષ્ટા સર્વામરેશ્વરઃ ॥
અથવા વિષ્ણુભક્તસ્ય નાતિદૂરં ચિકીર્ષિતમ્

વિષ્ણોસ્તદ્ભક્તલોકસ્ય નાંતરં વિદ્યતે દ્વિજઃ ॥
તતઃ સ નારદં પ્રાહ પ્રાસાદાંતે મુનીશ્વરમ્

સર્વં સપન્નમાસીન્મે યદશક્યં સુરાસુરૈઃ ॥
સાક્ષાદ્ભગવતો વિષ્ણોરદ્વૈતોપાસનારતઃ

ભગવદ્વપુરાભાષિ પ્રાસાદસ્તુ ચિરં મયિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પાદયોર્મૂર્ધ્ના પ્રણનામ સ નારદમ્

નારદોઽપિ તમુત્થાપ્ય પરિપૂજ્ય નૃપોત્તમમ્॥
ત્વત્તો ન ભેદો નૃપતે મમાસ્તિ ખલુ તત્ત્વતઃ

યસ્તુ સાક્ષાજ્જગન્નાથ આવિર્ભૂતઃ કૃતેન વા॥
અવશ્યમર્ચયસ્વૈનં જીવન્મુક્તોઽસિ સાંપ્રતમ્

તત્પાદપદ્મે યાદૃક્તે ચેતઃ પ્ર પ્રવણતાન્વિતમ્॥
ભક્ત્યા હ્યનન્યયા પુંસઃ કિમતઃ પરમસ્તિ વૈ

તીર્થૈર્મંત્રૈર્જપૈર્દાનૈઃ ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ॥
વ્રતૈરધ્યયનૈર્ભૂપ તપોભિશ્ચ યદર્જિતુમ્

ન શક્યં તવ રાજેન્દ્ર ભક્ત્યા તત્કરમાગતમ્ ॥
અતઃ પરં ન શોચસ્વ ભક્તિયોગે નમોઽસ્તુ તે

પ્રકર્ષં બહુરાજેંદ્ર સ્થિત્વા ચાસ્મિંશ્ચિરં ભુવિ ॥
આરાધય જગન્નાથમુપચારૈર્મહોત્સવૈઃ

પિતામહં દ્રષ્ટુકામો ગંતા ચેદંતિકં વિભોઃ ॥
ઉપદેક્ષ્યતિ સોઽપ્યસ્ય યાત્રાસ્તાસ્તા મહોત્સવાઃ

સ્વયં ચ ભગવાનેવ વરં તુભ્યં પ્રદાસ્યતિ ॥
પ્રતિષ્ઠાપિતે પ્રાસાદે તસ્મિન્કાલે સ્વયંભુવા

અહમપ્યાગમિષ્યામિ તદા સપ્તર્ષિભિઃ સહ ॥
તદાવાં તત્ર ગચ્છાવો બ્રહ્મલોકમકલ્મષમ્

ત્વાં વિના ભુવિ કઃ શક્તો બ્રહ્મલોકગતિં પ્રતિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નારદો ભૂપં સમુત્તસ્થૌ નભસ્તલમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદ એકવિંશોઽધ્યાયઃ