સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.20-3

॥ નારદ ઉવાચ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ મે ધર્મમેકાન્તં તવ સંમતમ્ ॥
પ્રીયતે યેન વિશ્વાત્મા વાસુદેવઃ સ સર્વદા

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા બ્રહ્મન્મતિસ્તે વિમલા કિલ ॥
મયિ સ્નિગ્ધાય ભક્તાય તુભ્યં ગુહ્યમપિ બ્રુવે ॥

ધર્મ એષ મયા પ્રોક્તઃ કલ્પસ્યાદૌ વિવસ્વતે ॥
તમેવ કથયે તુભ્યં સનાતનમહં મુને

સ્વધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈઃ સહ લક્ષ્મીવદીશ્વરે ॥
તસ્મિન્નનન્યા ભક્તિર્યા ધર્મ એકાન્તિકઃ સ વૈ

તેનૈવાતિપ્રસન્નઃ સ્યાદ્ગોલોકાધિપતિઃ સ્વયમ્ ॥
જાયતે સ ચ ભક્તોપિ પરિપૂર્ણમનોરથઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥
લક્ષણાનિ બુભુત્સામિ સ્વધર્માદેઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
શાસ્ત્રયોનેરહં ત્વત્તો વક્તું તાનિ ત્વમર્હસિ

નિગમાગમશાસ્ત્રાણાં સર્વેષામપિ સત્પતે ॥
મૂલં ત્વમેક એવાસિ યેષુ ધર્મઃ સનાતનઃ

ત્વમેવ સાક્ષાદ્ભગવાન્વાસુદેવોઽક્ષરાત્પરઃ ॥
શ્રેયસે સર્વભૂતાનાં વર્તસેઽત્ર દયાનિધિઃ

ત્વત્તોઽન્યે તુ સ્વસ્વભાવગુણતન્ત્રા હ્યજાદયઃ ॥
યથાવન્ન વિજાનીયુર્દ્ધર્માદીંસ્ત્વમતો વદ

સ્કન્દ ઉવાચ ॥
ઇતિ દેવર્ષિણા પૃષ્ટો ભગવાન્ધર્મનન્દનઃ ॥
સ્વધર્માદીન્ક્રમેણૈવ કથયામાસ સર્વવિત્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ સદાચારઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
સામાન્યઃ સવિશેષશ્ચ સ્વધર્મઃ સ ઉદીર્યતે

નૃણાં સાધારણં ધર્મં સર્વેષામાદિતઃ શૃણુ ॥
અહિંસા પરમો ધર્મસ્તત્રાદિમ ઉદાહૃતઃ

સ્વમુખ્યધર્મવૃત્યોરપ્યદ્રોહો મનસાપિ યઃ ॥
સતિ ગત્યન્તરે પ્રાણિમાત્રસ્યાપીતિ સા મતા

સત્યા વાગ્ભૂતમાત્રસ્ય દ્રોહો ન સ્યાદ્યયા તથા ॥
તપશ્ચ શાસ્ત્રવિહિતભોગસંકોચલક્ષણમ્

બાહ્યમાભ્યન્તરં ચેતિ દ્વિવિધં શૌચકર્મ ચ ॥
અનાદાનં પરસ્વસ્ય પરોક્ષં વા છલેન ચ

યથોચિતં બ્રહ્મચર્યકામલોભક્રુધાં જયઃ ॥
મુદા વિત્તાર્પણં પાત્રે તુષ્ટિર્લબ્ધેન દૈવતઃ

તીર્થે ક્ષેત્રે ચ યજ્ઞાદૌ ચતુર્વર્ગાપ્તયેપિ વા ॥
આત્મનો વા પરસ્યાપિ સર્વથા ઘાતવર્જનમ્

જાતિભ્રંશકરાણાં ચ કર્મણાં પરિવર્જનમ્ ॥
પાણિપાદોદરોપસ્થવાચાં સંયમનં તથા

સર્વેષાં વ્યસનાનાં ચ વર્જનં મદ્યમાંસયોઃ ॥
વ્યભિચારાન્નિવૃત્તિશ્ચ કુલસદ્ધર્મપાલનમ્

એકાદશીનાં સર્વાસાં યમૈઃ સાકમુપોષણમ્ ॥
હરેર્જન્મદિનાનાં ચ વ્રતાચરણમઞ્જસા

આર્જવં સાધુસેવા ચ વિભજ્યાઽન્નાદિભોજનમ્ ॥
ભક્તિર્ભગવતશ્ચેતિ ધર્માઃ સાધારણા નૃણામ્

બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા વર્ણાશ્ચત્વાર ઈરિતાઃ ॥
તેષાં પૃથક્પૃથગ્ધર્માન્વિશેષાન્વચ્મિ તે મુને

શમો દમઃ ક્ષમા શૌચમાસ્તિક્યં ભક્તિરીશિતુઃ ॥
તપો જ્ઞાનં ચ વિજ્ઞાનં વિપ્રધર્મઃ સ્વભાવજઃ

શૂરત્વં ધૈર્યમૌદાર્ય બલં તેજઃ શરણ્યતા॥
ગોવિપ્રસાધુરક્ષેજ્યા ધર્માઃ ક્ષત્રસ્ય કીર્ત્તિતાઃ

રાજ્ઞસ્ત્વેતેઽથ નીત્યૈવ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ॥
ધર્મસંસ્થાપનં ભૂમૌ ધર્મા દણ્ડાર્હદણ્ડનમ્

આસ્તિક્યં દાનનિષ્ઠા ચ સાધુબ્રાહ્મણસેવનમ્ ॥
અતુષ્ટિરર્થોપચયે ધર્મા વૈશ્યસ્ય ચોદ્યમઃ

દ્વિજાતીનાં ચ દેવાનાં સેવા નિષ્કપટં ગવામ્ ॥
વિશેષધર્મઃ કથિતઃ શૂદ્રસ્ય મુનિસત્તમ

અધ્યાપનં યાજનં ચ વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥
વિપ્રસ્ય જીવિકા પ્રોક્તા તત્રાન્ત્યા ત્વાપદિ સ્મૃતા

યાજનેઽધ્યાપને વાપિ દોષદર્શી દ્વિજોત્તમઃ ॥
યસ્તસ્યાઽન્યાપિ વિહિતા વૃત્તિરસ્તિ ચતુર્વિધા

શિલોઞ્છ નિત્યયાચ્ઞા ચ શાલીનં ચોચિતા કૃષિઃ ॥
શ્રેયસી પૂર્વપૂર્વાઽત્ર જ્ઞાતવ્યા દ્વિજસત્તમૈઃ

વિપ્રો જીવેદ્વૈશ્યવૃત્ત્યા સત્યામાપદિ નારદ ॥
અથ વા ક્ષત્રવૃત્ત્યાપિ શ્વવૃત્ત્યા ન તુ કર્હિચિત્

શસ્ત્રેણ જીવેત્ક્ષત્રં તુ સર્વતો ધર્મરક્ષયા ॥
આપન્નો વૈશ્યવૃત્ત્યૈવ વિપ્રરૂપેણ વા ચરેત્

કરાદાનાદિનૃપતેરવિપ્રાદ્વૃત્તિરીરિતા ॥
દેશકાલાનુસારેણ રઞ્જયિત્વાઽખિલાઃ પ્રજાઃ

આપત્કાલેપિ ક્ષત્રસ્ય બ્રાહ્મણસ્યેવ સર્વથા ॥
વિગર્હિતા નીચસેવા સ્વતેજઃક્ષયકારિણી

કૃષિવાણિજ્યગોરક્ષા તુરીયા વૃદ્ધિજીવનમ્ ॥
વૈશ્યસ્ય જીવિકા પ્રોક્તા શૂદ્રવૃત્તિસ્તથાપદિ

શૂદ્રો જીવેદ્દ્વિજાતીનાં સેવાલબ્ધધનેન ચ ॥
આપત્કાલે તુ કાર્વાદેર્જીવિકાવૃત્તિમાશ્રયેત્

આપન્મુક્તસ્તુ સર્વોપિ પ્રાયશ્ચિત્તં યથોચિતમ્ ॥
વિધાય સ્વસ્વવૃત્ત્યૈવ પુનર્વર્ત્તેત મુખ્યયા

ચાતુર્વર્ણ્યં સતાં સંગં કુર્યાન્ન ત્વસતાં ક્વચિત્ ॥
મુક્તિપ્રદોસ્તિ સત્સંગઃ કુસંગો નિરયપ્રદઃ

કામં ક્રોધં રસાસ્વાદં જિત્વા માનં ચ મત્સરમ્ ॥
નિર્દમ્ભં વિષ્ણુભક્તા યે તે સન્તઃ સાધવો મતાઃ

સ્ત્રિયાં સ્ત્રૈણે રસાસ્વાદે સક્તાશ્ચ ધનગૃધ્નવઃ ॥
હિંસ્રા દમ્ભકૃતાટોપા ભક્તાભાસા હ્યસાધવઃ

અસાધુષ્વાસુરી સંપદ્દૈવી સંપત્તુ સાધુષુ ॥
સહજાસ્તીતિ નિશ્ચિત્ય સેવ્યા સન્તઃ સુખેપ્સુભિઃ

યાદૃશાં યસ્ય સંગઃ સ્યાચ્છાસ્ત્રાણાં વા નૃણામપિ ॥
બુદ્ધિઃ સ્યાત્તાદૃશી તસ્ય કાર્યોઽતો નાસતાં હિ સઃ

યે સાધુસેવારુચયઃ પુરુષા નિજશક્તિતઃ ॥
અપ્રાપ્યં નાસ્તિ તેષાં વૈ કિમપ્યૈશ્વર્યમૂર્જિતમ્

સ્વધર્મસ્થા અપિ સતાં દ્રોહિણો યે તુ માનવાઃ ॥
સદ્ગતિં નૈવ તે યાન્તિ ક્વાપિ કેનાપિ કર્મણા

મહાપૂજારતા વિષ્ણોર્ભક્તા અપિ સતાં યદિ ॥
દ્રોહં કુર્યુસ્તદા તેષુ ન પ્રસીદતિ સ ક્વચિત્

સદ્દ્રોહિણસ્તુ દેહાન્તે યાંયાં યોનિં બ્રજન્તિ ચ ॥
તત્રતત્ર ક્ષુધારોગૈઃ પીડ્યન્તે જીવિતાવધિ

સતામતિક્રમાદેવ પુણ્યાનાં મહતામપિ ॥
સદ્યઃ ક્ષયઃ સ્યાત્સર્વેષામાયુષઃ સંપદામપિ

તસ્માત્સેવા સતાં કાર્યા સર્વૈરપિ સુખેપ્સુભિઃ ॥
પુણ્યતીર્થાનિ સેવ્યાનિ પૂજ્યા વિપ્રાશ્ચ ધેનવઃ

તીર્થાનિ દેવપ્રતિમા નિન્દેયુર્યે કુબુદ્ધયઃ ॥
તેષાં તુ જારજાતાનાં વંશોચ્છેદો ભવેદ્ધ્રુવમ્

એકસ્મિંસ્તર્પિતે વિપ્રે સદ્ભોજ્યૈર્દક્ષિણાદિભિઃ ॥
તર્પિતં સ્યાજ્જગત્સર્વં હરિસ્તુષ્યતિ ચ સ્વયમ્

એકસ્મિન્બ્રાહ્મણે દ્રુગ્ધે દ્રુગ્ધં સ્યાત્સકલં જગત્॥
તસ્માચ્છક્ત્યા પૂજનીયા બ્રાહ્મણા વિષ્ણુરૂપિણઃ

ગવામંગેષુ તિષ્ઠન્તિ સર્વે દેવગણા અપિ॥
તથા સર્વાણિ તીર્થાનિ તાસુ તિષ્ઠન્તિ સર્વદા

ગવ્યર્ચ્ચિતાયામેકસ્યાં સર્વે દેવાઃ સમર્ચ્ચિતાઃ ॥
કૃતાનિ સ્યુશ્ચ સર્વાણિ તીર્થાન્યપિ ચ નારદ

એકસ્યા અપિ ગોર્દ્રોહે કૃતે ક્વાપિ પ્રમાદતઃ ॥
દ્રુગ્ધાઃ સ્યુર્દેવતાઃ સર્વાસ્તીર્થાન્યપિ ચ કૃત્સ્નશઃ

તસ્માચ્ચાતુર્વર્ણ્ય જનૈર્યથોક્તવિધિસંસ્થિતૈઃ ॥
ભવિતવ્યં પ્રયત્નેન ત્રેતવ્યં ચ નિષેધતઃ

ચાતુર્વર્ણ્યેતરે યે તુ તેષાં વૃત્તિઃ કુલોચિતા ॥
ચૌર્યહિંસાદ્યધર્મેણ રહિતૈવ હિતાવહા

વર્ણધર્મા ઇતિ પ્રોક્તાઃ સંક્ષેપેણ મયા મુને ॥
ચતુર્ણામાશ્રમાણાં ચ ધર્માનથ વદામિ તે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે ચાતુર્વર્ણ્યધર્મનિરૂપણં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ