સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.20-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ઇત્થં પ્રબોધિતસ્તેન નારદેન ક્ષિતીશ્વરઃ ॥
તુષ્ટાવ જગતાં નાથં વચોભિઃ કરુણાન્વિતમ્

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
ત્વદંઘ્રિપાથોજયુગં મુરારે નોપાસિતં જન્મસુ પૂર્વજેષુ ॥
તત્કર્મણાં દારુણપાકભાજં દીનં પરિત્રાહિ કૃપાંબુધે મામ્

ક્વ નિર્મલં ત્વચ્ચરણાબ્જયુગ્મં વિરિંચિરુદ્રેંદ્રકિરીટમગ્નમ્ ॥
ક્વાહં કુદીનઃ શકૃદસ્રમાંસમૂત્રાસ્થિસંઘૈઃ પિહિતસ્ત્વચા વૈ

અસારસંસારપરિભ્રમેણ શ્રમાતુરસ્ત્વાં કથમીશ જાને ॥
જાનંતિ તે ત્વાં ખલુ દેવદેવ યેષાં ભવો દુઃખભવપ્રકાશઃ

પ્રભો મયા દુઃખમનેકજન્મપાપાર્જિતં ભુક્તમનેકભાવમ્ ॥
શુભાર્જિતો યઃ સુખલેશભાવો નિદર્શનં યન્મધુપૃક્તતિક્તે

યદેવ સૌખ્યાનુભવાય દેવ કર્માર્જિતો મે વિષયોપભોગઃ ॥
સ એવ દુઃખં પરિણામતો મે ન મદ્વિધો દુઃખિજનોઽસ્તિ ચાન્યઃ

વિભો યદિ ત્વાં મનસાપિ પૂર્વમુપાસ્તમન્યદ્વિષમેક્ષણોઽહમ્॥
કથં તદાલપ્સ્યમનેકજન્મ પુનઃ પુનર્ભોગ્યમશેષદુઃખમ્

વિભુત્વદાસત્વપિતૃત્વપુત્રપ્રિયત્વમાતૃત્વધનિત્વભાવૈઃ ॥
વધ્યત્વહિંસ્રત્વપતિત્વજાયાભાવૈશ્ચ તિર્યક્ત્વસુરાદિભાવૈઃ

નીચોર્દ્ધભાવં બહુશઃ સકૃદ્વા ભવાંગણેઽસ્મિઁન્લુઠતાનુભૂતમ્ ॥
ન વા મુરારે તવ પાદપદ્મદૂરીભવસ્યેષ્ટફલં હિ ચૈતત્

કોશં બલં ચૈતદશેષપૃથિવીધનૈર્વૃતં યૌવનરૂપરૂપ્યઃ॥
મનોઽનુકૂલાઃ શતશઃ સ્ત્રિયશ્ચ નિષ્કંટકં મે નૃપમંડલં ચ

સામ્રાજ્યતા ચાપિ ભરો મહાન્મે ત્વજ્જ્ઞાનહીસ્ય પશોરિવાયમ્॥
ભારાવતારં કુરુ મે કૃપાબ્ધે સદૈવ તત્રોદિત ખેદયોગઃ

દીનાનુકંપિન્કરિણો વિમુક્તિઃ કૃતા વિભો ત્વત્સ્મૃતિમાત્રકેણ॥
ભ્રાંતં ઘટીયંત્રવદત્ર નાથ માં ત્રાતુમર્હસ્યનુકંપિભાવાત્

ન મે ત્વદન્યઃ ખલુ બન્ધુરત્ર પ્રવાહવિભ્રષ્ટતરુસ્વભાવે ॥
પાપીયસી બુદ્ધિરુપેતભાવા સ્નેહાનુબન્ધા વિષયેઽભિભેદ્યા

અહર્નિશં મે તવ પાદપદ્માન્નાપૈતુ મત્પ્રાર્થિતમેતદેવ ॥
ત્વાં સચ્ચિદાનંદસુપૂર્ણસિંધું પ્રાપ્તાસ્તુ યે જન્મસહસ્રભાગ્યૈઃ

કિં તે હિ પશ્યંતિ લવૈકસૌખ્યમનેકદુઃખં વિષયેન્દ્રજાલમ્ ॥
ક્વ બન્ધનં કર્મભિરિષ્ટલેશદુઃખાકરગ્રંથિશતૈરભેદ્યમ્

અનંતમાદ્યંતવિહીનમેકમાનંદદં ત્વત્પદપંકજં ક્વ ॥
માયાંબુધૌ તે મમતા ભ્રમૌ ચ કુકર્મનક્રાયિતગર્તમધ્યે

નિરાશ્રયં મે પતિતં વિલાસકટાક્ષપાતેન નયાદ્ય તીરમ્ ॥
સ્વકાર્યસંસાધનયાશ્રિતાનાં સંપાદનાયેષ્ટવિધેરજસ્રમ્

ભ્રામ્યંતમાત્મીયહિતં વિસૃજ્ય માં ત્રાહિ મૂઢં સહજાનુકંપિન્ ॥
ક્ષુદ્રાય કાર્યાય બહુ ભ્રમંતમપ્રાપ્ય મૂલં પરમેશ્વરં ત્વામ્

ઓં આયાસપાત્રં પરમં સુદીનં માં ત્રાહિ વિષ્ણો જગદેકવંદ્ય ॥
વેદાંતવેદ્યાવ્યય વિશ્વનાથ તત્વમીશિષે હંતુમઘૌઘરાશીન્

તં ત્વાં પરિત્યજ્ય સુખૈકહેતું ક્ષુદ્રાશયં માં પરિપાહિ વિષ્ણો॥
પ્રસુપ્ત એષોઽખિલભૂતસંઘશ્ચતુર્વિધો યત્કૃતમોહરાત્રૌ

ત્વજ્ઞાનભાનૂદયમેત્ય ચાંતે પ્રબોધ્યતે ત્વાં શરણં પ્રપદ્યે॥
ત્વમેક એવાખિલલોકકર્ત્તા ફણાસહસ્રૈઃ પરિવીતમૂર્તિઃ

પર્યાયવૃત્ત્યા બલિનાં વરિષ્ઠ ત્વામિશિતારં શરણં પ્રપદ્યે॥
યયા સૃજસ્યત્સિ જગંતિ નાથ વક્ષઃસરોજાસનયા સ્વશક્ત્યા ॥ ૨૨ !।
તાં ભદ્રરૂપાં જગદાશ્રયાં તે દેવારણિં પાદયુગે નતોઽસ્મિ ॥
યદંશુજાલપ્રતિસૃષ્ટમેતદ્બ્રહ્માંડજાલં કરસંગિ નાથ

સુદર્શનં દૈત્યબલસ્ય હંતૃ ચક્રાભિધં ત્વાં પ્રણતઃ સુદર્શનમ્॥
સ્તુત્વેત્થં નૃપતિશ્રેષ્ઠઃ સાષ્ટાંગ પ્રણનામ સઃ

પરિત્રાહિ જગન્નાથ મગ્નં સંસારસાગરે॥
અનાથબન્ધો કૃપયા દીનં માં તમસાકુલમ્

નારદ ઉવાચ॥
જય જય નારાયણ અપારભવસાગરોત્તારપરાયણ સનકસનંદનસનાતનપ્રભૃતિ યોગિવરવિચિંત્યમાનદિવ્યતત્ત્વ સ્વમાયાવિલસિતાધ્યાસપરિણ મિતાશેષભૂતતત્ત્વ
ત્રિતત્ત્વ ત્રિદણ્ડધર ત્રિણાચિકેતત્રિમધુત્રિસુપર્ણોપગીયમાનદિવ્યજ્ઞાન ચ્છન્દોમય સ્વાસનસુપર્ણપ્રિય ભક્તપ્રિય ભક્તજનૈકવત્સલ સ્વમાયાજાલવ્યવહિતસ્વરૂપ વિશ્વરૂપ વિશ્વપ્રકાશ વિશ્વતોમુખ વિશ્વતોક્ષિ વિશ્વતઃશ્રવણ વિશ્વતઃપાદશિરોગ્રીવ વિશ્વહસ્તનાસારસનાત્વક્કેશલોમલિંગ સર્વલોકાત્મક સર્વલોકસુખાવહ સર્વલોકોપકારક સર્વલોકનમસ્કૃત લીલાવિલસિતકોટિપદ્મોદ્ભવ રુદ્રેંદ્રમરુદશ્વિસાધ્યસિદ્ધગણપ્રણતાશેષસુરાસુરત્રિભુવનગુરો ન કસ્યાપિ જ્ઞાનગોચર નમસ્તે નમસ્તે

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
અન્યે ચ યે નૃપતયઃ શ્રોત્રિયા વેદપારગાઃ ॥
મુનયો દ્વિજાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચ વિદ્વાંસો વૈશ્યજાતયઃ

અસ્તુવન્પુણ્ડરીકાક્ષં બલિનં ભદ્રયા સહ ॥
સૂક્તૈઃ સ્તોત્રૈઃ પુરાણૈશ્ચ કવિતાભિર્યથા તથા

અથેંદ્રદ્યુમ્નઃ પ્રોવાચ પુરોધસમકલ્મષમ્ ॥
પૂજાર્થં વાસુદેવસ્ય ઉપચારોપસંસ્કૃતમ્

સ્વયં સ નૃપતિશ્રેષ્ઠઃ પૂજયામાસ તાન્ક્રમાત્ ॥
નારદસ્યોપદેશેન વિધિના મંત્રતસ્તથા

દ્વાદશાક્ષરમંત્રેણ બલભદ્રમપૂજયત્ ॥
યમુપાસ્ય ધ્રુવઃ સ્થાનં પ્રાપ્તવાનુત્તમોત્તમમ્

ત્રયીપ્રસિદ્ધં યત્સૂક્તં પાવનં પૌરુષં મહત્ ॥
તેન નારાયણં ભૂપઃ પૂજયામાસ શક્તિતઃ

દેવ્યાઃ સૂક્તેન ભદ્રાં તાં સૌદર્શન્યા સુદર્શનમ્ ॥
યથાસમૃદ્ધિ ભક્ત્યા તાન્પૂજયિત્વા નૃપોત્તમઃ

તત્પ્રીત્યૈ દ્વિજમુખ્યેભ્યો દદૌ દાનાનિ ભક્તિતઃ ॥
તુલાપુરુષદાનાનિ મહાદાનાનિ પાર્થિવઃ

અશ્વમેધાંગભૂતાશ્ચ કોટિશો ગા દદૌ તદા ॥
અલંકૃતાસ્તથાન્યાશ્ચ દદૌ ગા બહુદક્ષિણાઃ

તાસાં ખુરોદ્ધૃતેર્યોગાદ્ગર્તોભૂદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
દાનાંબુના સ પૂર્ણો વૈ તીર્થમાસીન્મહાફલમ્

તસ્મિન્સ્નાત્વા પિતૄન્દેવાન્સંતર્પ્ય વિધિવન્નરઃ ॥
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલમાપ્નોત્યસંશયઃ

નામ્ના ખ્યાતં સરસ્તસ્ય ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ ॥
નિર્વપત્યત્ર પિંડાંશ્ચ પિતૄનુદ્દિશ્ય માનવઃ

કુલૈકવિંશમુદ્ધત્ય બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥
નાતઃ પરતરં તીર્થં હયમેધાંગસંભવાત્

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય સરસઃ સ્યાદ્વા ત્રિપથગા સમા ॥
તતઃ પ્રાસાદઘટનામુપચક્રામ ભૂપતિઃ

શુભે કાલે સુનક્ષત્રે દૈવજ્ઞવિધિચોદિતે ॥
સમુહૂર્તે નારદાદીન્બ્રાહ્મણાગ્ર્યાન્પ્રપૂજ્ય ચ

સ્વસ્તિવાચં ચ કર્મર્દ્ધિં વાચયિત્વા નૃપોત્તમઃ ॥
અર્ઘ્યં દદૌ જગન્નાથં સ્મરન્પ્રાસાદવેશ્મનિ

વસુધાં પ્રાર્થયિત્વા તુ સ્થાનમાચંદ્રતારકમ્ ॥
શિલ્પિનઃ પૂજયામાસ વાસ્તુયાગપુરઃસરમ્

મહોત્સવં તથા ચક્રે ગીતવાદ્યૈઃ પ્રભૂતકૈઃ ॥
દીનાનાથવિપન્નેભ્યો દદૌ વસ્તુ યથેપ્સિતમ્

રાજ્ઞો વિસર્જયામાસ બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥
કૃતાર્થાનવતારં તં હરેર્દૃષ્ટ્વા હતાંહસઃ

તતઃ સ કોટિશો વિત્તં દદૌ પાષાણદારકે ॥
આહૃતૌ બહુદેશેભ્યો દૃષદાં પાર્થિવોત્તમઃ

ઉવાચેદં મુદા યુક્તઃ સભાયાં પૃથિવીધરઃ ॥
અષ્ટાદશભ્યો દ્વીપેભ્યો યન્મયા પૌરુષાર્જિતમ્

તત્સર્વં જગદીશસ્ય પ્રાસાદાયાપવર્જિતમ્ ॥
જૈત્રયાત્રાપ્રસંગેન શ્રમો લબ્ધસ્તુ યો મયા

સફલોઽસ્તુ સ મે વિષ્ણોઃ પ્રાસાદાયાર્થયોગતઃ ॥
અતઃ પરં મે કિં ભાગ્યં ચરાચરગુરું હરિમ્

પ્રસાદયિષ્યે સંપત્ત્યા ભુજદ્વંદ્વાર્જિતશ્રિયા ॥
શ્રીઃ સદા પુણ્ડરીકાક્ષે શ્રિયોનુગ્રહજા મમ

કિં કર્તુમીશસ્તસ્યાં વૈ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ॥
કટાક્ષપાતો યસ્ય સ્યાત્તસ્ય શ્રીઃ સર્વતોમુખી

અષ્ટાદશાત્મિકા દેવી જિહ્વાગ્રે ચાસ્ય નૃત્યતિ ॥
યમારાધ્ય જગન્નાથં બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્તવાન્વિધિઃ

રુદ્રો મહેશ્વરત્વં ચ શક્રસ્ત્રિદિવરાજતામ્ ॥
લેભે તમર્ચ્ય જગતામર્ચયિષ્યામિ શાશ્વતમ્

જિતં તેન ત્રિધા રાશીભૂતમંહો મહાત્મના ॥
સાંગોપાંગેન વિધિના યેન કૃષ્ણઃ સમર્ચિતઃ

કલેવરમિદં ક્ષેત્રં યત્રાહંકારવાન્વિભુઃ ॥
આવિર્ભાવતિરોભાવૌ સ્થિતિર્નિત્યા હિ યત્પ્રભુઃ

અત્ર સાક્ષાદ્વપુષ્મન્તં સંપૂજ્ય જગતાં ગુરુમ્ ॥
સાક્ષાત્કૃતાર્થો ભવતિ ચતુર્વર્ગસ્ય ભાજનમ્

બહુવ્યયાઽઽયાસતો યા રાજ્યઋદ્ધિર્મયાર્જિતા ॥
અસ્યૈવાનુગ્રહાત્સા તુ સફલાસ્તુ પદાંબુજે

સર્વોપચારૈઃ પરિપૂજ્ય દેવં દ્રવ્યૈર્હૃતૈઃ સાગરમેખલાયાઃ ॥
યાવત્સમાપ્નોતિ હિ કર્મપાકઃ સામ્રાજ્યયાત્રા સફલા હિ માસ્તુ

કિં દ્રવ્યજાતં ખલુ યેન વિષ્ણું નોપાહરેત્સાંગમપેતકલ્મષઃ ॥
કિં પૌરુષેયં યદિ વાસુદેવપરિચ્છદો યેન ન સાધિતો મે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિ ઋષિસંવાદે વિંશોઽધ્યાયઃ