સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.2-3

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
તતો બ્રહ્માગમત્તૂર્ણં યત્રાસ્તે ભગવાન્સ્વયમ્ ॥
સ્તવાન્તેઽસૌ યથા દૃષ્ટસ્તથાદ્રાક્ષીત્પ્રભું તદા

પ્રત્યભિજ્ઞાનસંહૃષ્ટસ્તં દૃષ્ટ્વા પરમેશ્વરમ્ ॥
અત્યદ્ભુતજ્ઞાનનિધિર્બભૂવાસૌ દ્વિજોત્તમાઃ

યાવત્સ્તોતું સમારેભે હર્ષસંફુલ્લલોચનઃ ॥
તાવદેવ સમાગત્ય કુતશ્ચિદ્વાયસોત્તમઃ

કારુણ્યોદકસંપૂર્ણે તસ્મિન્કુણ્ડે નિમજ્ય તમ્ ॥
વિલોક્ય માધવં નીલરત્નકાંતિં કૃપાનિધિમ્

કાકદેહં સમુત્સૃજ્ય લુઠમાનો મુહુઃ ક્ષિતૌ ॥
શંખચક્રગદાપાણિસ્તસ્ય પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ

તિરશ્ચસ્તાં ગતિં દૃષ્ટ્વા યોગીંદ્રાણાં સુદુર્લભામ્ ॥
મેનેઽસૌ મુનયઃ સૃષ્ટિઃ ક્રમાત્ક્ષીણા ભવિષ્યતિ

મનુષ્યાધિકૃતે મુક્તૌ વેદાંતે સંશયોઽભવત્॥
ન કિંચિદ્દુર્લભં ચેહ વિષ્ણુભક્તસ્ય વિદ્યતે

પ્રત્યક્ષોઽભૂદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પુરાણપુરુષોદિતે ॥
સંકીર્ત્ય યન્નામ નરઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

તસ્ય સંદર્શને વિપ્રા મુક્તિઃ કિં ખલુ દુર્લભા ॥
મનસા ધ્યાયયન્વિષ્ણું ત્યજન્પ્રાણાન્વિમુચ્યતે

સાક્ષાત્કૃતો ભગવતઃ કિં ચિત્રં મુક્તિમેતિ યત્ ॥
પુરુષોત્તમસંજ્ઞસ્ય ક્ષેત્રસ્ય મહિમાદ્ભુતઃ

યત્ર કાકોઽપિ ચ હરિં સાક્ષાત્પશ્યતિ ભો દ્વિજાઃ ॥
સુદુર્લભં ક્ષેત્રમિદમજ્ઞાનાં ચ વિમોચનમ્ ॥
અહો ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં કાકસ્યાપિ વિમુક્તિદમ્ ॥
કિં પુનઃ સતતં શાંતિ વૈરાગ્યજ્ઞાનસંયુજામ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
નીલાખ્યં માધવં દૃષ્ટ્વા કિં ચકાર પિતામહઃ

તદ્દર્શને ક્ષણાન્નષ્ટદેહબન્ધં ચ વાયસમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
અત્યદ્ભુતમયં દૃષ્ટ્વા યાવદ્ધ્યાયતિ માધવમ્ ॥
તાવત્પિતૃપતિઃ સ્વાધિકારસંયમનાકુલઃ

દીનાનનો નિઃશ્વસન્વૈ તત્ર યાતસ્ત્વરાન્વિતઃ ॥
નીલાદ્રૌ માધવં દૃષ્ટ્વા સાઽષ્ટાંગં પ્રણિપત્ય ચ

તુષ્ટાવ સ જગન્નાથં સ્વાધિકારદૃઢસ્થિતૌ ॥ ॥
॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
નમસ્તે દેવદેવેશ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણ

ત્વયિ પ્રોતમિદં સર્વં સૂત્રે મણિગણા યથા ॥
ત્વયા ધૃતં ત્વયા સૃષ્ટં ત્વયા ચાપ્યાયિતં જગત્

ચન્દ્રસૂર્યાદિરૂપેણ નિત્યં ભાસયસેઽખિલમ્ ॥
વિશ્વેશ્વરં જગદ્યોનિં વિશ્વાવાસં જગદ્ગુરુમ્ ॥

વિશ્વસાક્ષિણમાદ્યન્તવર્જિતં પ્રણમામ્યહમ્ ॥
નમઃ પરમકારુણ્યજલસંભૃતસિન્ધવે

પરાપરપરાતીતવિભવે વિશ્વસંભવે ॥

ભવસંતાપનીહારભાનવે દીનબન્ધવે ॥
સ્વમાયારચિતાશેષ ભવે ગુણરજ્જવે

નમઃ કમલકિંજલ્ક પીતનિર્મલવાસસે ॥
મહાહવરિપુસ્કન્ધ કૃંતચક્રાય ચક્રિણે

દંષ્ટ્રોદ્ધૃત ક્ષિતિભૃતે ત્રયીમૂર્તિમતે નમઃ ॥
નમો યજ્ઞવરાહાય ચન્દ્રસૂર્યાગ્નિચક્ષુષે

નરસિંહાય દંષ્ટ્રોગ્રમૂર્તિદ્રાવિતશત્રવે ॥
યદપાંગવિલાસૈક સૃષ્ટિસ્થિત્યુપસંહૃતિઃ

ઉચ્ચાવચાત્મકો હ્યેષ ભવઃ સંભવતે મુહુઃ ॥
તમમું નીલમેઘાભં નીલાશ્મમણિવિગ્રહમ્

નીલાચલગુહાવાસં પ્રણમામિ કૃપાનિધિમ્ ॥
શંખચક્રગદાપદ્મધારિણં શુભદાયિનમ્

પ્રણતાશેષપાપૌઘદારિણં મુરવૈરિણમ્ ॥
નમસ્તે કમલાપાંગ સંગસંસ્કારચક્ષુષે

શ્રીવત્સકૌસ્તુભોદ્ભાસિ મનોહૃદ્વ્યૂઢવક્ષસે ॥
યત્પાદપંકજદ્વંદ્વસંશ્રયૈશ્વર્યભાગિની ॥

શ્રીઃ સંશ્રિતા જનૈઃ શશ્વત્પૃથગૈશ્વર્યદાયિની ॥
યા પરાપરસંભિન્ના પ્રકૃતિસ્તે સિસૃક્ષયા

નિર્વિકારં પરં બ્રહ્મ વિકારિ સસૃજેંઽજસા॥
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા લક્ષિતાં શુભલક્ષણૈઃ ॥
લક્ષ્મીશોરસિ નિત્યસ્થા લક્ષ્મીં તાં પ્રણમામ્યહમ્

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
તદેવં ધર્મરાજેન શ્રીકાંતઃ પરિતોષિતઃ ॥
પાર્શ્વસ્થાં વલ્લકીહસ્તાં નેત્રાંતેનાદિશચ્છ્રિયમ્

તેન સંભાવિતા લક્ષ્મીર્ભવદુઃખવિનાશિની ॥
શુભાય સર્વલોકાનાં યમં પ્રોવાચ લીલયા ૩૨ ॥
॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
યદર્થમાવાં સંસ્તૌષિ ક્ષેત્રેસ્મિન્દુર્લભં હિ તત્ ॥
અત્યાજ્યમાવયોરેતત્ક્ષેત્રં શ્રીપુરુષોત્તમમ્

કલ્પાવસાનેપ્યાવાં વૈ ધ્રિયેતે પરમેષ્ઠિના ॥
બ્રહ્માદિદિક્પ્રભૂણાં હિ સ્વામિત્વં નેહ વિદ્યતે

નેહ કર્મપરીપાકાઃ સંભવંતિ કદાચન॥
અત્ર પ્રવસતાં નૃણાં તિરશ્ચામપિ દુષ્કૃતામ્

દહ્યતે જ્વલિતાગ્નૌ હિ તૂલરાશિર્યથા ભૃશમ્ ॥
યે બદ્ધા પાપપુણ્યાભ્યાં નિગડાભ્યામહર્નિશમ્

તેષાં સંયમિતા ત્વં હિ યમઃ પૂર્વં વિનિર્મિતઃ ॥
અત્ર સાક્ષાદ્વપુષ્મંતં નીલેન્દ્રમણિમંજુલમ્

દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં મુચ્યતે કર્મબન્ધનાત્ ॥
અતોઽન્યતઃ કર્મભૂમૌ પ્રભુત્વં સૂર્યસંભવ

વૈક્લવ્યં ક્ષેત્રરાજેસ્મિન્મા ગાસ્ત્વં યમ સંયમે ॥
તવાપિ ભગવાનેષ વિધાતા પ્રપિતામહઃ

તિર્યંચં વિષ્ણુસારૂપ્યં પ્રાપ્તં પશ્યતિ કૌતુકાત્ ॥
એષ કર્મપરીપાકં સર્વેષાં વેત્તિ કંજજઃ

જ્ઞાત્વા ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં સ્તૌતિ દેવં ગદાધરમ્॥
ત્વદ્વશં ગંતુમુચિતા નેહ તિષ્ઠંતિ જંતવઃ

વૈવસ્વત વસંત્યત્ર જીવન્મુક્તા મુમુક્ષવઃ ॥
તયા સંબોધિતસ્ત્વેવં વિષ્ણુના સ્ત્રીસ્વરૂપિણા ॥
તતોઽહંકારલજ્જાભ્યાં વિનીતઃ પ્રાબ્રવીદ્યમઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥ ॥
માતસ્ત્વયા યદાજ્ઞપ્તં પુરા નૈતન્મયા શ્રુતમ્

અજ્ઞાનોપહતો વેદ્મિ રહસ્યં કથમુત્તમમ્ ॥
યસ્ય સ્વરૂપં વેદાશ્ચ ન ચ વેત્તિ પિતામહઃ

મહિમાનં કથં તસ્ય વેદ્મ્યહંકાર મોહિતઃ॥
યદાદિષ્ટં સુરેશાનિ ક્ષેત્રમેતદ્વિમુક્તિદમ્

સાન્નિધ્યાદ્વાસુદેવસ્ય ઈશ્વરેચ્છા નિરંકુશા॥
અન્યત્ર બન્ધદો વિષ્ણુરત્ર મોક્ષં દદાતિ યત્

મમાપિ નિરયાણાં ચ સ્રષ્ટાસૌ ત્રિદિવસ્ય ચ॥
મૃતાનામત્ર મુક્તિશ્ચેત્તન્મામંબ સુવિસ્તરમ્

ક્ષેત્રસંસ્થાપ્રમાણં હિ તત્ર સ્થિતિ ફલં હિ યત્ ॥
તીર્થાનિ કાનિ સંત્યત્ર કિમન્યદ્વા રહસ્યકમ્

કિમધિષ્ઠાતૃકં ક્ષેત્રં તત્સર્વં કથયસ્વ મે ॥
તદહં સંપરિત્યજ્ય નિર્ભયઃ સંચરે યથા

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશાતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ