સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.2-2

॥ ॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અથ કાર્તિકમાસસ્ય ધર્માન્વક્ષ્યામિ નારદ ॥
સંપ્રાપ્તં કાર્તિકં દૃષ્ટ્વા પરાન્નં યસ્તુ વર્જયેત્

સ તુ મોક્ષમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
સર્વેષામેવ ધર્માણાં ગુરુપૂજા પરા મતા ॥
ગુરુશુશ્રૂષયા સર્વં પ્રાપ્નોતિ ઋષિસત્તમ

ગુરૌ તુષ્ટે ચ તુષ્ટાઃ સ્યુર્દેવાઃ સર્વે સવાસવા ॥
ગુરૌ રુષ્ટે ચ રુષ્ટાઃ સ્યુર્દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ

કાર્તિકં માસિ સંપ્રાપ્તે કૃત્વા કર્માણિ ભૂરિશઃ

અકૃત્વા ગુરુશુશ્રૂષાં નરકાનેવ વિંદતિ

યત્કિંચિદ્વા સમાદિષ્ટો ગુરુણા તત્સમાચરેત્

આજ્ઞપ્તો ગુરુણા વિપ્ર ન તદ્વાક્યં તુ લંઘયેત્ ॥
યદિ દુઃખાદિકં પ્રાપ્તં ગુરું તુ શરણં વ્રજેત્

માતૃત્વે ચ પિતૃત્વે ચ ગુરુમેવ સ્મરેદ્બુધઃ ॥
ગુરૌ ન પ્રાપ્યતે યત્તન્નાન્યત્રાઽપિ હિ લભ્યતે

ગુરુપ્રસાદાત્સર્વં તુ પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ ॥
મેધાવી કપિલશ્ચૈવ સુમતિશ્ચ મહાતપાઃ ॥
ગૌતમસ્ય ગુરોઃ સમ્યક્સેવયાઽમરતાં ગતાઃ

*
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્તિકે વિષ્ણુતત્પરઃ ॥
ગુરુસેવાં પ્રકુર્વીત તતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

નરેભ્યો વૈષ્ણવં ધર્મં યો દદાતિ દ્વિજોત્તમઃ ॥
સસાગરમહીદાને તત્પુણ્યં લભતે હિ સઃ

તિલધેનું હિરણ્યં ચ રજતં ભૂમિવાસસી ॥
ગોપ્રદાનાનિ દાસ્યંતિ સર્વભાવેન સુવ્રત

સર્વેષામેવ દાનાનાં કન્યાદાનં વિશિષ્યતે ॥ *
સહસ્રમેવ ધેનૂનાં શતં ચાનડુહાં સમમ્

દશાનડુત્સમં યાનં દશયાનસમો હયઃ ॥
હયદાન સહસ્રેભ્યો ગજદાનં વિશિષ્યતે

ગજદાનસહસ્રાણાં સ્વર્ણદાનં ચ તત્સમમ્ ॥
સ્વર્ણદાનસહસ્રાણાં વિદ્યાદાનં ચ તત્સમમ્

વિદ્યાદાનાત્કોટિગુણં ભૂમિદાનં વિશિષ્યતે ॥
ભૂમિદાનસહસ્રેણ ગોપ્રદાનં વિશિષ્યતે

ગોપ્રદાનસહસ્રેભ્યો હ્યન્નદાનં વિશિષ્યતે ॥
અન્નાધારમિદં પ્રોક્તં તસ્માદ્દેયં તુ કાર્તિકે

પરાન્નવર્જનાદેવ લભેચ્ચાંદ્રાયણં ફલમ્ ॥
દિનેદિનેઽતિકૃચ્છ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

કાર્તિકે વર્જયેન્માંસં સન્ધાનં ચ વિશેષતઃ ॥
રાક્ષસીં યોનિમાપ્નોતિ સકૃન્માંસસ્ય ભક્ષણાત્

પ્રવૃત્તાનાં તુ ભક્ષ્યાણાં કાર્તિકે નિયમે કૃતે ॥
અવશ્યં વિષ્ણુરૂપત્વં પ્રાપ્યતે મોક્ષદં પદમ્

બ્રાહ્મણેભ્યો મહીં દત્ત્વા ગ્રહણે સૂર્યચંદ્રયોઃ ॥
યત્ફલં લભતે વત્સ તત્ફલં ભૂમિશાયિનઃ

ભોજનં દ્વિજદંપત્યોઃ પૂજનં ચ વિલેપનૈઃ ॥
કંબલાનિ ચ રત્નાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

તૂલિકાશ્ચ પ્રદાતવ્યાઃ પ્રચ્છાદનપટૈઃ સહ ॥
ઉપાનહાવાતપત્રં કાર્તિકે દેહિ સુવ્રત

કાર્તિકે ક્ષિતિશાયી ચ હન્યાત્પાપં યુગાર્જિતમ્ ॥
જાગરં કાર્તિકે માસિ યઃ કરોત્યરુણોદયે

દામોદરાગ્રે દેવર્ષે ગોસહસ્રફલં લભેત્ ॥
નદીસ્નાનં કથા વિષ્ણોર્વૈષ્ણવાનાં ચ દર્શનમ્

ન ભવેત્કાર્તિકે યસ્ય હરેત્પુણ્યં દશાબ્દિકમ્ ॥
પુષ્કરં યઃ સ્મરેત્પ્રાજ્ઞઃ કર્મણા મનસા ગિરા

કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ લક્ષકોટિગુણં ભવેત્ ॥
પ્રયાગો માઘમાસે તુ પુષ્કરં કાર્તિકે તથા

અવન્તી માધવે માસિ હન્યાત્પાપં યુગાર્જિતમ્ ॥
ધન્યાસ્તે માનવા લોકે કલિકાલે વિશેષતઃ

યે કુર્વંતિ નરા નિત્યં પ્રીત્યર્થં હરિપૂજનમ્ ॥
તારિતાસ્તૈશ્ચ પિતરો નરકાચ્ચ ન સંશયઃ

ક્ષીરાદિસ્નપનં વિષ્ણોઃ ક્રિયતે પિતૃકારણાત્ ॥
કલ્પકોટિં દિવં પ્રાપ્ય વસન્તિ ત્રિદિવૈઃ સહ

કાર્તિકે નાર્ચિતો યૈસ્તુ કૃષ્ણસ્તુ કમલેક્ષણઃ ॥
જન્મકોટિષુ વિપ્રેન્દ્ર ન તેષાં કમલા ગૃહે

અહો મુષ્ટા વિનષ્ટાસ્તે પતિતાઃ કલિકન્દરે ॥
યૈર્નાર્ચિતો હરિર્ભક્ત્યા કમલૈરસિતૈઃ સિતૈઃ

પદ્મેનૈકેન દેવેશં યોઽર્ચયેત્કમલાપતિમ્ ॥
વર્ષાયુતસહસ્રસ્ય પાપસ્ય કુરુતે ક્ષયમ્ ॥
પુષ્કરાર્ચનયોગેન શ્વેતો મુક્તિમવાપ હ

*
અપરાધસહસ્રાણિ તથા સપ્તશતાનિ ચ ॥
પદ્મેનૈકેન દેવેશઃ ક્ષમતે પ્રણતોઽર્ચિતઃ

તુલસીપત્રલક્ષેણ કાર્તિકે યોઽર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥
પત્રેપત્રે મુનિશ્રેષ્ઠ મૌક્તિકં લભતે ફલમ્

મુખે શિરસિ દેહે તુ કૃષ્ણોત્તીર્ણાં તુ યો વહેત્ ॥
તુલસી કૃષ્ણનિર્માલ્યૈર્યો ગાત્રં પરિમાર્જયેત્ ॥
સર્વરોગૈસ્તથા પાપૈર્મુક્તો ભવતિ માનવઃ

શંખોદકં હરેર્ભક્તિર્નિર્માલ્યં પાદયોર્જલમ્ ॥
ચન્દનં ધૂપશેષં ચ બ્રહ્મહત્યાપહારકમ્

કાર્તિકે માસિ વિપ્રેન્દ્ર પ્રાતઃસ્નાનપરાયણઃ ॥
વિપ્રેભ્યશ્ચાન્નદાનં તુ કુર્યાચ્છક્ત્યનુસારતઃ

સર્વેષામેવ દાનાનામન્નદાનં વિશિષ્યતે ॥
અન્નેન જાયતે લોકો હ્યન્નેનૈવાઽભિવર્દ્ધતે

અન્નં હિ સર્વભૂતાનાં પ્રાણભૂતં પરં વિદુઃ ॥
અન્નદઃ સર્વદો લોકે સર્વયજ્ઞાદિકૃદ્ભવેત્

તીર્થસ્નાનેન કિં તસ્ય દેવયાત્રાદિનાઽપિ કિમ્ ॥
સર્વં સંપાદ્યતે બ્રહ્મન્નન્નદાનાન્ન સંશયઃ

સત્યકેતુર્દ્વિજઃ પૂર્વં ચાન્નદાનેન કેવલમ્ ॥
સર્વપુણ્યફલં પ્રાપ્ય મોક્ષં પ્રાપ સુદુર્લભમ્

*
કાર્તિકવ્રતનિષ્ઠસ્તુ કુર્યાદ્ગોદાનમુત્તમમ્॥
વ્રતં સંપૂર્ણતાં યાતિ ગોદાનેન ન સંશયઃ

ગોદાનાત્પરમં દાનં સંસારાર્ણવતારકમ્ ॥
નાસ્તિ નારદ લોકેઽસ્મિન્સુશર્મા બ્રાહ્મણો યથા

*
કાર્તિકે માસિ વિપ્રેંદ્ર દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ ॥
હરિસ્મૃતિવિહીનશ્ચેન્ન પુનંતિ કદાચન

નામસ્મરણમાહાત્મ્યં મયા વક્તું ન શક્યતે ॥
પુષ્કરેણ યથા પૂર્વં નારકીયાશ્ચ મોચિતાઃ

*
ગોવિંદ ગોવિંદ હરે મુરારે ગોવિંદ ગોવિંદ્ મુકુંદ કૃષ્ણ ॥
ગોવિંદ ગોવિંદ રથાંગપાણે ગોવિંદ દામોદર માધવેતિ

શ્લોકાર્દ્ધં શ્લોકપાદં વા નિત્યં ભાગવતોદ્ભવમ્ ॥
કાર્તિકે યઃ પઠન્મર્ત્યઃ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ

યૈર્ન શ્રુતં ભાગવતં પુરાણં નારાધિતો વૈ પુરુષઃ પુરાણઃ ॥
હુતં મુખે નૈવ ધરામરાણાં તેષાં વૃથા જન્મ ગતં નરાણામ્

કાર્તિકે માસિ વિપ્રેંદ્ર યસ્તુ ગીતાં પઠેન્નરઃ ॥
તસ્ય પુણ્યફલં વક્તું મમ શક્તિર્ન વિદ્યતે

ગીતાયાસ્તુ સમં શાસ્ત્રં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥
સર્વપાપહરા નિત્યં ગીતૈકા મોક્ષદાયિની

એકેનાઽધ્યાયપાઠેન સર્વપાપકૃતોઽપિ ચ ॥
મુચ્યંતે નરકાદ્ઘોરાજ્જડો વૈ બ્રાહ્મણો યથા

*
શાલિગ્રામશિલાદાનં યઃ કુર્યાત્કાર્તિકે મુને ॥
તસ્ય પુણ્યસ્ય વિશ્રાંતિર્વિષ્ણુના ન નિરૂપિતા

*
શાલિગ્રામં સમભ્યર્ચ્ય શ્રોત્રિયાય મહામુને ॥
દાનં યઃ કુરુતે વિપ્ર તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

સપ્તસાગરપર્યંતં ભૂદાનાદ્યત્ફલં ભવેત્ ॥
શાલિગ્રામશિલાદાનાત્તત્ફલં સમવાપ્નુયાત્

શાલિગ્રામશિલાદાનાત્કાર્તિકે બ્રાહ્મણી યથા ॥
વિધવા સધવા જાતા વિવાહે પંચમેઽહનિ

*
તસ્માત્તુ કાર્તિકે માસિ સ્નાનદાનપુરઃસરમ્ ॥
શાલિગ્રામશિલાદાનં કર્તવ્યં નાઽત્ર સંશયઃ

*
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકવ્રતધર્મનિરૂપણંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

૨.૪.૨.૮
ગુરુસેવાપ્રસાદાત્સર્વં પ્રાપ્નોતીત્યત્ર દૃષ્ટાંતમાહ-મેધાવી કપિલઃ સુમતિઃ ઇતિ ત્રયઃ શિષ્યાઃ ગૌતમસ્ય । ગુરોઃ ઉત્તમસેવયા દેવત્વં પ્રાપ્તાઃ॥ અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા સારોદ્ધારોક્તકાર્તિકમાહાત્મ્યે-પુરા ભાગીરથીતીરે સિદ્ધાશ્રમે ગૌતમઋષેસ્ત્રયઃ શિષ્યાઃ મેધાવી કપિલઃ સુમતિરિતિ, તે બાલ્યાદેવ ગુરુસેવાતત્પરા આસન્, એકદા ગૌતમસ્તાનાહૂય ઉવાચ-હે શિષ્યાઃ વને શીઘ્રં ગત્વા સમિત્પુષ્પફલકુશા આનીયંતામ્, તે ચ ફલાદિકં સ્વલ્પં ગૃહીત્વા મધ્યાહ્ને ગુરુનિકટં પ્રાપ્તાઃ, તદા ગૌતમોઽતિક્રુદ્ધઃ સન્નુવાચ હે શિષ્યાઃ યૂયં પ્રાતરેવ ગતાઃ અધુના તુ મધ્યાહ્નો જાતઃ । ફલાદિકમપિ સ્વલ્પમાનીતં તર્હિ એતાવતા કાલેન કિં કૃતમ્, હે દુર્વૃત્તાઃ યદિ જીવિતુમિચ્છથ તદા પુનઃ વનં ગત્વા ફલાદીનિ બહૂન્યાદાય સત્વરાઃ સમાગચ્છત, તચ્છ્રુત્વા ભીતાઃ ક્ષુત્ક્ષામકંઠાઃ પુનરેવ વનં યયુઃ, તત્ર વનાદ્વનં ગચ્છંતઃ પશ્ચિમાભિમુખાઃ તૃષયા પરિપીડિતાઃ એકસ્મિન્સરોવરે સ્નાનં સંધ્યાં ચ કૃત્વા જલં પીત્વા ફલાદીનિ વિચિન્વંતોઽતિભયંકરં વનં વિવિશુઃ, તદાનીં રાત્રિશ્ચ જાતા। સિંહવ્યાઘ્રાદીનાં નાદાશ્ચ બભૂવુઃ, તદા ભીતા મિથઃ પ્રોચુઃ, અહો કષ્ટં મહાંધકારયુક્તેઽસ્મિન્વને ફલાદીનિ ન પશ્યામઃ, દિશો ન જાનીમઃ, કિં ગૃહીત્વા ગુરુ સન્નિધિં ગચ્છામઃ નઃ કથં ભવેદિતિ ભયાતુરા ઇતસ્તતો ભ્રમંતસ્તૃણગુલ્મસમાવૃતે કૂપે પતિતાઃ, તત્ર સર્પૈર્દષ્ટા મૃત્યું પ્રાપુઃ । અથ ગૌતમસ્તાનનાગતાઞ્જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનં બહુ વિનિંદ્ય પ્રાતર્ભાર્યયા સાકં વને તાન્મૃગયન્નેકસ્મિન્કૂપે મૃતાન્દૃષ્ટ્વા વિલલાપ, તદા સર્વાઃ સ્વપાપેનૈવૈતે મૃતાઃ કિમર્થં શોકઃ કાર્ય ઇતિ ગૌતમં સાંત્વયાંચક્રુઃ । અથ ગૌતમ ઉવાચ - કર્મણા મનસા વાચા પાપમેભિઃ કદાચન ॥ ન કૃતં શિષ્યવર્યૈસ્તૈર્ભવદ્ભિર્લોકનિષ્ઠુરૈઃ ॥ વૃથા સંઘાતિતાસ્તે તુ કાલમૃત્યુર્ન ચાગતઃ ॥ તસ્માન્ન દોષો યુષ્માકં ન ચૈષામપિ પન્નગાઃ ॥ કર્તેષાં યમ એવાઽત્ર યમં તસ્માચ્છપામ્યહમ્॥ ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય યમં શપ્તું સમુદ્યતઃ ॥” ઇતિ । તદા યમઃ સહસૈવ તત્રાગત્યોવાચ-હે ઋષે । એષામકાલમરણં ન કિંતુ સર્પદંશનિમિત્તેન મહામૃત્યુકાલ એવોપસ્થિતસ્તસ્માદ્વિચાર્ય શાપં દેહિ નાત્ર મમાપરાધઃ । તદા ગૌતમ ઉવાચ-એવં સતિ એતૈઃ સચ્છિષ્યૈર્વિના મમ જીવિતેન કિં પ્રયોજનમ્, અતઃ મયા યત્પુણ્યમુપાર્જિતં યચ્ચ તપસ્તપ્તં તેન પુણ્યેન તવ કૃપયા ચ એતે જીવનં પ્રાપ્નુવંતુ, એવમુક્તે તે સહસોત્થાય સંહૃષ્ટા અગ્રતઃ ગુરું યમં ચ દૃષ્ટ્વા વવંદિરે, ગૌતમઃ પ્રીત્યા તાનાલિંગ્યાતિતુષ્ટઃ યુષ્માકં વરં દાસ્યામીત્યુવાચ-ઽસર્વાન્વેદાંશ્ચ શાસ્ત્રાણિ સમસ્તાંગાનિ સુવ્રતાઃ ॥ ઇતિહાસપુરાણાનિ મત્પ્રસાદાદવાપ્સ્યથ ॥ ગુરુણૈવં વરે દત્તે સેંદ્રો ગુરુરગાત્તતઃ ॥ ગૌતમં પ્રેતરાજં ચ તાંશ્ચ વિપ્રાનુવાચ હ ॥ ઇન્દ્રોહમસ્મિ ભદ્રં વઃ શૃણુધ્વં વચનં મમ ॥ એતૈર્દ્વિજૈરતીવેહ જિતા લોકાશ્ચ સર્વશઃ ॥ મમ લોકમિતસ્તસ્માદ્ગંતુમર્હથ સુવ્રતાઃ ॥ ગૌતમસ્ય પ્રસાદેન સદેહા એવ ગચ્છત ॥ સામર્થ્યમેષાં લોકે ચ તવ કીર્તિસ્તથા મમ ॥ કીર્તિશ્ચ લોકે ખ્યાતા સ્યાદ્ગુરુપૂજાફલં તથા॥" ઇત્યુક્ત્વા તાન્વિમાને ચાઽઽરોપ્ય દિવં યયૌ, યમઃ સ્વપુરં ગૌતમશ્ચ સ્વાશ્રમં યયાવિતિ ॥
૨.૪.૨.૧૨
કન્યાદાનફલમુક્તમ્-"અષ્ટવર્ષા ભવેદ્ગૌરી નવવર્ષા ચ રોહિણી ॥ દશવર્ષા ભવેત્કન્યા અત ઊર્ધ્વં રજસ્વલા ॥ગૌરીં દદદ્બ્રહ્મલોકં રોહિણીં સૂર્યલોકં કન્યાં સ્વર્ગલોકં રજસ્વલાં યમલોકં ગચ્છતિ ॥ યાવંતિ ચૈવ રોમાણિ કન્યાયાસ્તુ તનૌ સુત ॥ તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ રુદ્રલોકે મહીયતે॥” ઇતિ ।
૨.૪.૨.૩૨
શ્વેતઃ શ્વેતનૃપઃ પુષ્કરાર્ચનયોગેન કમલપૂજનેન મુક્તિં પ્રાપ ॥ અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા બ્રાહ્મે - પુરા કાશ્મીરદેશે શ્વેતોનામ નૃપઃ ઇષ્ટાપૂર્તકર્મનિષ્ઠઃ મહાવૈષ્ણવઃ રાજ્યે પુત્રમભિષિચ્ય પુષ્કરક્ષેત્રં ગત્વા અતિતીવ્રેણ તપસા સ્વશરીરં શોષયન્નસ્તોત્ સ્તુત્યંતે સ્વદેહાન્નિર્ગતં મહાભયંકરં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ત્વં કોઽસિ કુત આગતોઽસીત્યપૃચ્છત્, તદા વ્યાધ ઉવાચ - હે રાજન્ ત્વં પૂર્વજન્મનિ જનસ્થાનીયો નૃપઃ મૃગયાયાં મૃગરૂપધરં મુનિં હતવાન્ તેન બ્રહ્મહા જાતઃ, એકદા રાત્રૌ બ્રહ્મહત્યાભયાન્મુક્તો ભવામીતિ વિચિંત્ય પરમભક્ત્યા કાર્તિકે કમલૈવિષ્ણું પૂજયામાસિથ, તદૈવ ઉદરવ્યાધિતઃ કંઠગતેન પ્રાણેન નારાયણીનામ્નીં સ્વપત્નીં સંસ્મરન્મૃતઃ, તેન પુણ્યેન ત્વં સ્વર્ગં ગતઃ, અહમપિ સ્વેન તેજમા કલ્પપર્યંતં તત્ર તવ નિકટે સ્થિતઃ, તતઃ કલ્પાંતે ઇદાનીં સ ત્વં કાશ્મીરદેશે સુમનસઃ રાજ્ઞઃ ગૃહે શ્વેતનામ્ના જાતઃ, અત્રાપિ વિષ્ણોરારાધનસ્તોત્રપાઠેન ત્વં શુદ્ધઃ । અતઃ વ્યાધરૂપેણ તવ દેહાદહં નિર્ગતઃ, શુદ્ધશ્ચ જાતઃ, તચ્છ્રુત્વા વિસ્મિતો રાજા વ્યાધમુવાચ, હે વ્યાધ યતસ્ત્વયા મમ જન્માંતરં સ્મારિતં તસ્માન્મત્પ્રસાદેન ત્વં ધર્મવ્યાધો ભવિષ્યસિ, ઇત્યુક્ત્વા વિમાનમારુહ્ય પરં સ્થાનમવાપ, તસ્માત્-"સહસ્રકમલૈઃ પૂજા કાર્તિકે મધુસૂદને । ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ” ઇતિ ॥
૨.૪.૨.૪૧
સત્યકેતુવિષયે કથામાહ સારોદ્ધારે-પુરા સત્યજિન્નામા બ્રાહ્મણઃ ધર્મશીલઃ સર્વકામેભ્યો યો નિઃસ્પૃહઃ સદા તીર્થયાત્રાપરઃ - "નાન્યેષુ રમતે ચિત્તં ગંગાં નિત્યં સ્મરત્યસૌ ॥ ભાગીરથીં સુનિષ્ણાતો વિશેષેણ મહામુનિઃ ॥” સ તીર્થયાત્રાં કુર્વન્નેકદા વિશાલાનગરીં ગત્વા જનૈર્દર્શિતં સત્યકેતુગૃહં પ્રવિવેશ, તદા સત્યકેતુઃ તૃટ્પરીતં ક્ષુધાવિષ્ટં ભોજનમિચ્છંતં સત્યજિતં દૃષ્ટ્વા ઉત્થાય અર્ઘપાદ્યપૂજાં કૃત્વોવાચ-હે દ્વિજોત્તમ તવાગમનેનાઽદ્ય મમ જન્મનઃ સાફલ્યં જાતમ્ । પિતરસ્તૃપ્તાઃ, દેવાશ્ચ સુપ્રીતા જાતાઃ, હે દ્વિજેન્દ્ર ઇચ્છિતં ભોજનં કુરુ, ત્વયિ ભુક્તે મે કિંચિત્કર્તવ્યં નાવશિષ્યતે, તવ દર્શનાદપ્રાપ્યં ન હિ વિદ્યતે, તદા સત્યજિદુવાચ - હે સત્યકેતો તવ શુશ્રૂષયા વાક્યેન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ । કિં ચ, અન્નદાતારઃ લોકે બહવઃ સંતિ તત્ર ત્વયા સદૃશઃ કોપિ ન દૃષ્ટઃ ત્વં ગૃહસ્થાશ્રમિણાં મધ્યે શ્રેષ્ઠોઽસિ । ત્વયા ગંગાયાત્રા કૃતા ન વા, તદા સત્યકેતુરુવાચ - હે દ્વિજ, મદ્ગૃહે અતિથીનામન્નદાતા અન્યઃ કોઽપિ નાસ્તિ તેનાઽદ્યાપિ ભાગીરથીસ્નાનં ન જાતં તચ્છ્રુત્વા સત્યજિતં વિનિંદસ્ત્વયા ભાગીરથીસ્નાનં ન કૃતમ્ અતઃ ત્વદ્ગૃહેઽદ્ય ન ભોક્ષ્યામીત્યુક્ત્વા ગૃહાન્નિર્ગત્ય સ્નાનાર્થં ભાગીરથીં ગતઃ, તદૈવ ગંગા અંતર્હિતાઽભવત, સ યદા જલં નાપશ્યત્તદા કૃતાંજલિર્ગંગાં તુષ્ટાવ, હે દેવિ મયા અણુમાત્રોઽપ્યપરાધો ન કૃતઃ, મે દર્શનં દેહિ, અન્યાયં ક્ષંતુમર્હસિ, ઇતિ સ્તુતા ગંગા પ્રત્યક્ષમૂર્ત્યા દ્વિજમાહ--હે સત્યજિત્ ત્વં સત્યકેતુગૃહં ગત્વા તં પ્રસાદ્ય અન્નં ભુક્ત્વા પુનરાગચ્છ તદન્નભોજનેન બહવો મોક્ષં ગતાઃ, ઇતિ ગંગાવચઃ શ્રુત્વા સત્યકેતુગૃહે ભોજનં કૃત્વા, તદનુજ્ઞાતઃ ગંગામાગતઃ ગંગાં દૃષ્ટ્વા સ્નાનં ચકાર એવં સત્યકેતુઃ કેવલમન્નદાનપુણ્યેન સદ્ગતિં પ્રાપ ઇતિ ।
૨.૪.૨.૪૩

કશ્ચિત્સુશર્માનામ બ્રાહ્મણઃ વેદવેદાંગપારગઃ શાંતો જિતેંદ્રિયઃ સર્વયજ્ઞકર્તા ધની નિત્યદાનપરઃ સર્વેષાં હિતે રતઃ પુરાણવક્તા બંધૂનાં હિતકૃત્ બહુપુત્રવાન્ આસીત્, સ ચ ઉત્તરે વયસિ ગૃહભારં પુત્રેષુ સમર્પ્ય વનં ગત્વા શ્રીવિષ્ણુમારાધયન્ સ્વીયતપસા સ્વર્ગં પ્રાપ, તત્રૈકદા યમદૂતૈઃ પરાજિતાન્દેવદૂતાન્પ્રતિ ઇંદ્રઃ પ્રોવાચ-હે દૂતાઃ ધર્મિષ્ઠાઃ, મમાઽઽજ્ઞયા દિવં યાંતુ પાપિષ્ઠાઃ નરકં યાંતુ તત્રાપિ યે ગોપ્રદાતારઃ તે પાપિનોઽપિ દિવં યાંતુ, ગોદાનેન પાપરાશિર્નશ્યતિ, એતદિંદ્રવચઃ શ્રુત્વા સુશર્મા બ્રાહ્મણઃ સ્વપુત્રાનુપદેષ્ટુમંતરિક્ષમાર્ગેણ પુત્રાન્સંબોધ્ય પ્રોવાચ - હે પુત્રાઃ યૂયં યદિ સ્વર્ગમીપ્સથ તદા મદ્વાક્યાદ્ગોદાનં કર્તવ્યં, ગોદાનાત્પરમન્યદ્દાનં ત્રિલોકે નાસ્તીતિ ઉક્ત્વા ગતઃ, તે પુત્રાશ્ચ અશરીરવાચં શ્રુત્વા વિસ્મિતાઃ સંતઃ સર્વેઽપિ વિધિના ગોપ્રદાનં ચક્રુઃ, તેન સદ્ગતિં પ્રાપ્તાઃ ।
૨.૪.૨.૪૫
પુષ્કરવિષયે પ્રસિદ્ધા કથા સારોદ્ધારે - પુરા નંદિગ્રામે પુષ્કરનામાનૌ દ્વૌ બ્રાહ્મણૌ નિવસતઃ તત્રૈકઃ પુણ્યાત્મા, અપરઃ પાપી, અથૈકદા યમઃ પાપિપુષ્કરાનયને દૂતાનાજ્ઞાપયત, તે ચ તં વિહાય પુણ્યવંતં પુષ્કરમાનીતવંતઃ, તદા યમઃ દૂતાન્નિર્ભર્ત્સ્ય બહુસંમાનપૂર્વકં પુષ્કરમુવાચ-હે પુષ્કર તવાઽઽનયને મમાજ્ઞા ન ત્વં પુનર્ગચ્છ તદા પુષ્કર ઉવાચ-હે યમ અહં નરકાન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ, યત્ર પાપિભિર્યાતના અનુભૂયંતે, તતો યમદર્શિતં હાહાકારરવાકુલમતિદુઃખિતં નારકીયગણં દૃષ્ટ્વાઽતિસંત્રસ્તો દયાપરઃ પુષ્કરસ્તાનુવાચ--હે નારકાઃ પૂર્વં કિમપિ ન વિચારિતમ્ અધુના હાહાકારેણ કિં પ્રયોજનં સર્વપાપક્ષયકરં ભગવન્નામાપિ ન ગૃહીતમ્। નારકા ઊચુઃ-હે પુષ્કર ત્વયોક્તં સત્યં ક્ષણં તિષ્ઠ તવાંગસ્પર્શવાયુનાઽસ્માકં સુખં ભવિષ્યતિ, તદા એતૈઃ કિં પ્રયોજનં ત્વં ગચ્છેતિ યમેનોક્તઃ પુષ્કર ઉવાચ-હે યમ એતાનમોચયિત્વાઽહં ગંતુ નોત્સહે અતો મયા સર્વભૂતાત્મા ભગવાન્ગોવિંદ આરાધિતશ્ચેત્તેન પુણ્યેન એતે નારકા મુક્તા ભવંતુ એવમુક્ત્વા ગોવિંદગોવિંદેતિ વિષ્ણોર્નામસ્મરણમકરોત્ । તદૈવ સર્વે નારકાઃ મુક્તાઃ દિવ્યરૂપધરાઃ તવ કીર્તિરતુલા ભવિષ્યતીતિ પુષ્કરમુક્તવંતો વૈકુંઠં યયુઃ, પુષ્કરોઽપિ યમમામંત્ર્ય નામમહિમ્નૈવ પરં પદં ગતવાનિતિ

૨.૪.૨.૫૧
યથા જડોનામ બ્રાહ્મણઃ ગીતાધ્યાયશ્રવણેન મુક્તોઽભૂત્ । અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા સારોદ્ધારે-વિદર્ભનગરે કૌશિકાન્વયઃ જડોનામ બ્રાહ્મણઃ સ્વધર્મં વિહાય પરસ્ત્રીગામી, મદ્યપશ્ચૌર્યકર્મરતઃ આસીત્ ॥ સ એકદા ઉત્તરદિક્તઃ ચૌર્યેણાઽતીવ ધનં ગૃહીત્વા આગચ્છન્માર્ગે તરોર્મૂલે ચૌરૈર્ઘાતિતઃ, તતસ્તત્પુત્રઃ પિતરં નિત્યમન્વેષયન્વાર્તામપિ નોપલબ્ધવાન્ તતઃ પિતુઃ પારલૌકિકં કર્મ કર્તું સંભારાન્ગૃહીત્વા વારાણસીં ગંતુમુપચક્ર મે, માર્ગે સપ્તાષ્ટૌ નિવાસાન્નીત્વા એકસ્મિંસ્તરોર્મૂલે યત્ર પૂર્વં પિતા નિહતઃ તત્ર સંધ્યાં કૃત્વા ગીતાયાસ્તૃતીયાઽધ્યાયં જજાપ, તદૈવ ઘોરશબ્દં શ્રુત્વા આકાશાદુત્પતંતં
વિમાનવરસંસ્થિતં દિવ્યરૂપવરં પિતરં દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય વૃત્તાંતમપૃચ્છત્ । સ ચ પિતા આહ-હે પુત્ર યદર્થં વારાણસીં ગંતવ્યં, તત્સર્વમદ્ય કૃતં; ત્વં કૃતકાર્યોઽસિ નિવર્તસ્ય ॥ ગીતાધ્યાયપઠનેન ત્વયાઽહં મોચિતઃ, કિંચ-હે પુત્ર મમ ભ્રાતા અન્યે મદન્વયાશ્ચ નરકં પ્રતિપેદિરે, તે સર્વે ત્વયા ગીતાપઠનપુણ્યદાનેન મોચિતવ્યાઃ, ઇત્યુત્ક્ત્વા આશિષં દત્ત્વા વિષ્ણુપદં યયૌ ॥ પુત્રોઽપિ કાલેન યમલોકં ગત્વા ગીતાપાઠજં પુણ્યં દત્ત્વા નારકીયાન્મોચયિત્વા સ્વયમપિ પરં પદં યયાવિતિ

૨.૪.૨.૫૨
અથ કાર્તિકે શાલિગ્રામ શિલાદાનપ્રશંસામાહ-શાલિગ્રામેતિ ॥ યથા બ્રાહ્મણી વિવાહાત્પંચમદિવસે ભર્તૃમરણયોગેન વિધવા જાતા, પરંતુ શાલિગ્રામશિલાદાનેન ભર્તા જીવનં પ્રાપ તેન સધવા જાતા, અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા સારોદ્ધારે-ગોદાતીરે કશ્ચિદ્વૈશ્યઃ મહાપાપરતઃ દુરાચારઃ આસીત, સ કદાચિદૃણગ્રાહિણં બ્રાહ્મણં ખડ્ગેનાઘાતયત્, તતઃ મરણાંતે રૌરવનરકે પતિતઃ અથ ધર્મચારોનામ તત્પુત્રઃ પિત્રાર્જિતં ધનં યજ્ઞદાનવ્રતજપતપૈષ્ટાપૂર્તપરોપકારાદિસન્માર્ગેણ વ્યયીચકાર, એકદા ધર્મચારવૈશ્યગૃહે લોમશમુનિરાગત્ય ત્વં શાલિગ્રામશિલાદાનપુણ્યેન પિતરં રૌરવાન્મોચયેત્યુપદિદેશ, તદા સઃ શિલાદાનં વ્યર્થમિતિ મત્વા ઋષિવચનમનાદૃત્ય તૂષ્ણી સ્થિતઃ કાલેન મમાર ચ લોમશોઽપિ તૂષ્ણીં યયૌ, સ ધર્મચારવૈશ્યઃ શિલાયા અનાદરાદ્વિપ્રવાક્યસ્ય લંઘનાન્મન્વંતરં નરકયાતનાં ભુક્ત્વા કર્મશેષેણાઽનેકપશુયોનિં ભુક્ત્વા સ્ત્રીજન્માનિ ચ ભુક્ત્વા એકાદશે જન્મનિ યાજકબ્રાહ્મણસ્ય કન્યા અભવત્, તદા પિતા પ્રાપ્તયૌવનાં કન્યાં દૃષ્ટ્વા સમાનકુલગોત્રાય દત્ત્વા વિવાહમકરોત્ અથ તદ્ભર્તા પંચમેઽહનિ વમનરોગતઃ મૃતઃ, તદા યાજકઃ જામાતરં મૃતં દૃષ્ટ્વા જામાતા કેન જીવેદિતિ ક્ષણમાત્રં વિચાર્ય કાર્તિકે શાલિગ્રામસ્ય દાનં જીવને કારણમિતિ મત્વા સુલક્ષણં મનોહરં શાલિગ્રામં પુત્ર્યા હસ્તેન વિપ્રાય દાપયામાસ, તદા તત્ક્ષણાદેવ પતિઃ જીવનં પ્રાપં, તતઃ તૌ દંપતી ચિરકાલં ચિક્રીડતુઃ, કાલાંતરે સા યાજકસુતા શાલગ્રામદાનપુણ્યેન સ્ત્રીજન્મતો વિનિર્મુક્તા સતી વિષ્ણુયશોનામકબ્રાહ્મણજન્મ લબ્ધ્વા પ્રતિવર્ષં કાર્તિકે શાલિગ્રામદાનપુણ્યેન મોક્ષં પ્રાપેતિ

શિલાદાનપ્રસંગેન શિલાલક્ષણમાહ પાદ્મે-"ચક્રાંકિતં હિરણ્યાંગં રશ્મિજાલં વિનિર્દિશેત્ ॥ સુવર્ણરેખાબહુલં સ્ફટિક દ્યુતિશોભિતમ્ ॥ અતિસ્નિગ્ધા સિદ્ધિકરી કૃષ્ણા કીર્તિં દદાતિ ચ ॥ પાંડુરા પાપદહની પીતા પુત્રફલપ્રદા ॥ નીલા પ્રયચ્છતે લક્ષ્મીં રક્તા રોગપ્રદાયિની ॥ રૂક્ષા ઉદ્વેગજનની વક્રા દારિદ્ર્યભાગિની ॥ એકં સુદર્શનં જ્ઞેયં લક્ષ્મીનારાયણં દ્વયમ્ ॥ તૃતીયં ચાઽચ્યુતં વિદ્યાચ્ચતુર્થં તુ જનાર્દનમ્ ॥ પંચમં વાસુદેવં ચ ષષ્ઠં પ્રદ્યુમ્નમેવ ચ ॥ સંકર્ષણં સપ્તમં ચ અષ્ટમં પુરુષોત્તમમ્ ॥ નવમં ચ નવવ્યૂહં દશમં તુ દશાત્મકમ્ ॥ એકાદશં ચાઽનિરુદ્ધં દ્વાદશં દ્વાદશાત્મકમ્ ॥ અત ઊર્ધ્વં તુ ચક્રાણિ દૃશ્યંતેઽનંતસંજ્ઞકે ॥ ખંડિતે ત્રુટિતે ભગ્ને શાલિગ્રામે ન દોષભાક્ ॥” ઇતિ ।
૨.૪.૨.૫૫
યથા બ્રાહ્મણી વિવાહાત્પંચમદિવસે ભર્તૃમરણયોગેન વિધવા જાતા, પરંતુ શાલિગ્રામશિલાદાનેન ભર્તા જીવનં પ્રાપ તેન સધવા જાતા, અત્ર પ્રસિદ્ધા કથા સારોદ્ધારે - ગોદાતીરે કશ્ચિદ્વૈશ્યઃ મહાપાપરતઃ દુરાચારઃ આસીત્, સ કદાચિદૃણગ્રાહિણં બ્રાહ્મણં ખડ્ગેનાઘાતયત્, તતઃ મરણાંતે રૌરવનરકે પતિતઃ અથ ધર્મચારોનામ તત્પુત્રઃ પિત્રાર્જિતં ધનં યજ્ઞદાનવ્રતજપતપૈષ્ટાપૂર્તપરોપકારાદિસન્માર્ગેણ વ્યયીચકાર, એકદા ધર્મચારવૈશ્યગૃહે લોમશમુનિરાગત્ય ત્વં શાલિગ્રામશિલાદાનપુણ્યેન પિતરં રૌરવાન્મોચયેત્યુપદિદેશ, તદા સઃ શિલાદાનં વ્યર્થમિતિ મત્વા ઋષિવચનમનાદૃત્ય તૂષ્ણીં સ્થિતઃ કાલેન મમાર ચ લોમશોઽપિ તૂષ્ણીં યયૌ, સ ધર્મચારવૈશ્યઃ શિલાયા અનાદરાદ્વિપ્રવાક્યસ્ય લંઘનાન્મન્વંતરં નરકયાતનાં ભુક્ત્વા કર્મશેષેણાઽનેકપશુયોનિં ભુક્ત્વા સ્ત્રીજન્માનિ ચ ભુક્ત્વા એકાદશે જન્મનિ યાજકબ્રાહ્મણસ્ય કન્યા અભવત્, તદા પિતા પ્રાપ્તયૌવનાં કન્યાં દૃષ્ટ્વા સમાનકુલગોત્રાય દત્ત્વા વિવાહમકરોત્ અથ તદ્ભર્તા પંચમેઽહનિ વમનરોગતઃ મૃતઃ, તદા યાજકઃ જામાતરં મૃતં દૃષ્ટ્વા જામાતા કેન જીવદિતિ ક્ષણમાત્રં વિચાર્ય કાર્તિકે શાલિગ્રામસ્ય દાનં જીવને કારણમિતિ મત્વા સુલક્ષણં મનોહરં શાલિગ્રામં પુત્ર્યા હસ્તેન વિપ્રાય દાપયામાસ, તદા તત્ક્ષણાદેવ પતિઃ જીવનં પ્રાપં, તતઃ તૌ દંપતી ચિરકાલં ચિક્રીડતુઃ, કાલાંતરે સા યાજકસુતા શાલગ્રામદાનપુણ્યેન સ્ત્રીજન્મતો વિનિર્મુક્તા સતી વિષ્ણુયશોનામકબ્રાહ્મણજન્મ લબ્ધ્વા પ્રતિવર્ષં કાર્તિકે શાલિગ્રામદાનપુણ્યેન મોક્ષં પ્રાપેતિ

૨.૪.૨.૫૬
શિલાદાનપ્રસંગેન શિલાલક્ષણમાહપાદ્મે-"ચક્રાંકિતં હિરણ્યાંગં રશ્મિજાલં વિનિર્દિશેત્ ॥ સુવર્ણરેખાબહુલં સ્ફાટિકદ્યુતિશોભિતમ્ ॥ અતિસ્નિગ્ધા સિદ્ધિકરી કૃષ્ણા કીર્તિં દદાતિ ચ ॥ પાંડુરા પાપદહની પીતા પુત્રફલપ્રદા ॥ નીલા પ્રયચ્છતે લક્ષ્મીં રક્તા રોગપ્રદાયિની ॥ રૂક્ષા ઉદ્વેગજનની વક્રા દારિદ્ર્યભાગિની ॥ એકં સુદર્શનં જ્ઞેયં લક્ષ્મીનારાયણં દ્વયમ્ ॥ તૃતીયં ચાઽચ્યુતં વિદ્યાચ્ચતુર્થં તુ જનાર્દનમ્ ॥ પંચમં વાસુદેવં ચ ષષ્ઠં પ્રદ્યુમ્નમેવ ચ ॥ સંકર્ષણં સપ્તમં ચ અષ્ટમં પુરુષોત્તમમ્ ॥ નવમં ચ નવવ્યૂહં દશમં તુ દશાત્મકમ્ ॥ એકાદશં ચાઽનિરુદ્ધં દ્વાદશં દ્વાદશાત્મકમ્ ॥ અત ઊર્ધ્વં તુ ચક્રાણિ દૃશ્યતેઽનંતસંજ્ઞકે ॥ ખંડિતે ત્રુટિતે ભગ્ને શાલિગ્રામે ન દોષભાક્ ॥” ઇતિ । એવં દામોદરાદિમૂર્તીનાં લક્ષણં વર્તતે ગ્રંથવિસ્તરભયાન્નોચ્યતે ઇતિ