સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અગસ્ત્યમુનિરિત્યુક્ત્વા ચક્રતીર્થાશ્રયાં કથામ્ ॥
વિભોર્વિષ્ણુહરેશ્ચાપિ પુનરાહ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ ॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
પુરા બ્રહ્મા જગત્સ્રષ્ટા વિજ્ઞાય હરિમચ્યુતમ્ ॥
અયોધ્યાવાસિનં દેવં તત્ર ચક્રે સ્થિતિં સ્વયમ્

આગત્ય કૃતવાંસ્તત્ર યાત્રાં બ્રહ્મા યથાવિધિ ॥
યજ્ઞં ચ વિધિવચ્ચક્રે નાનાસંભારસંયુતમ્

તતઃ સ કૃતવાંસ્તત્ર બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
કુણ્ડં સ્વનામ્ના વિપુલં નાનાદેવસમન્વિતમ્

વિસ્તીર્ણજલકલ્લોલકલિતં કલુષાપહમ્ ॥
કુમુદોત્પલકહ્લારપુંડરીકકુલાકુલમ્

હંસસારસચક્રાહ્વ વિહંગમમનોહરમ્ ॥
તટાંતવિટપોલ્લાસિ પતત્ત્રિગણસંકુલમ્

તત્ર કુણ્ડે સુરાઃ સર્વે સ્નાતાઃ શુદ્ધિસમન્વિતાઃ ॥
બભૂવુરદ્ધા વિગતરજસ્કા વિમલત્વિષઃ

તદાશ્ચર્ય્યં મહદ્દૃષ્ટ્વા તે સર્વે સહસા સુરાઃ ॥
બ્રહ્માણં પ્રણિપત્યોચુર્ભક્ત્યા પ્રાંજલયસ્તદા

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્બ્રૂહિ તત્ત્વેન માહાત્મ્યં કમલાસન ॥
અસ્ય કુણ્ડસ્ય સકલં ખાતસ્ય વિમલત્વિષઃ

અત્ર સ્નાનેન સર્વેષામસ્માકં વિગતં રજઃ ॥
મહદાશ્ચર્યમેતસ્ય દૃષ્ટ્વા કુંડસ્ય વિસ્મિતાઃ ॥
સર્વે વયં સુરશ્રેષ્ઠ કૃપયા ત્વમતો વદ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શૃણ્વન્તુ સર્વે ત્રિદશાઃ સાવધાનાઃ સવિસ્મયાઃ ॥
કુણ્ડસ્યૈતસ્ય માહાત્મ્યં નાનાફલસમન્વિતમ્

અત્ર સ્નાનેન વિધિવત્પાપાત્માનોઽપિ જંતવઃ ॥
વિમાનં હંસસંયુક્તમાસ્થાય રુચિરાંબરાઃ ॥
નિવસંતિ બ્રહ્મલોકે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અત્ર દાનેન હોમેન યથાશક્ત્યા સુરોત્તમાઃ ॥
તુલાશ્વમેધયોઃ પુણ્યં પ્રાપ્નુયુર્મુનિસત્તમ

મમાસ્મિન્સરસિ શ્રીમાઞ્જાયતે સ્નાનતો નરઃ ॥
તસ્માદત્ર વિધાનેન સ્નાનં દાનં જપાદિકમ્

સર્વયજ્ઞસમં સ્યાદ્વૈ મહાપાતકનાશનમ્॥
બ્રહ્મકુણ્ડમિતિ ખ્યાતિમિતો યાસ્યત્યનુત્તમામ્

અસ્મિન્કુણ્ડે ચ સાંનિધ્યં ભવિષ્યતિ સદા મમ ॥
કાર્ત્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય ચતુર્દશ્યાં સુરોત્તમાઃ

યાત્રા ભવિષ્યતિ સદા સુરાઃ સાંવત્સરી મમ ॥
શુભપ્રદા મહાપાપરાશિનાશકરી તદા

સ્વર્ણં ચૈવ સદા દેયં વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ॥
નિજશક્ત્યા પ્રકર્તવ્યા સુરાસ્તૃપ્તિર્દ્વિજન્મનામ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવોઽયં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
અન્તર્દધે સુરૈઃ સાર્દ્ધં તીર્થં દૃષ્ટ્વા તપોધન

તદાપ્રભૃતિ તત્કુણ્ડં વિખ્યાતં પરમં ભુવિ ॥
ચક્રતીર્થાચ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ કુણ્ડં સ્થિતં મહત્

॥ ॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ તપોરાશિરગસ્ત્યઃ કુંભસંભવઃ ॥
પુનઃ પૃષ્ટો મુનિવરો વ્યાસાયાવીવદત્કથામ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
અન્યચ્છૃણુ મહાભાગ તીર્થં દુષ્કૃતિદુર્લ્લભમ્ ॥
ઋણમોચનસંજ્ઞં તુ સરયૂતીરસંગતમ્

બ્રહ્મકુણ્ડાન્મુનિવર ધનુઃસપ્તશતેન ચ ॥
પૂર્વોત્તરદિશાભાગે સંસ્થિતં સરયૂજલે

તત્ર પૂર્વં મુનિવરો લોમશો નામ નામતઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન સ્નાનં ચક્રે વિધાનતઃ

તતઃ સ ઋણનિર્મુક્તો બભૂવ ગતકલ્મષઃ ॥
તદાશ્ચર્યં મહદ્દૃષ્ટ્વા મુનીન્સાનન્દમબ્રવીત્

પશ્યન્ત્વેતસ્ય મહતો ગુણાંસ્તીર્થવરસ્ય વૈ ॥
ભુજાવૂર્ધ્વં તથા કૃત્વા હર્ષેણાહાઽશ્રુલોચનઃ

॥ લોમશ ઉવાચ ॥ ॥
ઋણમોચનસંજ્ઞં તુ તીર્થમેતદનુત્તમમ્ ॥
યત્ર સ્નાનેન જંતૂનામૃણનિર્યાતનં ભવેત્

ઐહિકં પારલૌકિક્યં યદૃણત્રિતયં નૃણામ્ ॥
તત્સર્વં સ્નાનમાત્રેણ તીર્થેઽસ્મિન્નશ્યતિ ક્ષણાત્ ॥

સર્વતીર્થોત્તમં ચૈતત્સદ્યઃ પ્રત્યયકારકમ્ ॥
મયા ચાસ્ય ફલં સમ્યગનુભૂતમૃણાદિહ

તસ્માદત્ર વિધાનેન સ્નાનં દાનં ચ શક્તિતઃ ॥
કર્ત્તવ્યં શ્રદ્ધયા યુક્તૈઃ સર્વદા ફલકાંક્ષિભિઃ

સ્નાતવ્યં ચ સુવર્ણં ચ દેયં વસ્ત્રાદિ શક્તિતઃ

॥ ॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તીર્થમાહાત્મ્યં લોમશો મુનિસત્તમઃ ॥
અન્તર્દધે મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ્તુવંસ્તીર્થગુણાન્મુદા

ઇત્યેતત્કથિતં વિપ્ર ઋણમોચનસંજ્ઞકમ્ ॥
યત્ર સ્નાનેન જન્તૂનામૃણં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્ ॥
ઋણમોચનતીર્થં તુ પૂર્વતઃ સરયૂજલે

ધનુર્દ્વિશત્યા તીર્થં ચ પાપમોચનસંજ્ઞકમ્॥
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા તત્ર સ્નાનેન માનવઃ ॥
જાયતે તત્ક્ષણાદેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

મયા તત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટં માહાત્મ્યમુત્તમમ્

પાંચાલદેશસંભૂતો નામ્ના નરહરિર્દ્વિજઃ ॥
અસત્સંગપ્રભાવેન પાપાત્મા સમજાયત

નાના વિધાનિ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
કૃતવાન્પાપિસંગેન ત્રયીમાર્ગવિનિન્દકઃ

સ કદાચિત્સાધુસંગાત્તીર્થયાત્રાપ્રસંગતઃ ॥
અયોધ્યામાગતો વિપ્ર મહાપાતકકૃદ્દ્વિજઃ

પાપમોચનતીર્થે તુ સ્નાતઃ સત્સંગતો દ્વિજઃ ॥
પાપરાશિર્વિનષ્ટોઽસ્ય નિષ્પાપઃ સમભૂત્ક્ષણાત્

દિવઃ પપાત તન્મૂર્ધ્નિ પુષ્પવૃષ્ટિર્મુનીશ્વર ॥
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય વિષ્ણુલોકે ગતો દ્વિજઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં મયા ચ દ્વિજપુંગવ ॥
શ્રદ્ધયા પરયા તત્ર કૃતં સ્નાનં વિશેષતઃ

માઘકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં તત્ર સ્નાનં વિશેષતઃ ॥
દાનં ચ મનુજૈઃ કાર્ય્યં સર્વપાપવિશુદ્ધયે

અન્યદા(?) તુ કૃતે સ્નાને સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

પાપમોચનતીર્થે તુ પૂર્વં તુ સરયૂજલે ॥
ધનુઃશતપ્રમાણેન વર્ત્તતે તીર્થમુત્તમમ્

સહસ્રધારાસંજ્ઞં તુ સર્વકિલ્બિષનાશનમ્ ॥
યસ્મિન્રામાજ્ઞયા વીરો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ॥
પ્રાણાનુત્સૃજ્ય યોગેન યયૌ શેષાત્મતાં પુરા

સાર્દ્ધંહસ્તત્રયેણૈવ પ્રમાણં ધનુષો વિદુઃ ॥
ચતુર્ભિર્હસ્તકૈઃ સંખ્યા દણ્ડ ઇત્યભિધીયતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં તદા સમાકર્ણ્ય કુમ્ભયોનિમુનેસ્તદા ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનો વ્યાસઃ પુનઃ પપ્રચ્છ કૌતુકાત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સહસ્રધારામાહાત્મ્યં વિસ્તરાદ્વદ સુવ્રત ॥
શૃણ્વંસ્તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં ન તૃપ્યતિ મનો મમ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
સાવધાનઃ શૃણુ મુને કથાં કથયતો મમ ॥
સહસ્રધારાતીર્થસ્ય સમુત્પત્તિં મહોદયાત્

પુરા રામો રઘુપતિર્દેવકાર્યં વિધાય વૈ ॥
કાલેન સહ સંગમ્ય મંત્રં ચક્રે નરેશ્વરઃ

આવાં મન્ત્રયમાણૌ હિ યઃ પશ્યેદન્તિકાગતઃ

મયા ત્યાજ્યો ભવેત્ક્ષિપ્રમિત્થં ચક્રે સ સંવિદમ્

તસ્મિન્મંત્રયમાણે હિ દ્વારે તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણે ॥
આગતઃ સ તપોરાશિર્દુર્વાસાસ્તેજસાં નિધિઃ

આગત્ય લક્ષ્મણં શીઘ્રં પ્રીત્યોવાચ ક્ષુધાઽઽકુલઃ

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
સૌમિત્રે ગચ્છ શીઘ્રં ત્વં રામાગ્રે માં નિવેદય ॥
કાર્યાર્થિનમિદં વાક્યં નાન્યથા કર્તુમર્હસિ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
શાપાદ્ભીતઃ સ સૌમિત્રિર્દ્રુતં ગત્વા તયોઃ પુરઃ ॥
મુનિં નિવેદયામાસ રામાગ્રે દર્શનાર્થિનમ્ ॥
દુર્વાસસં તપોરાશિમત્રિનન્દનમાગતમ્

રામોઽપિ કાલમામંત્ર્ય પ્રસ્થાપ્ય ચ બહિર્યયૌ ॥
દૃષ્ટ્વા મુનિં તં પ્રણતઃ સંભોજ્ય પ્રભુરાદરાત્

દુર્વાસસં મુનિવરં પ્રસ્થાપ્ય સ્વયમાદરાત્ ॥
સત્યભંગભયાદ્વીરો લક્ષ્મણં ત્યક્તવાંસ્તદા

લક્ષ્મણોઽપિ તદા વીરઃ કુર્વન્નવિતથં વચઃ ॥
ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય સુમતિઃ સરયૂતીરમાયયૌ

તત્ર ગત્વાથ ચ સ્નાત્વા ધ્યાનમાસ્થાય સત્વરમ્ ॥
ચિદાત્મનિ મનઃ શાન્તં સંગમ્યાવસ્થિતસ્તદા

તતઃ પ્રાદુરભૂત્તત્ર સહસ્રફણમણ્ડિતઃ ॥
શેષશ્ચક્ષુઃશ્રવાઃ શ્રેષ્ઠઃ ક્ષિતિં ભિત્ત્વા સહસ્રધા ॥
સુરલોકાત્સુરેન્દ્રોઽપિ સમાગાદમરૈઃ સહ

તતઃ શેષાત્મતાં યાતં લક્ષ્મણં સત્યસંગરમ્ ॥
ઉવાચ મધુરં શક્રઃ સુરાણાં તત્ર પશ્યતામ્

॥ ॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
લક્ષ્મણોત્તિષ્ઠ શીઘ્રં ત્વમારોહ સ્વપદં સ્વકમ્ ॥
દેવકાર્યં કૃતં વીર ત્વયા રિપુનિષૂદન

વૈષ્ણવં પરમં સ્થાનં પ્રાપ્નુહિ ત્વં સનાતનમ્ ॥
ભવન્મૂર્તિઃ સમાયાતઃ શેષોઽપિ વિલસત્ફણઃ

સહસ્રધા ક્ષિતિં ભિત્ત્વા સહસ્રફણમણ્ડલૈઃ ॥
ક્ષિતેઃ સહસ્રચ્છિદ્રેષુ યસ્માદ્ભિત્ત્વા સમુદ્ગતાઃ

ફણસાહસ્રમણિભિર્દગ્ધાઃ શેષસ્ય સુવ્રત ॥
તસ્માદેતન્મહાતીર્થં સરયૂતીરગં શુભમ્ ॥
ખ્યાતં સહસ્રધારેતિ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

એતત્ક્ષેત્રપ્રમાણં તુ ધનુષાં પઞ્ચવિંશતિઃ ॥
અત્ર સ્નાનેન દાનેન શ્રાદ્ધેન શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુલોકં વ્રજેન્નરઃ

અત્ર સ્નાતો નરો ધીમાઞ્છેષં સંપૂજ્ય ચાવ્યયમ્ ॥
તીર્થં સંપૂજ્ય વિધિવદ્વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્

તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં સ્નાનં વિધિપુરઃસરમ્ ॥
શેષરૂપાહિવદ્ધ્યેયાઃ પૂજ્યા વિપ્રા વિશેષતઃ

સ્વર્ણં ચાન્નં ચ વાસાંસિ દેયાનિ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ ॥
સ્નાનં દાનં હરેઃ પૂજા સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્

તસ્માદેતન્મહાતીર્થં સર્વકામફલપ્રદમ્ ॥
ક્ષિતૌ ભવિષ્યતિ સદા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શ્રાવણે શુદ્ધપક્ષસ્ય યા તિથિઃ પઞ્ચમી ભવેત્ ॥
તસ્યામત્ર પ્રકર્તવ્યો નાગાનુદ્દિશ્ય યત્નતઃ

ઉત્સવો વિપુલઃ સદ્ભિઃ શેષપૂજાપુરઃસરમ્ ॥
ઉત્સવે તુ કૃતે તત્ર તીર્થે મહતિ માનવૈઃ

સન્તોષ્ય ચ દ્વિજાન્ભક્ત્યા નાગપૂજાપુરસ્સરમ્ ॥
સન્તુષ્ટાઃ ફણિનઃ સર્વે પીડયન્તિ ન માનુષાન્

વૈશાખમાસે યે સ્નાનં કુર્વંત્યત્ર સમાહિતાઃ ॥
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં માધવે યત્નતો નરૈઃ ॥
સ્નાનં દાનં હરિઃ પૂજ્યો બ્રાહ્મણાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
તીર્થે કૃતેઽત્ર મનુજૈઃ સર્વકામફલપ્રદઃ

વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય યો દદ્યાત્સાલંકારાં પયસ્વિનીમ્ ॥
સવત્સામત્ર સત્તીર્થે સત્પાત્રાય દ્વિજન્મને

તસ્ય વાસો ભવેન્નિત્ય વિષ્ણુલોકે સનાતને ॥
અક્ષયં સ્વર્ગમાપ્નોતિ તીર્થ સ્નાનેન માનવઃ

અત્ર પૂજ્યૌ વિશેષેણ નરૈઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
વૈશાખે માસ્યલંકારૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ દ્વિજદંપતી

લક્ષ્મીનારાયણપ્રીત્યૈ લક્ષ્મીપ્રાત્યૈ વિશેષતઃ ॥
વૈશાખે માસિ તીર્થાનિ પૃથિવીસંસ્થિતાનિ વૈ

સર્વાણ્યપિ ચ સંગત્ય સ્થાસ્યંત્યત્ર ન સંશયઃ ॥
તસ્માદત્ર વિશેષેણ વૈશાખે સ્નાનતો નૃણામ્ ॥
સર્વતીર્થાવગાહસ્ય ભવિષ્યતિ ફલં મહત્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા મુનિરાજેંદ્રો લક્ષ્મણં સુરસં ગતમ્ ॥
શેષં સંસ્થાપ્ય તત્તીર્થે ભૂભારહરણક્ષમમ્ ॥
લક્ષ્મણં યાનમારોપ્ય પ્રતસ્થે દિવમાદરાત્

તદાપ્રભૃતિ તત્તીર્થં વિખ્યાતિં પરમાં યયૌ ॥
વૈશાખે માસિ તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં પરમં સ્મૃતમ્

પઞ્ચમ્યામપિ શુક્લાયાં શ્રાવણસ્ય વિશેષતઃ ॥
અન્યદા પર્વણિ શ્રેષ્ઠં વિશેષં સ્નાનમાચરેત્ ॥
સહસ્રધારાતીર્થે ચ નરઃ સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્

વિધિવદિહ હિ ધીમાન્સ્નાનદાનાનિ તીર્થે નરવર ઇહ શક્ત્યા યઃ કરોત્યાદરેણ ॥
સ ઇહ વિપુલભોગાન્નિર્મલાત્મા ચ ભક્ત્યા ભજતિ ભુજગશાયિશ્રીપતેરાત્મનૈક્યમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યે બ્રહ્મકુણ્ડસહસ્રધારાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ